Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.

бет23/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   30

Ғ. МҮСІРЕПОВ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫҢ 
ХАС ШЕБЕРІ 
 
Көркем әдебиеттегі психологизм табиғаты – бүгінгі таңдағы әдебиеттану ғылымында өте жиі сөз 
бола  бастаған  күрделі  теориялық  тәжірбиелік  мәні  мол  мәселе.  Әдебиеттің  негізгі  предметі  адам 
болғандықтан,  оның  рухани  әлемін,  ой-сезімін,  түсінік-түйсігін,  дүниетанымын,  ішкі  қайшылықта-
рын ашып көрсету – суреткердің негізгі міндеттерінің бірі. 
Қазіргі  таңда  әдебиеттанушылар  мен  әдеби  қауым  үшін  қалыптасқан  жағдайға  айналған 
психологизмнің өзіндік ерекшеліктері бар.  
Қазіргі  таңда  әдебиеттанушы  қауым  үшін  «сәнге»  айналған  психологизм  дегеніміз  не?  Оның 
жалпы әебиет үшін қаншалықты маңызы бар? Ең алдымен психологизм қалай пайда болды және ол 
әдебиетте қандай орын алмақ? 
Сонымен орыстадың  «Әдебиеттану сөздігінде»  псизологизм «адам психологиясын тұлғаның іс-
әрекетіндегі импульстер менстимулдардың жиынтығы ретінде қарайтын  әдеби талдаудың түрі» деп 
көрсетілген(1). 
Ал  С.  Ожеговтың  «Орыс  тілі  сөздігінде» «Психологизм – психикалық,  жап  күйзелістерін  терең 
суреттеу»,-деп  қысқы  ғана  аныңтама  берген (2,557). Ал  бұл  анықтама  әдебиеттегі  кейіпкерлердің 
және әлемін ашуға талпынған жазушы еңбегінің ширек қана бөлігін көрсете алады. Екінші жағынан 
алғанда әдебиеттегіпсихологизмнің негізгі шарттарын бере алады. 
Ал психологизм көне грек тілінен аударғанда «psyche» - жан және «logos» - деген сөзді білдіреді. 
Яғни ол жанның  тілі ретінде әдеби процеске енеді.  
Адамды жеке тұлға ретінде таныту үшін жазушы қолданатын әдебиеттегі әмбебап әдіс-тәсіл десе 
де болады. 
Ал  негізінен  алғанда  шығармадағы  нақтылы  кейіпкердің  көптеген  жан  арпалыстары  мен  күйзе-
лістерін  толыққанды  әрі  мәнді  етіп  көрсете  білу  жазушының  алдына  қойған  идеялық  шешімімен, 
қалыптасқан стилімен, адам жанына талдау және сараптау жасайтын оның әдістері мен тәсілдеріне, 
керек десеңіз қойған мақсатымен тығыз байланысты екендігі айтылып жүр (3). 
Әдебиеттегі психологизм кейіпкердің толқынды тұлғасының танылуына өз әсерін тигізетін әдеби 
талдаудың  бр  түрі  ретінде  әдебиетте  кең  орын  алып  келеді.  Көркем  шығармадағы  психологизм  ең 
алдымен әдеби қаһарманның сезімі мен эмоцияларын, ойлары мен толғаныстарын терең һәм толық 
бейнелеу болып табылады. 
Бұл  ретте  қазақ  әдебиетіндегі  психологизм  мәселесін  жете  зерттеген    ғалым  Б.Майтановтың: 
«Психологизмнің негізгі қызметі - өмірлік шындық пен көркем шындықтың жанды тамырластығын 
сақтау», - деген пікірімен толық келісуге болады (4,4). Яғни негізгі өмірлік шындықты шығармасына 
арқау еткен жазушы шығарма идеясында көрінетін көркем шындықтың арасына сыналай енетін нәзік 
байланыстардың арақатынасын қалай және қандай тәсілдермен білдере алады? Егерде шартты түрде 
өмірлік  шындықты  тақырып  деп  алсақ,  көркем  шындық  сол  тақырыптың  жазушы  қиялы  мен  қала-
мында  өзгеріске  ұшырап,  жаға  бір  идеяны  көтеруі  болмақ.  Ендеше,  ол  екі  аралықтағы  нәзік  бай-
ланыстың ең басты көрінетін тұсы психологизм болмақ. 
Себебі жазушы кез келген өмірлік шындықты өзгерте алады, оның өзінің жазушылық шеберлігіне 
салав отырып, өңдеп, қырлап, саралап, зергерлеп жеткізе алады.  
Психологизм әр түрлі шамада эпос, драма, лирикаға бірдей тән. Ол әдеби материалдың мазмұнын 
құрай  отырып,  мазмұнды  ашатын  формалық  шешімдерді  де  тауып  береді.  Психологизмнің  негізгі 
қызметі - өмірлік  шындық  пен  көркем  шындықтың  жанды  тамырластығын  сақтау.  Бұл  ретте  осы 
құбылыстың  ішкі  салалары  есебінде  даралау  мен  жинақтау,  ұлттық,  жалпыхалықтық,  дерек  пен 
қиялдап қосу, автор бейнесі, шығарманың заттық құрылымы іспетті түрлі мәселелердің өзара ықпал, 
әсері  мен  табиғи  синтезін  атау  керек. Осы  тұста  әдебиетіміздің  дамуына  үлкен  үлес  қосқан 
М.Жұмабаев,  Ж.Аймауытов,  Ғ.Мүсірепов,  Б.Майлин,  М.Әуезов,  С.Сейфуллин,  М.Дулатов  сынды 
қаламгерлердің адам жанының психологиялық қатпарларын шынайы ашып бергендігін ерекше атауға 
міндеттіміз. 
Солардың  ішінде  басты  назарда  Ғабит  Мүсірепов  прозасындағы  психологизм  мәселесі.  Ғалым 
қазақ әдебиетінің үлкенді-кішілі бірнеше жанрларын өркендетуге кезінде белсене араласқан көркем 
сөздің  зергері.  Мәселен,  оның  қаламынан  шыққан  көркем  әңгіменің  қай-қайсысы  да  сихологиялық 

143 
 
мазмұны  терең,  жазылу  шеберлігі  көзтартарлық  әсем  де  мінсіз  шығарма  ретінде  есте  сақталып 
отырады. 
«Алғашқы  адымдарда»  колхоз  құрылысының  қазақ  шаруаларының  тіршілігіне,  психологиясына 
әкелген өзгерістері көрініс тапқан. 
«Талпақ  танау» (1933)- Ғ.Мүсіреповтің  ғана  емес,  отызыншы  жылдарындағы  қазақ  әңгіме 
жанрының айтулы табыстарының бірі. Колхоз болып ұжымдасқан шаруалардың дәстүрлі кәсіптері-
мен бірге оның жаңа түрлерін де игере бастағаны, шаруашылықтағы жаңалықтардың ауыл кедейле-
рінің психологиясына айтарлықтай өзгерістер әкелгені шебер суреттеледі. /5.365-366/ 
Осы жоғарыда айтылған «Қос шалқар» мен «Талпақ танау» сияқты әңгімелерін жаңа қоғамның, 
жаңа өмірдің ықпалы арқасында адамдардың тағдырындағы, ой-санасындағы елеулі өзгерістер айқын 
суреттелген. 
Осы он жылдың ішінде (1928-1938) оның қаламынан: «Қос шалқар», «Талпақ танау», «Көк үйдегі 
көршілер», «Күсен»  және  т.б.  әңгімелер; «Тулаған  толқында», «Алғашқы  адым»  повестері; «Ана» 
циклындағы қысқа новеллалар; «Әдебиет айтысына», «Мен қалай жаза бастадым», «Мұхтардың хаты 
туралы», «Қазақстан» баспасының айы», «ҚазАППтың бүгінгі міндеттері», «ҚазАПП жаңа дәуірде», 
«Социалистік құрылыс дәуірі–түрі ұлттық мазмұны пролетариаттық көркем әдебиеттің өркендейтін 
дәуірі» және т.б. сын мақалалар туды. 
Ұрпақтар сабақтастығы казіргі кезеңнің озінде де өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Ғабит 
Мүсіреповтің  «Жеңілген  Есрафил», «Тарландар», «Бірінші  фонтан»  сияқты  әңгімелерінде  жазушы 
еліміздегі еңбек адамдарының қажырлы  кейпін  жақсы танытып, өз  замандастарының  үлкен  мұрат - 
сезімін  биік  шабытпен  психологиялық  толғаныспен  ашып  берді. «Өмір  жорығы», «Қыран  жыры» 
әңгімелері  терең  ойлы  сез  шеберінің  қолынан  шыққан  бөлек  туындылар.  Бұлар – барлық  адамзат 
атаулыға  ортақ  ізгі  мақсат – ұрпақтар  сабақтастығын  түйіндеп,  адам  жанының  ішкі  әлемін  талдап  
берген терең мағыналы психологиялық кемел шығармалар. Бастан-аяқ салиқалы ойға, философиялық 
толғаныстарға негізделген бұл әңгімелердің кім-кімге де берер ғибратты тағылымы, эстетикалық нәрі 
мол. Мәңгілік өмірді лайықты түрде жалғастыру үшін табанды күреске, жалынды жігерге баулитын 
өршіл, өміршең идея – аталған шығармалардың зергерлікпен өрілген негізгі арқауы.  
Ғабит Мүсіреповтің жазушылық жолы – бірте-бірте сатылап өсу жолы. Проза саласында жазушы 
ең  алдымен  шағын  жанрларда  қалам  тербеп,  машықтанғаны  белгілі.  Әңгіме,  новелла,  очерк, 
публицистика, повесть жанрларын еркін меңгеріп барып, ол кейінірек романға ауысты. Сөз зергерінің 
творчестволық жолындағы психологиялық туындылардың қатарына қосылған оның «Ұлпан» романы 
еді.  Өзінің  бар  ерекшелігімен,  көркемдік  бітімімен,  эстетикалық  әсер  күшінің  молдығымен,  адам 
жанының  асқан  сезімталдығымен  романда  көрінетін  Ұлпан — бүкіл  қазақ  әдебиетіндегі  оқшау 
тұрған әдеби образ. Романдағы Ұлпан бейнесін суреттеуге Ғабит Мүсірепов бүкіл өмір бойы іштей 
дайындалып,  көп  ізденіп,  толғанғаны  мәлім. XIX ғасырдың  екінші  жартысындағы  қазақ  халқының 
әлеуметтік — тарихи  өмірін  терең  зерттей  келіп,  жазушы  тарихи  фактілерді  өмірде  шын  болған 
оқиғаларды,  адамдарды  шығармасына  негіз  етіп  алған.  Ұлпан  өмірінің  хикаясын  шерте  отырып, 
автор сол тұстағы бүкіл халық, қоғам өмірінің айқын суреттерін психологиялық тұрғыда жасап берді. 
Ұлпанның екінші басты қасиеті – өз заманындағы көне ескілікке, әсіресе, әйелдерді қорлап, кемітетін 
феодалдық  әдет-ғұрыпқа  қарсы  батыл  күресуі,  халық  өміріне  ауадай  қажет  жаңашылдыққа, 
прогреске ұмтылып, елге айтарлықтай үлгі-өнеге көрсетуі. Ұлпан образының  әлеуметтік бітімін әрі 
көріктендіре,  әрі  биіктете  түскен  шақ  жазушының  психологиялық  тұстарды  шебер  пайдалануында. 
Үшінші,  үлкен  адамгершілік,  зеректік,  ақылдылықпен  қатар  Ұлпанда  қайраттылық,  өткірлік, 
қаһармандық  мінез  бар.  Ел,  халық  намысы  үшін  оның  жалындап  жарқ  еткен  тұсы  да  шығармада 
қапысыз бейнеленген. Романдағы Ұлпан – сол негіздегі халық өмірінің шынайы сипатын танытатын, 
жинақтаушылық күші әдебиетіміздегі шын мәніндегі типтік образ. Ұлпан бойындағы барлық, абзал 
қадір-қасиеттер  ғасырлар  бойы  қалыптасқан  қазақ  әйелінің,  қазақ  халқының  адамгершілік,  ерлік, 
азаматтық, батырлық тұлға - бітімінің айқын да жарқын көрінісі екені кәміл. Романда әйел жанының 
ішкі  дүниесі  мен  сыртқы  байланысы  ерекше  суреттелген.  Жазушы  адам  баласының  психологиялық 
тұстарын асқан шеберлікпен көрсеткенін шығарманы оқи отырып аңғарасыз. Сонымен Ғ.Мүсірепов 
туындыларындағы  пхихологизм  үлкен  зерттеуді  қажет  ететін  мәселе.Ғабит  Мүсіреповтің  тұла 
бойының, кемеңгер ойының, өміршең шығармашылығының танымдық та, психологиялық қадір – қасиеті 
ерекше. 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
1.  Николаев П. Словарь по литературоведению. – 
http://nature.web.ru
 
2.  Ожегов С. Словарь русского языка. –М., Ониск, 2006 

144 
 
3.  Сайт «Русские писатели и поэты» 
http://writerstob.narod.ru
 
4.  Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – А.:Санат, 1996 
5.  Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы, Алматы: Қазақ унивеситеті. 2002 ж. 455-бет 
 
 
 
Тұмабаева Ф.,  
Әл-Фараби атындағыҚазақ ұлттық  
университетінің  2 курс магистранты 
 
А. СҮЛЕЙМЕНОВТЫҢ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
 
 
Драматургия — талабы  ауыр  және  өдебиеттің  калтарыс-бұлтарысына  көндіге  коймас  көне 
дамушы факторлардың бірі. Біртұтас ұлттың ғана емес, кез келген рухани ортаның салтанаттылығын 
дамытушы,  мәдени  мәйекпен  ауыздандырушы  театр  болып  табылса,  осы  драма  өнерін  өдебиеттің 
үшінші  жанры  ретінде  қарастырып,  окиға  қатысатын  адамдардың  сөзі  мен  ісі  аркылы  көрерменнің 
көз алдына қолма қол көрсетілетін күрделі жанр», — деп З.Қабдолов драма жанрының салмағы мен 
маңызын  көрсетіп  кеткен.  Әдебиетімізде  драматургия  жанрына  қалам  сермеген  жазушыларымыз 
баршылық. Драманың ең қиын әрі әдебиет теориясының қағидаларына бағына бермейтін жанр екенін 
ескерсек, драматургияға көптің бәрі көсіле бермейді. Жылымық жылдарында жарқ етіп, алпысыншы 
жылдары  қазақ  әдебиетіне  ерекше  құбылыс  болып  енген,  жазушы,  сыншы,  драматург  Асқар 
Сүлейменов  драмаға  өзіндік  ерекшеліктерімен  келді.  Сол  тұстағы  әдеби  өмір  шындығын  ешбір 
бояусыз  беру,  адам  жан-дүниесінің  әрбір  қалтарыс,  құбылыстарына  терең  үңіліп,  психологиялық 
талтау  жасай  отырып,  өмірдің  қарапайым  проблемалары  арқылы  әлеуметтік  маңызы  бар  құбылыс-
тардың  өзегіне  бару  жолындағы  шеберлігін  атап  өту  қажет.  А.Сүлейменовтың  өзі  драматургия 
жайлы: «Проза  жазбаған  ұлы  ақын  кемде  кем.  Ақынды  прозамен  тексеріп  алса  теріс  емес.  Ал 
драматургияға  бүгінгі  ақындардың  бәрінің  тісі  батпайды.  Тістейді – азуға  сала  алмайды.» -, деген 
баға береді. 
Кеңес одағы кезеңіндегі драма жайлы драматург, сыншысы Әшірбек Сығайдың мына бір пікіріне 
назар аударсақ: 
«Жетпіс  жыл  бойы  біз  сахнада,  көреремен  алдында  берілген  партиялық  нұсқау  мен  өтірік 
тартысты, «қасақана» қырқысы мен шынайы ойнаудан гөрі жасанды ойнауды, саф өнерді паш етуден 
гөрі  бояма  иллюзияны  насихаттап  келдік.  Және  өзіміз  де  соған  сенген  болдық.  Бір-бірімізді 
алдаусыратып,  мәре-сәре  болып,  қуанысып,  қол  алыстық,  құтты  болсын  айтыстық.  Социалистік 
ыңғайдағы жаңа кейіпкерлерді ойлап таптық. Оның дұшпандарын, қаскүнемдерін қиялдан тудырдық. 
Жағымды  кейіпкерлер  қашанда  қателіктен  ада.  Ол  керемет  адам  әрі  тым  адал  болды.  Керегімізше 
көсілдік  кеңес  адамдарының  кесек  бейнелерінен  қамал  тұрғыздық,  тың  жерлерді  осылай  жыртар 
болар  деп  бөстік.  Саяси  әлеуметтік  тақырыптан  міндетті  түрде  партия  қайраткерлерінің  мінсіз, 
мүлтіксіз  кескінін  танып,  ғажап  сезімдер  әлеміне  бөленген  болдық.  Соғыстарда  жеңілмедік, 
күрестерде мойымадық. Қысқасы суға салса батпадық, отқа салса күймедік. Байманаптар көр соқыр 
болды.  Би  болыстарды  кеңкелес  деп  келемеждедік.  Жалпы,  жау  біткен  жынды,  дұшпан  біткен 
деліқұлы.  Ал,  реалды  өмір  қайшылықтары,  мінез  қақтығыстары  автордың  концептуалды  идеясы 
қайда  қалды?  Онымен  ешкімнің  де  шаруасы  шамалы  еді  Өйткені,  кеңестік  социалистік  реализмнің 
үздіксіз үндеуі де, темірдей талабы да осы еді ». 
Ал, А.Сүлейменов болса дәстүрлі әдебиетке иек арта отырып, эксперименттік тұрғыда жаңалық 
жасады.  Бұл  реттегі  стильдік  ізденістер – өткенді  өшіру  емес,  қайта  керісінше  жаңаша  жаңғыртып, 
ұлттық келбетті айшықтата түсті.[1]  
Драма  жанрындағы  «Кек», «Ерулік», «Ситуациялар», «Жетінші  палата»«Қыздай  жесір – штат 
қысқарту», «Төрт тақта – жайнамаз »еңбектері қазақ драматургиясында өзіндік орындарға ие болды. 
«Кек»  пьесасы  намыс  жолындағы  өшпенділіктен  туындаған  тартысқа  құрылған.  Шығармада 
аңшылық  саят  құрудан  басталған  Бектер  мен  Қазан  арасындағы  тартыстың  түп  негізі  Кежім  болса, 
оның  құрбандары  Сері  мен  Сарын.  Бір  кездері  Қазанның  Шұғаның  (Бектердің  әйелі)  арын 
таптауынан көкейде тұтанған кекті қайтару мақсатында туындаған өшпенділіктің аяғы ағайынды екі 
елдің  бітіспес  жауласуына  ұласады.  Шығармадағы    тартыстың  туындауына  негіз  болған  Шұға – 
драма  түпқазығы.  Ол  қорқыныш  көлеңкесі  сияқты,  сахнаны  айнала  жүрген  сайын  қорқыныш-үрей 
ұлғая түседі. Спектакльде іс-әрекеті аз, сахнада  бір-екі рет көрінетін бұл кейіпкердің «Тәңірі атсын 

145 
 
сені,  Қазан!»  деген  сөзі  спектакльдің  өн-бойына  тамыр  болып  таралған.  Пьесады  Бектер  мен  Қазан 
арасындағы тартысың туындау себебін бастан аяқ білетін, ой салмағы ауыр кейіпкер – Сақау шал. Ол 
сөйлей  қоймайтын  бейшара  кейіпкер  емес,  білгенін  айтуға  шектеу  қойылған  бейкүнә  пенде.  Екі  ел 
арасындағы шиеленісті өршітпей, маздаған оттың сөнуі жолында Сақау шал бар құпияны өз ішінде 
түншықтыруы тиіс.  
А.  Сүлейменов  шығармаларын  жан-жақты  зерттеген  Зейнолла  Серікқалиев: «Жалпы  бүкіл 
трагедияның өн бойынан, от өзегінен өрілген Сері, Бектер, Бетай, Атой, Сақау...» Таразының басында 
талай тағдыр тәлкегі тұр. Әр адам өз ұғым-түсінігінің құлы. Әр адам жалпы тіршілік мәні, ар-намыс 
туының  жоқтаушысы.  Әрине,  әрқайсысы  тек  өз  болмысы  тұрғысынан  ғана.  Ерлік  дейсіз  бе,  ездік 
дейсіз  бе,  әзәзіл  мен  албасты  сезім  бәрі  бар.  Біреулер  ірі  сөз  айтып,  ездік  көрсетіп  жатады», - деп, 
пьесаның  ауыр  салмағын  айқындап  береді.  Сол  ездіктің  типтік  бейнесі – Сері.  Екіжүзділік  пен 
сатқындықтың жолында небір ішкі психологиялық толғаныстарды басынан кешіреді. 
Жалпы  премьерасы 1998 жылы 4 шілдеде  болған  түрлі  ойға  жетелейтін,  сөз  салмағы  ауыр  бұл 
шығарам – көрерменнің тез түсініп, ой қорытуына күрделі спектакль.[2] 
Келесі  біз  қарастыратын  пьеса    «Жетінші  палата».  Оқиға  үш  күннің  ішінде  өтеді.Ашты  суға 
салынған жандарға арналған аурухананың емделушілерінің барлығы да қоғамнан өз орындарын таба 
алмағандар.  Әр  персонаждың  мінез – құлқы  әр  түрлі.  Жұматта  сол  жетінші  палатаның  тұрғыны, 
бірақ,  ол – жазушы,  ғалым.  Жұматтың  бойына  тән  аңғарымпаздық  психологияны  оның  араққұмар-
лығы  арқылы  да  арттыра  түседі.  Деңгейі  мен  санасы  биік  тұлға  біршама  өмір  заңдылығын  түсініп 
қойған, қоғамның сұмдық драмасын әлдеқашан аңғарған нағыз психолог. Келесі бір ерекше кейіпкер 
бұл Жұматтың жары – Жамал, Таланты бағаланбай қалған аса дарынды актриса. Бір бойында жақсы, 
жаман қасиеттері бар бұл кейіпкерді не жағымды не жағымсыз деп бөліп қарау қиын. Себебі образ 
барынша  реалды  шыққан.  Адам  өмірде  де  бірқалыпты  жақсы  немесе  жаман  болып  жүре  алмайды. 
Ортасына,  құбылысқа  байланысты  түрлі  шешімдер  қабылдауы  мүмкін  осы  тұрғыдан  келгенде 
Сүлейменов кейіпкерлері өмірден алынғандай әсер қалдырады. Жамал бейнесі өткір сөйлеумен қатар 
өз  мінезін  танытуға  шебер  тип.  Және  осы  мінезі  көркемдік  болмысқа  сай  келеді.  Бұл  автордың 
ерекшелігі болса керек ті. Сонымен қатар осы ретте Жамал мен Жұмат мамандығының арасында да 
күрделі  психологиялық  тартыс  желісінің  бар  екенін  түсінуіміз  керек.  Ал,  оның  жары – ғалым. 
Сонымен қатар жетінші палатаның емделушілері: Көсе шал, келісов, Өріков, Мазок, Скоп, Илахунов, 
Бойко, Пак т.б. бұлардың іс-әрекеттері өрескелдікке құрылған. Сөздері дұрыс, ақыл-естері орнында 
болғанмен, саналары уланған. 
Ал,  драмадағы  психологизмнің  орнығуы – ең  алдымен  қоғамның  дамуы  мен  қалыптасуына 
байланысты.  Айталық,  Асқардың  кейіпкері  Жұматтың  жанында  мұңын  ақтарған  шал  жылап  отыр. 
Шал жылайды. Бірақ, ол жыламағанда кім жыласын?Төрінен көрі жақын қалған шалдың жыламасқа 
шарасы  жоқ  Намыссыз  балаға,  сол  жалғыз  ұлына  безбүйрек  жар  берген  құдайға  налып  жылайды. 
Міне  жүректің  шерін  баса  алмай  жылап  отыруы – нағыз  психологизмнің  иірімі.  Бірінші  күрделі 
психологиялық  жағдай  мен  психологиялық  процесті  талдай  білу.  Екінші,  кейіпкердің  рухани  жан 
әлеміндегі күйзелісті, қиналысты беру  атмосферасы. [3] 
«Қыздай жесірдегі» негізгі оқиға сол кездегі әлеуметтік тұрақсыздықпен тығы байланысты.Үрия, 
Мәлік,  Ұрқия,  Дәріс,  Сәтов,  Рита  т.б  адам  өмірлерінің  бір  арнаға  тоғысуы  немесе  бір  қоғамның 
құлдары. Мәлік – басында үйі, бауырында қазаны бар, әйелі мен баласы бар аға буын, аты шыққан, 
кітаптары бірнеше тілге аударылған жазушы. Бірақ, жазушы болу бір бөлек те қандай жазушы болу 
бір  төбе.  Осы  тұрғыдан  келгенде  Мәлік  дүниеқор,  ішкі  жан-дүниесі  жұтаң,  рухани  қайыршы  жан. 
Бірақ,  біздің  түсінігімізде  жазушының  рухани  кедей  болуы  мүмкін  емес  деген  пікір  қалыптасып 
қалған.  Автордың  ойлау  ерекшелігі,  кейіпкерлерінің  ешбірін  аямайтын,  шынайылығы  міне  осы 
жерден  көрінеді.  Ал,  Үрия  кім?  Оған  не  керек?  Ол  өмірден  не  күтеді  деген  сурақтарға  жауап  іздеп 
көрсек.  Психологиялық  желіні  пайда  қылушы  да,  дамытушы  да  қашан  да  әйел  адам  десек, 
қателеспейміз.  Үрия – психологиялық  тип.  Үрияның  өткеніні  қараңыз  ештеме  жоқ.  Тым  құрыса  ол 
қызмет те қумаған, басында баспанасы, бауырында баласы жоқ тұл.Бірақ, жаны нәзік, трагедиға толы 
психологиялық кейіпкер.Мәлік пен Үрия арасында махаббатта қайғы мен қуанышта жоқ. Екуіне де 
керегі  штаттан  қысқартылып  қалмау.  Соның  жолында  барлығын  құрбан  етуге  даяр.  Ар-ұятты  да 
ысырып қойып, мақсатқа жету басты міндеттері 
Әке  мен  бала  мәселесі  Әскерден  уақытша  демалысқа  келген  баласына  арақ  сат  деп  тапсырма 
беруі – кеңестік  тәрбиеге  мүлдем  жат,  мойнына  галстук  байлап  өсен  кез-келген  бала  ат  тонын  ала 
қашатын  тапсырма.  Автор  бұл  ретте  ардың  байрағын  желбіретіп,  ұждан  алдында  алаяқ  болмауды 
қатты  талап  етеді.  Алайда,  бір  сұрақ  көрерменнің  көкейінде  қалады:  Ол  қай  жақтың  сөзінің 
дұрыстығы  жайлы  еді.  Әкенің  бе  Әлде,  баланың  ба?  Осы  кішкене  қақтығыстың  психологиялық 

146 
 
тұжырымы – мейілінше  тереңдегенімен , ақ-қарасын  айырып,  таңдау  жасауды – оқырманның  өзіне 
қалдырады.  Персонаждардың  мінез-құлқы – күйзелісте  жинақталған.  Барлығына  ортақ  депрессивті 
көңіл-күй алданып қалған совет қоғамының ғана емес, келешектегі де тәуелсіздік алғанымен бағыты 
мен бағдары айқын емес қоғамға тән мінез-құлық еді.  [3] 
А. Сүлейменовтың жаңашылдығы оның әрбір шығармасынан байқалады. Адам жанының психо-
логиясы  арқылы  қоғамдық-әлеуметтік  проблемаларды  ашып  көрсете  білу.  Ұлттық  құндылықтарды 
жоғалтып  алмауды,  оның  түп  негізі  адам  санасында  қалыптасу  керек  екендігін  кез-келген 
пьесаларынан  көре  аламыз.  Характер,  конфликт  мәселелері  өмір  шындығымен  үйлесіп,  бірігіп 
жатады.  Себебі,  өмірдің  мәні  өнер. «Сезімді  суреттеп  көрсету» -, дейді  драматургия  жайлы 
З.Бисенғали.  А.Сүлейменовтың  драматургиядағы  жолы  болашақта  түрлі  қырынан  талданып,  аршы-
лып, жаңарып отыратыны даусыз. 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
1.  Қоныс  Л. «А.Сүлейменов  шығармашылығындағы  психологиялық  айшықтар  мен  эксперименттік  ізденіс».//ҚазҰу 
хабаршысы. Филология сериясы,№8-9(98-99).2006 
2.  Исламбаева З. «А.Сүлейменов пьесаларының сахналық-көркемдік шешімі». //Мәдениет,№6-7шілде 2007 
3.  Қоныс  Л. «А.Сүлейменов  шығармашылығындағы  психо-мотивировкалық  эксперимент». // ҚазҰу  хабаршысы. 
Филология сериясы,№1(100).2007 
                                                                                                                                                                                           
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

147 
 
ІІІ ТАРАУ 
ТІЛДЕРДІ ОҚЫТУМЕН, ЗЕРТТЕУДЕГІ ЖАҢА ІЗДЕНІСТЕР 
_____________________________________________________________ 
 
 
 
 
 
 
 
 
Турумбетова Л.А., 
кандидат филологических наук, доцент 
Казахского национального университета имени aль-Фараби 
  
 
ПЕРЕВОД КАК СРЕДСТВО МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОММУНИКАЦИИ 
(на примере перевода казахских и русских сказок) 
 
Проблема  взаимосвязи  и  взаимодействия  языка  и  культуры  является  одной  из  центральных  в 
современном  языкознании. 
Язык  представляет  собой  некое  отражение  культуры  нации,  он  несет  в 
себе  национально-культурный  код  того  или  иного  народа. 
Национальное  своеобразие  культуры 
народа имеет свои характерные черты, обусловленные различиями в географических, исторических и 
социальных условиях развития. В работах немецкого философа и филолога В. фон Гумбольдта язык 
отождествляется  с  «духом»  народа,  обладает  энергией  и  самостоятельным  характером  и  оказывает 
влияние не только на культуру, но и на мышление народа. Язык может реагировать на воздействие 
культуры, а обратное воздействие языка осуществляется через все созданное народом в прошлом [1, 
356]. Достижения культуры также не проходят для языка бесследно, помогая ему подняться на более 
высокую ступень развития. 
 
В то же время конкретные внешние условия существования отдельного этноса (географические, 
физиолого-антропологические  особенности,  культурно-бытовые  традиции  и  др.)  формируют  специ-
фические  качества  и  совокупности  представлений,  определяющие  основу  национальной  концеп-
туальной  картины  мира  и  национальной  языковой  картины  мира.  Сегодня  никто  не  сомневается  в 
том,  что  языки  отражают  действительность  по-разному,  асимметрично.  Когда  в  переводе  языки 
оказываются  в  контакте,  когда  при  описании  какого-либо  фрагмента  действительности  значения 
одного  языка  с  необходимостью  определяются  через  значения  другого,  асимметрия  проявляется 
наиболее отчетливо. Языки по-разному членят действительность, различно описывают одни и те же 
явления  и  предметы,  обращая  внимание  на  разные  их  признаки.  Так,  в  семантике  слова  отражено 
видение  мира  носителя  конкретного  языка.  Понимание  каждой  культуры  как  системы  знаков,  а 
текста как элемента данной системы однозначно указывает на то, что переводчик также находится на 
стыке  двух семиосфер: «своей»  и  «чужой»,  представленной  подлежащим  переводу  текстом.  В 
процессе  перевода  происходит  расшифровывание  значений  единиц,  входящих  в  его  состав,  с 
последующим  перекодированием  их  в  единицы  текста  перевода.  При  этом  единицы  содержания 
оригинального  текста,  требующие  перекодирования,  получают  в  тексте  перевода  вербальные 
соответствия,  а  семы,  входящие  в  их  лексические  значения,  заменяются  семами  их  соответствий. 
Цель  перевода  состоит  в  сохранении  содержания,  функций,  стилевых,  стилистических,  коммуника-
тивных и художественных ценностей оригинала. И если эта цель будет достигнута, то и восприятие 
перевода в языковой среде перевода будет относительно равным восприятию оригинала в языковой 
среде оригинала. 
Сопоставительное изучение текстов оригинала и перевода может охватывать различные стороны 
их  формальной  и  содержательной  структуры.  Однако  центральным  вопросом  теории  перевода 
остается  всестороннее  описание  содержательных  отношений  между  этими  текстами,  раскрытие 
понятий  эквивалентности  и  адекватности  перевода.  В  первую  очередь  задача  переводчика,  несом-
ненно, заключается в воспроизведении содержания оригинала.  Выражение содержания подлинника 
средствами другого языка предусматривает также выход за его пределы, так как наряду со знанием 
языка оригинала переводчику  необходимо знание культуры, быта и нравов народа, в среде которого 

148 
 
создано произведение. Без этого нельзя передать национально характерную сущность переводимого 
текста, избежать неверного или примитивного его понимания. При этом верное отображение нацио-
нальной специфики – обязательное условие  культурно-адекватного перевода. 
Язык перевода должен 
быть столь же богат и чист, как и язык оригинального произведения. И в тоже время он  должен быть 
окрашен национальным колоритом подлинника. 
 
 
 
Сопоставительный   анализ  особенностей  лексико-семантических  и  лексико-стилистических 
трансформаций,  используемых  при  переводе  сказок  с казахского
 
языка  на  русский,  приобретает  в 
настоящее  время  особую  актуальность  в  связи  с  реальной  необходимостью  изучения  казахского 
языка. Казахские сказки  хранят в себе многовековую  мудрость  народа, мечты о  лучшей жизни, его 
понятия о долге, чести. Казахские сказки издавна привлекали внимание русских и казахских ученых. 
Первые  публикации  казахских  сказок  на  русском  языке  относятся  к  началу  ХIХ  века.  Изучение 
казахских  сказок  начинается  примерно  с  середины XIX века  и  здесь  можно  выделить  следующие 
этапы: 1) собирание и фиксация сказок; 2) классификация сказок; 3) исторический и сравнительный 
анализы сказочных жанров.  Е. Турсунов в своей работе «Генезис бытовой сказки»[2.14] доказывает 
древнее происхождение бытовой сказки. Данная  разновидность сказок, по мнению автора, с самого 
начала  возникла  как  самостоятельный  жанр  и  развивалась  параллельно  с  волшебными  сказками  и 
сказками  о  животных.  Исследователь  выдвигает  данную  точку  зрения  в  противовес  распространен-
ным  взглядам  о  том,  что  бытовые  сказки  возникают  намного  позже  волшебных  и  являются  по 
существу  трансформацией  последних.  Е.Турсунов  утверждает,  что  существование  бытовых  сказок 
исчисляется  тысячелетиями,  и  их  корни  уходят  в  эпоху  позднего  палеолита.  Существенными 
особенностями казахской сказки являются особые условия бытования и распространения сказочных 
сюжетов, тенденция к расширению сюжетов сказок за счет постоянных прологов и эпилогов.   
Перевод    народных  сказок  ставит  особые  задачи - это  перекодирование  подлинника,  который 
должен быть доступен для понимания иноязычного читателя и не вызывать у него неясных или слож-
ных  представлений.  Однако  перекодирование  подлинника,  не  ограничивается  только  отысканием 
языковых средств, адекватно выражающих содержание оригинала. Сюда входит обязательное знание 
структуры сказки, традиционных  формул. При переводе сказочных формул - наиболее устойчивых и 
часто  встречающихся  элементов.,  надо  принимать  во  внимание  специфику  оригинала,  учитывать 
самобытность национальной культуры, на язык которой перевод сделан.  
Опираясь  на  работы  казахстанских  ученых  и  проделав  анализ  сказок  различных  народов  мира, 
прежде всего, можно  выделить следующую структуру сказки. Каждая сказка начинается с завязки. 
Описывая русские сказки, можно сказать, что в них нет определения времени и пространства. Многие 
сказки  начинаются  со  слов  «В  некотором  царстве,  в  некотором  государстве,  в  давние  времена».   
Основной  чертой перевода  сказок является  его  относительно  свободный  характер.  Для  примера 
возьмем  перевод  сказок  на  казахский  язык  и  с  казахского  на  русский  язык..  В  русской  сказке  
"Репка"[3,3]  первое  предложение    -  Посадил  дед  репку  и  следующее  -Выросла  репка  большая  -
пребольшая., на казахский язык переводится  - "Бұл ертеде болған еді. Ұзаққа созылған қыстан кейін 
көктем келді. Күн шығып жерді қыздырды. Қыс бойы енбекті сағынып шыққан шал, күректі қолына 
алып, бақшаға келіп, жерді қазып, шалқан отырғызды. Қанша уақыт өткені белгісіз, үп-үлкен шалқан 
өсіп  шықты.  Шал  мұндайды  ешқашанда  көрмеп  еді."  Данный  перевод  ведет  к  модификации 
содержания переводимого текста и введению дополнительных деталей, которых нет в русской сказке. 
Вместо  двух  предложений  из  русской  сказки  мы  имеем 11 предложений  в  казахском  переводе. 
Русская  сказка  заканчивается  следующими  предложениями:  Позвала  кошка  мышку.  Мышка - за 
кошку,  кошка  за  Жучку,  Жучка  за  внучку    и  т.д.;  дедка - за  репку  вытянули  репку!  В  казахском 
варианте-  Осы  кезде  тышқан  жандарынан  жүгіріп  бара  жатыр  еді.  Мысық:  Әй,  тышқан, 
көмектес!  Тышқан  кішкентай  болғанымен,мұндай  жұмыста  көмегі  тиіп  қалар!  Бәрі  жұмысқа 
кіріседі.Тышқан  мысықтан,  мысық  Жучкадан  аяқтарымен  мықтап  жабысты.  Жучка  немереден, 
немере  кемпірден,  кемпір  шалдан,  шал  шалқаннан  ұстап  аяғын  тіреп  тұрып  тартып  қалады.  Бір 
мезетте  шалқанды  шығарады,  жерде  шұнқыр  ғана  қалады  Осындай  үлкен  жұмыста  бір-біріне 
көмектескендеріне  бәрі  мәз  болады.  Ал  кемпір  ас  дайындап,бәрін  дастарқанға  шақырады.  Міне, 
ертегі  де  аяқталды.  Кім  тыңдады  сол  мықты.  Бұл  ертегі  жастарға  сабақ  болсын.  Бірлесіп 
атқарған кез келген жұмыс женіл болады.    
При  переводе  этой  сказки  подтверждается    тенденция  к  расширению  сюжета  сказки  за  счет 
пролога и эпилога.  Одним из наиболее важных принципов организации и построения текста сказки 
является  повтор.  Анализируя  прием  повтора  в  русских  народных  сказках,  прежде  всего,  следует 
сказать  о  повторе  сказочных  сюжетов.  В  этих  сказках  один  и  тот  же  сюжет  повторяется  несколько 
раз. Основной художественный прием этих сказок состоит в многократном повторении одних и тех 

149 
 
же  действий  или  элементов,  пока  созданная  таким  способом  цепь  не  порывается  или  же  не  рас-
плетается  в  обратном  убывающем  порядке.  Самыми  яркими  примерами  таких  русских  сказок 
являются  сказки  «Репка»,  Колобок», «Теремок»  и  другие.  Детальный  анализ  русских  народных 
сказок  позволяет  нам  сделать  вывод  о  том,  что  в  сказках  используется  еще  один  вид  повтора – 
лексический,  т.е.  повтор  одного  и  того  же  слова  или  словосочетания.  Говоря  о  лексических  пов-
торах,  следует  сказать  и  о  традиционных  формулах  русских  народных  сказок,  которые,  по  мнению  
Н.  М.  Герасимовой,  рассматриваются  как “«окаменевшие»,  неизменяемые  и  поэтому  легко  вос-
производимые словесные обороты”[4,18]. К таким наиболее часто используемым оборотам в русских 
сказках  можно  отнести  следующие: «жили-были», «в  тридевятом  царстве,  в  тридесятом  госу-
дарстве», «долго  ли,  коротко  ли», «жить-поживать,  да  добра  наживать»и  так  далее.  В  сказке 
«Репка»  нам  встречаются  все  вышеперечисленные  виды  повторов.  Во-первых,  все  произведение 
построено  на  повторении  одного  и  того  же  сюжета:  уже  известный  нам  герой  зовет  нового,  и  они 
вместе тянут репку. Во-вторых, в «Репке» встречается лексический повтор, т.е. повторение одного и 
того же слова или словосочетания. Так, в русском варианте сказки неоднократно встречается повтор 
словосочетания «тянут – потянут».  И наконец, в сказке «Репка» также используется повтор одина-
ковых  синтаксических  конструкций.  Каждый  новый  абзац – «синтаксическая  копия»  предыдущего. 
Пришла  Жучка. Жучка  за  внучку  ,внучка  за  бабку, бабка  за  дедку, дедка  за  репку — тянут — 
потянут, вытянуть не могут! Позвала Жучка кошку. 
 Проанализировав русскую сказку «Репка», а также ее перевод на казахский язык, мы пришли к 
следующему  выводу:  повторы  сюжетов,  лексики  и  параллельных  синтаксических  конструкций 
придают сказке выразительность и эмоциональность.  Особое внимание следует обратить на то, что 
во  многих  русских  сказках  используется  троекратный  повтор  действия.  Так,  в  сказке  «Царевна-
лягушка»  сыновья  трижды  пускали  стрелы,  а  царь  трижды  испытывал  своих  невесток.  Цифра 3 
встречается  в  очень  многих  произведениях  русского  народного  творчества: «Три  девицы  под 
окном…», «Было у Царя три сына…», «Ехал три дня и три ночи…».                              
В  казахской  сказке  "Кедейдің  үш  ұлы"[5, 62],  также  используется  цифра  три  и  начало    ее 
следующее: 
Ертеде  бір  кедей  болыпты.  Ол  кедейдің  үш  баласы  болыпты.  Үлкен  баласының  аты  —  Әшкен, 
ортаншы баласының аты  Мұшкен, кіші баласының аты  Жұмакелді екен. Үйінде отырып, күнел-
те  алмайтын  болған  соң,  үш  бала  әкесінең  рұқсат  алып,  алыс  жерден  кәсіп  іздеуге  шықпаңшы 
болады.  Сөйтіп  олар  кірлерін  жуғызып,  бір  қоржын  малта  алып,  жүріп  кетеді.  Бұлар  ұзын  жолға 
түскен кезде, артынан әкесі айғай салып, шақырады. 
- Тоқтаңдар, әкеміз шақырады, тосайық, -дейді Әшкен.  Балалары тоқтап, әкесін тосып алады. 
- Қарақтарым, жолдарың болсын! Осы кетіп бара жатқан жақтан қалың қопа кездессе, қонбаңдар, 
түстенбеңдер Одан әрі өте бергенде, жалғыз мола кездеседі - оған да қонбаңдар да, түстенбеңдер де. 
Онан  өтсеңдер,  көп  мола  кездеседі, - оған  да  қонбаңдар  да,  түстенбеңдер  де...  Ал  енді  қош,  аман 
болыңдар! - деп, шал қалып қояды. 
В русском переводе мы имеем следующее: 
Жил  на  свете  бедняк.  Было  у  него  три  сына.  Старшего  звали  Ашкен,  среднего  Мошкен,  а 
младшего Жумагельды. Отличались они большой силой и были очень похожи друг на друга. Отдал 
отец  сыновей  в  школу.  С  нетерпением  ждал,  когда  они  выучатся,   вырастут   и   станут   ему 
помощниками. 
Заметил  как-то  он,  что  сыновья,  уходя  утром  в  школу,  а  вечером  возвращаясь  домой,  стали  с 
ним здороваться. Раньше никогда этого не было. Призадумался бедняк:  «Поглупели они, что ли, от 
ученья? Или недоброе задумали против меня?» И сказал он сыновьям: 
— Дети! Не к добру такая вежливость для простых людей. Не надо так делать. Но сыновья не 
обратили  никакого  внимания  на  его  слова.  Позвал  тогда  бедняк  друзей  и  поведал  им  свою  печаль. 
Друзья сказали: 
—   Ни к чему  тебе с  ними жить.  Пусть уходят, куда хотят. Послушал бедняк совета друзей. 
Собрал  он  сыновей,  дал  им  полный  мешок  курта  и  проводил  со  двора.  Дошли  сыновья  до  большой 
дороги.  Оглянулись  и  видят,  что  за  ними  бежит  отец  и  руками  машет.  Старший  сын  Ашкен 
говорит: —  Подождем отца. Он просит нас остановиться. Средний сын Мошкен сказал: 
—   Не  надо.  Раз  он  нас  выгнал,  нечего  надеяться,  что  позовет  обратно.  Младший  сын 
Жумагельды поддержал старшего брата: 
  Послушаем  все  же,  что  скажет  отец. «При  двух  голосах — третий  молчит»,—  говорит 
пословица. Подчинился Мошкен братьям. Остановились они и подождали отца. 
 Желаю вам, дорогие дети, счастливого пути — сказал  бедняк.  

150 
 
— На  прощанье хочу  дать  несколько советов. Встретится вам в пути дремучий лес с болотами и 
камышами  — не  останавливайтесь  и  не  ночуйте  в  нем.  Попадется  одинокая   могила — не  
отдыхайте  возле  нее.  Встретится большое кладбище — не делайте там привала". Расставание отца с 
сыновьями  сопровождается  советами - запретами,  которые  затем  ими  нарушаются.  Они  задают 
начало действия сказки. 
Перевод  данной  сказки  с  казахского  на  русский  язык  настолько  искажен  и    не  соответствует 
оригиналу,  что  вызывает  бурю  отрицательных  эмоций.  Автором  статьи  специально  выделена 
искаженная часть перевода.  В ней придуманы действия, которые  отсутствуют в сказке на казахском 
языке, а главные герои и отец и его сыновья показаны в таком негативном свете, что может повлиять 
на восприятие казахского народа, как темного, необразованного. Этот перевод явно дискретизирует 
казахский народ.   
В  результате  сравнительно-сопоставительного  анализа  выявлены  упущения  переводчиков,  кото-
рые допускают значительные неточности и вольность при переводе. Более того,  неверный, неточный 
перевод  сказок  приводит  к  значительному  искажению  оригинала  и  негативному  восприятию 
казахского  народа.  Следует  обратить  особое  внимание  редакторов  «Алматыкiтап  баспасы»   на 
перевод  сказок.  В  данной  статье  анализируются  только  две  сказки:  перевод  сказки  "Репка"  с 
русского на казахский язык и перевод казахской сказки  "Кедейдің үш ұлы" на русский язык. Но если 
рассматривать    перевод  в  сравнительно-сопоставительном  плане  подробно  в  двухтомном  издании 
"Қазақ  Ертегілері"  под  редакцией  С.  Масгутовой,  Алматыкітап  баспасы,  за 2009, то    в  этом  
материале   можно найти еще много переводческих неточностей и ошибок. «Алматыкiтап баспасы»  
одно  из  первых  издательств  в  Казахстане,  которое  стало  переводить  с  казахского  языка  на  другие 
языки,  оно  несет  огромную  ответственность,  и  перевод  казахских  сказок  является  значительным 
вкладом в государственную программу развития языков. 
Перевод  сказок  как  вид  перевода,  является  инструментом  культурного  освоения  мира  и  расши-
рения  коллективной  памяти  человечества,  фактором  самой  культуры.  Язык - это  способ  познания 
окружающего  мира,  зеркало  и  сокровищница  культуры  как  образа  жизни  и  мировоззрения.  Через 
различие и многообразие языков нам открывается богатство и многообразие мира. Язык - это ключ к 
волшебной  дверце,  за  которой  лежит  мир  иных  стран,  иных  народов – огромный  мир,  с  новыми, 
удивительными гранями. 
 

1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   30


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал