Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.

бет28/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30

Список использованной литературы: 
1.  Долгоруков  А. «Метод case-study как  современная  технология  профессионально-ориентированного  обучения». 
http://www.vshu.ru/lections.  
2. D. Cotton, D. Falvey, S. Kent. Market Leader Elementary. Pearson, Longman, 2009 . 
3. D. Cotton, D. Falvey, S. Kent. New Market Leader Upper-Intermediate. Pearson, Longman, 2009. 
 
Abstract 
 
The article deals with the problem of practical application of case study to foreign language teaching in non-philological 
institutions. In our case this method is used for teaching Business English to students of High School of Economics and Business. It 
is one of the innovative methods which contributes to the development of communicative competences, team building and creative 
and critical thinking. 
 
 
 
 
                                                       Бекалаева А.О., Михальченко Е.Н., 
преподователи Казахского национального 
 университета имени aль-Фараби 
 
ОСОБЕННОСТИ И СПОСОБЫ ПЕРЕВОДА ОККАЗИОНАЛИЗМОВ 
В ЖАНРАХ ФЭНТЭЗИ И НАУЧНОЙ ФАНТАСТИКИ 
 
Ключевые слова: окказионализм, неологизм, аффиксация, транслитерация, калькирование, конверсия, интерпретация. 
 
В настоящее время изучение новых слов, анализ словообразований и способы их возникновения 
отражают наиболее характерные тенденции в изменении словарного состава языка. Процесс образо-
вания  новых  слов  и  пополнения  ими  современного  языка — процесс  постоянный  и  представляет 
обширное поле для исследований. Одним из таких явлений являются окказионализмы.  
Слово «окказионализм» латинского происхождения (occasionalis — случайный). Окказионализмы 
–  это  неологизмы,  созданные  поэтом  или  писателем,  которые  используются  по  правилам  слово-
образования  исключительно  в  условиях  определенного  контекста,  как  лексическое  средство  худо-
жественной  выразительности.  Они  отражают  особенности  мировидения  автора  произведения, 
расширяют состав образных средств и  служат одним из способов создания языковой игры. 

175 
 
Этот  термин  даже  среди  лингвистов  понимается  по-разному.  Языковедами  были  предложены 
другие  названия  окказионализмов,  такие  как,  авторские  слова,  стилистические  неологизмы,  неоло-
гизмы  контекста,  одноразовые  неологизмы,  литературные  неологизмы,  слова-однодневки,  эголо-
гизмы,  индивидуально-авторские  новообразования,  произведения  индивидуального  речетворчества, 
эфемерные инновации, слова-самоделки, слова-метеоры, и др.  
 Почему  же  некоторые  ученые  называют  окказионализмы  неологизмами,  правда,  с  некоторыми 
уточнениями?  
Дело  в  том,  что  эти  два  лингвистических  явления  объединяет  новизна.  Но  в  одном  случае  это 
более  постоянная  характеристика,  в  другом  же,  временная.  Окказионализмы,  созданные  однажды, 
«по  случаю»,  ощущаются  как  необычные  независимо  от  времени  своего  рождения.  Неологизмы  же 
постепенно становятся привычными для носителей языка и теряют свою речевую свежесть.  
Некоторые  неологизмы  имеют  недолгую  жизнь,  другие  же  закрепляются  надолго,  входят  не 
только  в  живую  обиходную  речь,  но  и  становятся  неотъемлемой  частью  словесности.  Окказиона-
лизмы  же,  создаваемые  авторами  для  определённых  художественных  целей,  редко  выходят  за 
пределы  контекста,  не  получают  широкого  распространения  и,  как  правило,  остаются  принадлеж-
ностью  индивидуального  стиля,  так  что  их  новизна  и  необычность  сохраняются.  Хотя  в  некоторых 
случаях  и  окказионализмы  получают  широкое  распространение,  но  это  скорее  исключение  из 
правила.  Например,  такие  слова  стушеваться,  бездарь,  самолет  в  свое  время  были  окказиона-
лизмами.   
Очень часто встречаются случаи образования окказионализмов из элементов нескольких языков. 
К  примеру,  иноязычные  слова  могут  русифицироваться:  отхэппибёздить  (поздравить  с  днем  рож-
дения). Большое распространение при образовании окказиональных слов в русском языке получили 
иноязычные элементы -мейкер (словомейкер, лавмейкер, лайфмейкер, клонмейкер), -мания (покемо-
номания, поттеромания, курникомания, банкомания). 
Перед  языковедами  и  переводчиками  всегда  стоит  вопрос:  Какой  стратегии  следует  придержи-
ваться при переводе окказионализмов?   Сложность процесса перевода окказионализмов заключается 
в их новизне, свежести, уникальности или необычности. Они могут быть образованы любой частью 
речи  и  словообразовательной  моделью.  Также  они  являются  новообразованными  словами,  не 
зарегистрированные в словарях и тесно связанные с содержанием произведения.  
Так как многие окказиональные слова не имеют соответствий в языке перевода, переводчику надо 
заменять  их  словами,  уже  существующими  в  языке,  или  придумывать  свои  собственные  "окказио-
нализмы". Переводчик, столкнувшийся с ними в первый раз, может не иметь четкого представления о 
значении этих слов. Для их понимания нужно быть знакомым с контекстом произведения. Сложность 
передачи  окказионального  слова  на  другой  язык,  с  точки  зрения,  межъязыковой  коммуникации, 
заключается  в  отсутствии  его  эквивалента  в  языке  перевода  и  основной  проблемой  при  передаче 
окказионализма на другой язык будет необходимость передать его «культурный фон». Их функция - 
помочь читателю «вжиться» в реальность произведения. 
Не стоит также забывать и об анализе структуры слов. Как правило, окказионализмы основаны на 
уже  существующих  словах  и  морфемах.  Чтобы  сделать  перевод,  следует  помнить  о  трех  важных 
этапах: 
1. Анализ значения слова; 
2. Определения авторского посыла; 
3. Перевод посредством родного языка. 
Переводчики  отталкиваются  от  формы  окказионального  слова,  от  той  словообразовательной 
модели,  по  которой  оно  было  построено,  пытаясь  дать  объяснение  новообразованию.   Используя 
знания  о  грамматическом  значении  частей  слова,  его  можно  расчленить  на  составляющие  компо-
ненты  и  построить  своего  рода  предположение  о  значении  слова,  исходя  из  грамматической  струк-
туры. 
В наше время многие слова, появляющиеся в художественной литературе, вызывают у читателей 
интерес,  своей  оригинальностью  формы  и  гуманистическим  содержанием.  В  особенности,  это 
касается трудов в жанрах фэнтэзи и фантастики. Нет определенного единого мнения об их статусах. 
Дело в том, что они самодостаточны, обладают своеобразной особенностью,  часто многоуровневые 
и философские по содержанию. Основные проблемы, связанные с их переводом: такие тексты полны 
вымышленных  реалий,  аллюзий  и  квази-собственных  имен,  т.е.  имен,  придуманных  автором,  для 
обозначения объектов, несуществующих в реальности.  
В любом художественном произведении, в особенности в жанрах фэнтэзи и научной фантастики, 
есть  не  поддающиеся  формальному  переводу  элементы  текста.  Они  имеют  особые  черты,  которые 

176 
 
следует учитывать при переводе, поскольку в противном случае, могут произойти коммуникативные 
сбои и нарушение целостности восприятия произведения. Отсутствие эквивалентов в языке перевода 
не  означает  невозможность  передачи  значения  лексических  единиц  в  тексте  перевода.  Для  этого 
создаются  окказиональные  соответствия.  Рассмотрим  следующие  основные  способы  перевода 
окказионализмов: 
1.  Транслитерация.  Транслитерация  заключается  в  том,  чтобы  при  помощи  русских  букв 
передать  буквы,  составляющие  иностранное  слово.  Например,  reptiloid  (рептилоид)  у  Д.  Адамса. 
Среди  лексических  единиц,  созданных  в  произведении  специально,  могут  быть  как  известные 
любому  читателю,  уже  не  считающиеся  окказиональными  слова,  "робот",  "бластер", "андроид",  и 
др. Этот прием часто используется при переводческих трансформациях имен собственных, названий 
географических объектов, имен персонажей, названий явлений.  
Окказионализм  является  сложным  многоплановым  образованием,  перевод  которого  требует 
принятия  самостоятельного  и  оригинального  переводческого решения.  Яркими  примерами  окказио-
нализмов  данного  способа  являются  такие  термины  и  явления,  как  muggle  (маггл),  quidditch  (квид-
дич), squib (сквиб), snitch (снитч) и многие другие в романе Дж. Роулинг «Гарри Поттер».  
2.  Калькирование.  Преимущество  калькирования  состоит  в  ее  лаконизме  и  простоте    перевод-
ного эквивалента и  ее моносемантической связи с оригинальным словом. Составные части безэкви-
валентной лексической  единицы  заменяются их  буквальными  соответствиями на  языке  перевода.  К 
примеру,  Sub-Etha Sens-O-Matic  (Субэфирный  чуткомат),  back-life  (задворки  жизни); mоon-
day (лунные  сутки); suntiger (солнцетигр),  star-run (межзвездный  полет).  Или  примеры  переводов 
изтрилогии  Дж.Р.Р.  Толкиена:  Snowmane  (Белогрив), Windlord  (Повелитель  ветра,  Ветробой).  В 
фантастическом  романе  Т.  Пратчетта  «Движущиеся  картинки»  мы  встречаем  переводы  слов 
Discworld  ( Плоский мир), Unseen University (Незримый Университет), Thunderfoot (Громотоп), и т.д.  
3.  Путем  придания  уже  существующему  слову  еще  одного  значения.  Например,  в  романе  Р. 
Брэдбери в романе «451 по Фаренгейту» слово seashell с узуальным значением «ракушка», у автора 
приобретает  новое  значение – «крошечные,  с  наперсток, радиоприемники-втулки».  Или  другой 
пример:  cat-alogue  (беседа  двух  женщин).  Слово  cat  английском  в  сленге  означает  «женщина».  В 
трилогии Дж.Р.Р. Толкиена «Властелин колец» мы сталкиваемся со случаями, когда слова, известные 
нам  и  закрепленные  в  словарях,  приобретают  другое  значение:  Men  (Громилы),  Bag End  (Торбина 
Падь, Засумки). 
4.  Путем  конверсии.  В  своем романе “An Abundance of Katherines” Джон  Грин  употребляет 
глагол to french  от french kiss –  «французский  поцелуй»В  том же романе глагол to ducttape  имеет 
значение  «заклеивать  изолирующей  лентой».  Другие  примеры:  to roсket off (покинуть  планету  на 
ракете), We-Made-It (наше достижение), toughnecks (упрямец, несговорчивый).  
5.  Путем  образования  сложного  слова  или  путем  сокращения  существующего  слова.  К 
примеру,  wirehead  (сетевик), hidinged (лицо,  скрывающее  информацию), lowtech (отсталая  техно-
логия).  В  романе  Дж.  С.  Фоера “Extremely Loud & Incredibly Close” есть  слово  Mencils – pencils  for 
men , что в переводе звучит, как «кармандаши-карандаши для переносных карманов». Так, к примеру 
Дж.К. Роулинг соединила две узуальные основы слов Dementor — от dement и tormentor, в результате 
чего  появилось  значение  «мучитель,  который  сводит  с  ума»,  или  Wizengamot—объединение 
слов wizard и witenagemot (совет старейшин при короле англосаксов),  что как окказионализм значит 
«совет  старейших  волшебников».  Также,  у  Дж.Р.Р.  Толкиена,  хоббитов  по-другому  называют 
Halflings,  образованное  от  ‘half’  и  ‘ling’,  сленг  в  значении  ‘маленький  человек’ – «полурослик, 
невысоклик». Само слово «хоббит» – производное от homo и rabbit (человек - кролик).
 
 
   
Окказионализм  является  сложным  многоплановым  образованием,  перевод  которого  требует 
принятия  самостоятельного  и  оригинального  переводческого решения.  В  тех  случаях,  когда  соеди-
няются слова, оканчивающиеся и начинающиеся на одну и ту же гласную или согласную, одна из них 
опускается: cinemactor (киноактер), cinemadict (постоянный посетитель кино), atomaniac (атомщик). 
Многие  аббревиатуры  и  сокращения  являются  общепринятыми  и  фиксируются  в  словаре 
сокращений.  Но  нередко  встречаются  сокращения,  созданные  автором  и  не  являющиеся  общепри-
нятыми.  Вначале  термин  или  название  может  приводиться  полностью,  и  лишь  потом  дается  его 
сокращенное  обозначение.  Примеры:  SMSed  (эсэмэсился), to CNN  (отсиэнэнить,  снять  на  канале 
CNN), O.W.L. - Ordinary Wizarding Level (С.О.В. – «Супер отменное волшебство»).  
6.  С  помощью  продуктивных  аффиксация  (суффиксов  и  префиксов).  Эта  самый  распро-
страненный  способ  образования  окказионализмов.  Например,  глагол  to degnome,  означает  «изба-
виться от гномов» или offworlder в переводе  «пришелец с другой планеты»Особенно распространен 
сейчас  в  английском  языке  способ  образования  неологизмов  и  окказионализмов  с  помощью 

177 
 
префиксов: self-; super-; maxi- (miniseeder) и  суффиксы  -ее  и  суффикса  -er.  Например,  у  Джона 
Грина: dumper –человек,  который  разрывает  отношения  пары; dumpee – тот,  с  кем  отношения 
разорваны.  
7.  Опущение.  В  некоторых  случаях,  нет  необходимости  переводить  каждое  слово,  в  связи  с  их 
семантической  избыточностью.  При  переводе  опущению  подвергаются  чаще  всего  слова,  выра-
жающие  значения,  которые  могут  быть  извлечены  из  текста  и  без  их  помощи  Переводчик  должен 
быть осторожен, для того, чтобы не попасть в тенденцию адаптировать каждое новое слово на родной 
язык. Возьмем, к примеру, роман «Властелин колец» Дж.Р.Р. Толкиена. С точки зрения адекватного 
перевода слова “Mirkwood” соответствует «Лихолесью» и означает просто отдаленный лес, где-то на 
юге. Но в данном случае, не берется в расчет мифологическая система скандинавских легенд, которая 
послужила  основой    трилогии.  В  мифах  лес  ассоциировался  с  границей,  разделяющей  один  мир  от 
другого,  и  даже  как  земля  мрака  и  владения  мертвых.  Или  другой  пример,  когда  в  переводе  не 
содержится  соответствующий  оригиналу  окказионализм:  в  тексте  оригинала  содержится  два  слова  
flet  (на  всеобщем  наречии)  и  talan  (на  эльфийском  языке),  значение  которых  объясняется  в  тексте. 
Переводчики опустили первое из них, так как это не влияет на общий смысл высказывания. 
Интерпретация  каждого  окказионального  типа  всегда  требует  кроме  лексико-грамматических 
знаний наличие определенного объема неязыковых знаний или знаний картины мира. Произведения 
жанров  фэнтези  и  фантастики  имеют  особые  черты,  которые  следует  учитывать  при  переводе, 
поскольку  в  противном  случае  могут  произойти  коммуникативные  сбои  и  нарушение  целостности 
восприятия  произведения.  Одной  из  важнейших  характеристик  жанра  является  создание  автором 
фантастического мира, в котором действуют созданные автором законы, зачастую отличающиеся от 
законов реального мира, что представляет дополнительную трудность при переводе.  
Не  менее  важным  фактором  при  переводе  "окказиональных"  слов  и  словосочетаний  является 
общая эрудиция переводчика и его знание реалий жанра. Переводчик, не представляющий себе иной 
картины  мира,  чем  его  собственная,  не  знакомый  с  атрибутами  жанра  фэнтези  и  фантастики,  не 
способен  предложить  читателю  текст,  эквивалентный  по  воздействию  тексту  иностранного  языка. 
Одной  из  важнейших  характеристик  данных  жанров  является  создание  автором  фантастического 
мира,  в  котором  действуют  созданные  им  законы,  зачастую  отличающиеся  от  законов  реального 
мира, что представляет дополнительную трудность при переводе.  
Переводчикам приходится создавать функциональные соответствия и замены, поскольку никакие 
новые  словари  не  успевают  за  таким  потоком  новых  слов.  Впоследствии  они  могут  оказаться 
удачными  и  пригодными  для  того,  чтобы  войти  специальный  словарь,  а  затем    и  в  двуязычные 
словари, а могут быть менее удачными и пригодными только для разового употребления. 
Таким  образом,  окказионализм  представляет  собой  новое  слово,  инновацию,  созданную  по 
необходимости. Характерными чертами реализации нового слова являются: социальная потребность, 
временной фактор, наличие творца, прикрепленность к контексту, наличие языковой модели и ком-
муникативная  ценность.  Именно  благодаря  изменениям  язык  может  оставаться  вечно  живым  и 
функциональным, люди образно переосмысливают свой опыт, реализуя происходящие изменения. 
 
Список литературы: 
1.  Н.А.  Задорожная   «Новые  слова:  от  окказионализма  до  неологизма - один  шаг?»/
http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-
59980/
shkolazhizni.ru 
2. А.А. Горчханова «Особенности перевода окказионализмов»/ www.academia.edu/ 5159275/ 
3.  Д.С.  Кудрявцева  «Анализ  зависимости  переводческих  решений  от  характера  интерпретации  переводимых 
окказионализмов»/ knu.znate.ru/docs/  
4. Л. А. Худобина «Окказионализмы как средство выразительности»/
 
studik.net/okkazionalizmy-kak-sredstvo-vyrazitelnosti/  
5. A. Litak “Author neologisms in J.R.R. Tolkien’s trilogy ‘The Lord of the Rings’ (in original and translation)”/ 
www.pulib.sk/web/kniznica/elpub/  
  
Резюме 
Данная  статья  посвящена  проблеме  перевода  окказионализмов  или  авторских  слов  в  современной  английской  прозе. 
Для этого был изучен и систематизирован теоретический материал по теме исследования для описания его отличительных 
черт и особенностей. Также в данной работе были представлены различные способы перевода окказионализмов на основе 
литературных произведений жанров фэнтэзи и научной фантастики.  
 
Abstract 
The given article is devoted to the problem of translation of occasionalisms, or author’s words, in modern English prose. For this 
purpose theoretical material on this work was studied and systematized according to the theme of investigation to describe its specific 
features and peculiarities. Also different ways of translating occasionalisms on the basis of works in the genres of fantasy and 
scientific fiction are presented in the given work.  
 

178 
 
Түйін 
Берілген  мақала  қазіргі  кезеңдегі  ағылшын  прозасында  кездесетін  окказионализмдердің,  немесе  авторлық  сөздердің, 
аударылу  мәселелеріне  арналған.  Бұл  мақсатта  қарастырылып  жатқан  зерттеу  бойынша  теоретикалық  мәліметтерге  шолу 
жасалынды және олар жүйеге келтірілді, және басты ерекшеліктері мен өзгешіліктері суреттелді. Сондай-ақ, фэнтэзи және 
ғылыми фантастикалық жанрларындағы шығармалар негізінде бірнеше аудару тәсілдері мен амалдары ұсынылған.       
 
 
 
Ақшалова Б.Н., 
Гуманитарлық факультеттерге арналған  
шет тілдер кафедрасының доценті, ф.ғ.к 
әл- Фараби атындағы ҚазҰУ 
Серікбаева С.З., 
аға оқытушы 
 
АУДАРМАНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ 
 
Аударма – тіл қызметінің бір түрі ретінде бір тілде айтылған ойларды басқа тілдің құралдарымен 
соған сәйкестікте немесе толық құндылықта беру процесі. «Аударма» сөзінің астарында белгілі бір 
тілдегі  сөйлеу  тілін – ауызша  немесе  жазбаша  мәтінді,  сөзді  басқа  тілде  қайталап  жеткізу  жатқаны 
белгілі. Сонымен бірге, аударма – сөйлеу қызметінің бір түрі болғандықтан, оның мақсаты сөз сөйлеу 
құрылымын  қайта  құру  болып  табылады,  нәтижесінде  мазмұнның  өзгеріссіз  жоспары  сақталумен 
бірге, ойды жеткізу жоспары да өзгереді, бір тіл екіншісімен ауыстырылады. 
Аударманы негізінен төмендегідей екі үлкен түрге бөлуге болады: 
1) Ауызша аударма - бұл тәржіманың жазбаша түріне қарағанда күрделірек құбылыс; ақпараттың 
мазмұн  межесін    және  құрылым  межесін  жазбай,  ауызша  жеткізу  түрі.
  Ауызша  аударманың  өзге-
шілігін  зерттеу  барысы 3 бағытта  жүзеге  асады.  Зерттеудің 1-інші  аспектісі  факторлармен  айна-
лысады, түпнұсқаның мазмұнына сай аудармашының ақпаратты шығаруымен байланысты. Ауызша 
аударма- бұл ауызша сөз сөйлеуді  шет тіліне аудару. Ауызша аударманың қабылдау қасиеті уақыт 
аздығымен, бірмүйізділігімен, беделін түсірумен байланысты. Түсінушіліктің толықтығы ырғаққа, аз 
кідіріске,  шапшаңдыққа  тәуелді,ал  қабылдау  бастапқы  мазмұндық  бағыттарды  қабылдау  кезінде 
пайда  болады.Аудармашы  қабылданған  «шаршы»  ақпаратты  мәтіннің  мазмұнына  қарай  болжайды, 
әрі қарай қабылдау үрдісінде ақпараттың есіндегі жинағы пен кемуін болжауда ұйғарып, анықтайды. 
Ауызша аударманың теориясы аудармадағы психолингвистикалық өзгешелікті, лингвистикалық алғы 
шарттарының  болжамына  мүмкіндік  туғызады  және  оның  әр  тілдегі  мағыналық,  дербестік, 
минималдық  сөздің  кесіндісінен  болатын  тәуелділігін  суреттейді.Сонымен  қоса,  сөздің  кесіндісі 
құлаққа қабылдау ақпаратынан айрылу мінезіне дейін көрінеді. Тағы да айрылудың орнына қайтару 
факторлары болады: пәннің білімі мен сөздің орны, олар босатулардың, дауыс ырғағығының, сөздің 
эмоционалдық бояу мазмұннын аңғартады және т.б. 
Ауызша аударманың теориясы аудармашының ауыз-екі сөйлеудің өзгешілігін суреттейді, әсіресе, 
әдеттегіден  ерекше  болатын   «аударылатын  емес»  сөзі.  Аудармашының  сөзі  түпнұсқаға  хабардар 
болады  және  аударма  үрдісінде  қалыптасуымен  ерекшеліктердің  тууына  себепші  болады.  Син-
хрондық  аудармада  айту  үрдісі  мазмұндау  үрдісімен  параллель  бағытта  өтеді(шешен  сөздің  қабыл-
дауы), бірақ аударманың бөлігі ақпарат көз сөзінің аз кідірісінде айтылады. Синхрондық аударманы 
лингвистикалық  бейнелеуде   түпнұсқаның  басталуымен  және  осы  бөлшекті  аударуға  бөлінген 
уақытқа  байланысты  қорытындылады.  Бұл  аралықтың  кең  шамасы  екі  қатарлы  тіл   факторымен 
баяндалады.  Біріншіден,  ол  шет  тіл  құрылымының  ерекшеліктеріне  тәуелді,  сөз  сегментінің  ұзын-
дығын қамтамасыз етеді, бірліктерден құрылатын көпмағыналық шекарада да жалданады. 
  
Ілеспе  аударма  –  бастапқы  мәтінді  тыңдап  қабылдай  отырып,  ілесе,  қосарласа,   бір  мезгілде  
аудару.  Кәсіби  аудармалардың  бір  түрі.  Аударудың  бұл  түрі  түпнұсқа  мәтіннің  айтылуымен  қатар 
жүріп  отырады.  Арнаулы  кабинеттерде  ілеспе  аударма   түпнұсқаның  мәтінін   сөйлеушіге  (мәтіннің 
авторына) ілесе отырып оқу арқылы, кей жағдайда сөйлеушінің ауызша баяндалған сөзін  алдын ала 
дайындықсыз тікелей аудару арқылы жүзеге асырылады. 
Көркем  аударма  мәселесімен  айналысушы  ғалым  Ә.Тарақов  ілеспе  аударманың  күрделілігін 
танытатын төмендегідей белгілерді атап өтеді: 
а)  бір  мезгілде  тыңдап  әрі  сөйлеу  қажеттілігіне  байланысты  туындаған  психофизиологиялық 
дискомфорт; 

179 
 
ә)  баяндамашы  не  жарыссөзге  шығушының  микрофондағы  сөзінің  қайталанбауына  қатысты 
психикалық  кедергі.  Өйткені  баяндамашыны  тоқтатуға,  болмаса  түсінбеген,  не  қалып  қалған  сөзін 
қайталап сұрауға болмайтындығы;  
б) аударманың қайталанбауына және үлкен аудитория тыңдаушыларына байланысты психикалық 
кедергі.  
Аудармада  қателескенді  қайта  түзеуге  болмайтындығы  әрі  кешірімсұрауғакелмейтіндігі; 
в) сөз сөйлеудің жылдамдығына байланысты психофизиологиялық кедергі /1, 36 б./.  
Ғалым  ілеспе  аудармамен шұғылданатын  аудармашыда  қажетті    төмендегідей     қасиеттер  болу 
керек дейді: 
а) аудармаға өзін-өзі бейімдей білу; 
ә) ынта-зейінді сөйленген сөзге барынша бағыттау қабілеттігі; 
б)  тосыннан туған кедергілерден шығуға қажетті қабілеттілік; 
в) бірнеше  тапсырмаларға бір мезгілде зейін аудара білу қабілеттілігі:  
іс әрекет жылдамдығы, сөз сөйлеу шапшаңдығы, психикалық және ден күш-қуатыныңтөзімділігі.  
    Ізбе-із  аударма  ─  мәтін  тыңдалып  болғаннан  кейін  жасалатын  ауызша  аударманың  түрі.  Ізбе-із 
аударманы  шартты  түрде  екіге  бөлуге  болады.  Олар:  парақтан  аудару  және  абзацты-фразалы  ау-
дарма. Ауызша аударманың бұл түрі  жауапты келіссөздер, саяси, экономикалық-қаржылық, құқық-
тық  және  басқа  да  мәселелер  төңірегіндегі  ресми  кездесулер  кезінде,  пресс-конференцияларда, 
семинарлар мен дөңгелек үстелдер кезінде жүзеге асады. 
Ізбе-із аударманың жүзеге асуын былайша сипаттап беруге болады: шешен біраз сөз сөйлейді (25-
30  минут  немесе  одан  да  көп).  Аудармашы  шешен  сөзінен  кейін  айтылған  ойды  аудара  алу  үшін 
жазба  түсіре  отырып,мәтінді  ойша  аударады.  Қойылған  мақсатқа  сәйкес,  аударма    толық  немесе 
қысқаша формада жүзеге асырылуы  мүмкін. Алайда қазіргі уақытта ауызша  аударманың стандарты 
біршама өзгерген және түпнұсқа мәтінінің үзіндісін аудару ұзақтығы кей кездерде 15 минуттан асып 
кетеді. 
2)  Жазбаша  аударма – жазбаша  түрде  жасалатын  тәржіме  түрі;  қағазға  түсірілген  жазбаша 
мәтінді  екінші  тілге  жазбаша  түрде   аудару  және  бұдан  алынған  нәтиже.  Барлық  хат-хабар,  ресми 
құжаттар, ғылыми және көркем шығармалар жазбаша аударылады. Түпнұсқа мәтін алдын ала танысу, 
көру, ойлау, пайымдау, талдау, зерттеу, сөздіктерді, басқа да лингвистикалық және лингвоелтаным-
дық,  когнитивтік  мағлұматтарды  беретін  анықтамалықтарға  иек  арту  арқылы  екінші  тілге  жазбаша 
түрде түсіріледі /2, 23б./. Түпнұсқаның түрі мен мәніне қарай аударманың да қолданылатын әр алуан 
амал-тәсілдері  бар.  Мысалы,  ресми  құжаттарды  аударғанда,  түпнұсқаны  қаз-қалпында  бұлжытпай 
толық жеткізу көзделеді. 
Жазбаша  аударма  процесіндегі  ең  басты  құрал – сөздік.  Қазіргі  «ақпараттар  легі»  ғасырында 
аудармашының  жұмысын  сөздіктерсіз  елестету  мүмкін  емес.  Сонымен  қатар,  аудармашы  арнайы 
терминдерді жылдам табуы үшін, алдымен, ақпараттың қандай дереккөздері бар екенін және оларды 
қандай ретпен әрі қалай пайдалану керектігін білуі қажет. 
Жазбаша аударма өз ішінде екі түрге бөлінеді: 
1)   Көркем аударма - көркем әдебиет шығармаларын, яғни негізгі қызметі оқырманға көркемдік-
эстетикалық  әсер  ету  болып  табылатын  мәтіндерді  аудару.  Бұл  процестің  өтуі  барысында 
аудармашының  мүмкіндігі  шексіз;  ол  екінші  тілде  жасалған  мәтінді  өңдеп,  реттей  алады.  Әдеби 
немесе  көркем  аударма  дегеніміз – бір  тілде  жазылған  әдеби  туындыны  екінші  тілдің  құралдары 
көмегімен оқырмандарға жеткізу және түпнұсқасының стильдік, көркемдік ерекшеліктерін мейлінше 
нақты сақтап көрсету. Бұл жерде аудармадағы ең қиын нәрсе – лингвистикалық ерекшелігі емес, ол 
түпнұсқасының  көркемдік  жағын  дұрыс  жеткізу,  яғни  аудармашы  туындының  образдық  әлемін, 
автордың идеясын, позициясын және стилін нақты, дәл көрсете білуі.  
Көркем аударманың бүгінгі әдеби процестегі алатын орны үлкен. 
Жақсы  аударылған көркем аударма – сол тілдегі төл шығармалармен  бірге өсіп, жымы білінбей 
біте  қайнап  сабақтасып  кетеді.  Ел  мен  елді  таныстырады,  жақындастырады,  ұлттық  мәдениетті 
байытады.  Мұнда  автор  мен  аудармашы  өнер  жарысына  түседі,  тіл  мен  тіл  жарысқа  түседі.  Бұл  ел 
мен  елдің  өнер  жарысы.  Демек,  аударма  шығармалар  ұлттың  ұлылығын,  елінің  елдігін  дәлелдеудің 
бір жолы.  
Ғалым А.Алдашева көркем аударманың төмендегідей айырым-белгілерін ұсынады: 
а) көркем аударма – ойлаудың образдылық типінің жемісі; демек, мұнда индивидуалдық даралық, 
шығармашылық ізденіс бар; бірақ  
ә)  ізденістің  шеңберіне  шек  қойылады,  өйткені  аудармашының  алдында  жатқан  мазмұны-
құрылымы дайын мәтін шығармашылық еркіндікке жібермейді; 

180 
 
б) көркем аударма да төл әдебиет сияқты эстетикалық қызмет атқаруы керек; 
в) көркем аударма да төл әдебиет сияқты  тұшымды, кедір-бұдырсыз оқылуы қажет; 
г) сондықтан аудармада қазақ тілінің табиғи күйі, сөз қолдану, емлелік нормалары сақталуы тиіс 
/3,26б./. 
2) Ақпараттық аударма – қандай да болмасын ақпаратты, мәліметтерді беру болып табылады. 
Ақпараттық аударманың өзі өз ішінде мынадай түрлерге жіктеледі: 
- ғылыми-техникалық аудармаға ғылыми мақалалар, монография, техникалық сипаттама жатады. 
Әр саланың өзіндік қолданылатын қалыпты стилі, термині, мәтіндік құрылымы болады. Бұл саладағы 
шығармаларды  аударуға  сөздік  те  аздық  етеді,  кәсіби  маман  біліміне,  тәжірибесіне  де  сүйенген 
дұрыс.  Ғылыми  мәтіндер  қатаң  морфологиялық  және  синтаксистік  құрылымға  ие,  сөздің  бірыңғай 
орамдары,  біркелкі  стиль  қалыптасқан.  Ғылыми-техникалық  еңбектерді  аудару  көп  салалы  білімді 
қажет ететіндіктен, бұған білікті кәсіби маман ретінде бейімделген жөн /4, 57б./. 
-  ресми-іскери  аударма.  Ресми-іскери  стильдің  қарапайым  үлгілерінен  (өтініш,  арыз,  мінездеме 
және  т.б.)  бастап  күрделі  түрлеріне  (жарғы,  жарлық,  ереже,  келісім  және  т.б.)  дейін  қазақ  тілінде 
көрініс тапты және олар түгелдей дерлік аударма процесі арқылы жүзеге асырылады. 
- газеттік-ақпараттық аударма – жаңа мәліметтерді, тың деректерді, тосын оқиғаны оқырмандарға 
жеткізу.  Мұндай  мәтіндер  әр  алуан  сипатта:  қысқаша  ақпараттық  хабарлар,  ресми  хабарлар, 
мақалалар,  шағын  және  кең  көлемді  сұхбаттар,  тақырыптық  әрі  белгілі  бір  мәселеге  қатысты 
мақалалар, хабарландыру, репортаж т.б. түрде беріледі. Алайда газет-журналдың қалыптасқан өзіндік 
бірыңғай,  дербес  стилі  болады.  Спорт  газеттерінде  спорттық  стиль  қалыптасқан  сөз  қолдану  үлгісі 
болса,  мәдениет  баспасөзі  эстетикалық,  өнер  ғылымы  мәтіндеріне  негізделеді.  Әр  саладағы 
баспасөздің өзіндік мақсат-мүддесі, идеологиялық нысаны, тақырыптық бағыт-бағдары қалыптасады. 
Газеттік-ақпараттық аударма өз ішінде екіге бөлінеді: 
а)  Газет  мәтіндерін  аудару.  Түпнұсқаға  деген  дәлдік  тұжырымын  қатаң  сабақтастыру  негізінде 
жүргізіледі.  Бұл  көбінесе  ресми  ақпараттық  хабарлар,  саяси  келісімдер,  қаулы,  жарғылар,  қысқасы 
үкіметтік маңызды құжаттарда қатаң сақталынады. 
ә) Публицистиканы аудару – қоғамдық өмірдің өзекті мәселелері мен құбылыстарына арналады. 
Публицистикалық  мәтіндер  оқиғалық,  ақпараттық,  сыншылдық-талдамалық,  саяси  пікірталастық 
болып  келеді.  Ғылыми-ақпараттық  мәтіні  процесті,  шындық  құбылысын  сипаттайды,  түсіндіреді, 
талдайды, алдын ала пайымдайды, шындықты теориялық тұрғыдан дәлелдейді. 
- тұрмыстық аударма ─ тұрмыстық немесе іскери ауызекі сөйлеу тақырыптарына  тіларалық және 
мәдениетаралық  қарым-қатынастың  диалогтік  формасы  жағдайында  туындайды.  Мұндай 
жағдайларда  негізінен   қандай  да  бір  мақсатқа  қол  жеткізуге  арналған  өзара  қарым-қатынасқа  
бағыттылған ауызша мәтіндер  жасалады. 
Зерттеуші-ғалым  А.Қ.  Жұмабекова  «Аударматанудың  негіздері»  атты  кітабында  аудармашылық 
қызмет  субъектісінің   сипаты  мен  оның  аударылып  отырған  мәтін  авторына  қарым-қатынасы 
бойынша ажыратылатын аудармалардың мынадай түрлерін келтіреді: 
1.    Дәстүрлі  (қолжазбалы)  аударма – адам  жасайтын  аударма.  Дәстүрлі  аударманың  келесі 
түрлері ажыратылады: 
а) Авторлық емес аударма (немесе жай аударма) – түпнұсқа мәтінінің авторы болып табылмайтын 
аудармашының тәржімесі. 
ә) Авторлық аударма (немесе автоаударма) – түпнұсқа мәтіні авторының өзі жасаған аудармасы. 
б) Автор мақұлдаған аударма– автор талқылауынан өткен түпнұсқа мәтінінің аудармасы./5,34б.] 
2.   Машиналық (автоматты) аударма – арнайы бағдарлама бойынша компьютер жасаған аударма. 
Машиналық аударма негізгі үш жағдаяттарда сәтті қолданылуда. Біріншіден, бағдарлама лексикалық 
және грамматикалық құрылымы шектеулі, стандартты, тар шеңберде мамандандырылған мәтіндерді 
аудару  үшін  құрастырылады.  Екіншіден,  машина  арқылы  түпнұсқаның  жалпы  мазмұны  жайлы 
түсінік  беретін  көп  көлемді  аударманы  алуға  болады.  Үшіншіден,  жұмысқа  редактор  кіріседі.  Ол 
мәтінді аударуға дайындайды, яғни машина үшін қиын сөздерін алып тастап немесе басқаша жазып 
қайта редакциялайды. 
Аралас  аударма – мәтіннің  дәстүрлі  (немесе  машиналық)  өңдеуінің  едәуір  үлесін  пайдалану 
арқылы жасалған аударма. 
Аудармаға қойылатын басты талап – автордың стилистикалық өзіндігін сақтау, яғни адамдардың 
келбет-бітімі,  жүріс-тұрысы  бір-біріне  қандай  ұқсамаса,  олардың  сөз  саптау  машығы  да  бір-біріне 
сондай ұқсамайды, ендеше сол ерекшелікті айыра білу керек. 
 

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал