Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.

бет22/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   30

ҚАЗАҚТАРДЫҢ МИФТІК ТАНЫМЫНДАҒЫ ГЕНОТИПТІК ДІНИ ЖҮЙЕЛЕР 
 
Қазақтардың  мифологиялық  тарихи  даму  жолында  генотиптік    діни  жүйелер  басым  болды.  Бұл 
ұғымға  Профессор  Т.Ғабитов  төмендегідей  анықтама  береді: “Генотиптік  діни  жүйе  деп  -рулық-
тайпалық  қауымға  тән    ілкі  ата  текті  қастерлеп,  оларды  жаратушы  және  қоғамдық  өмірдің  барлық 
салаларында  шешуші  күш  ретінде  қабылдайтын  сенімдер  мен  нанымдардың  бірлігін  айтады. 
Генотиптік сенімнің орталық бейнесі –аруақ”. Ата-баба аруағын қастерлеу – сақтар заманынан осы 
күнге дейін жалғасқан дәстүр. 
Қазақ  халқының  дүниетанымында  Әулиеге  табыну  дәстүрі  ежелден  бар.  Тәңірге  сенген  ежелгі 
түркілер Ұмай ананы, Қызыр атаны, ата-баба аруақтарын желеп-жебеуші санап, оларға үнемі сиынып 
отырған.  Күнге,  Айға,  Отқа  табыну,  ел  иесі  Көкбөріні  қасиет  тұту,  су  иесі  Сүлейменге  жалбарыну, 
тіршілігінің негізітөрт түлік малдың  иелері — Қамбар атадан, Шопан атадан, Ойсыл қарадан, Зеңгі 
бабадан,  Шекшек  атадан  жәрдем  күту,  т.б.  ислам  дініне  дейінгі  ежелгі  нанымдар  Қазақ  халқының 
дүниетанымында күні бүгінге дейін сақталған.  
Баба түкті Шашты Әзіз, Арыстан баб, Қожа Ахмет Иасауи, Бекет ата, Сопы Әзіз, Оқшы ата, т.б. 
Әулиелер  білімпаз  діндарлығымен  де,  қарапайым  ізгілігімен  де  халық  жадында  мәңгілік  сақталған. 
Қазақ  халқы,  сондай-ақ,  ел  қорғаған  батырларды,  ұлт  бірлігін  сақтаған  билерді,  ақыл-парасатымен 
тұтас  аймаққа  үлгі  болған  аналарды  Әулиелер  қатарына  қосып,  олардың  аруақтарына  табынып 
келеді. [2].Демек,  әулие  культінің  орнығуына  жергілікті  халықтың  табиғат  нысандарына  табыну 

137 
 
жорасы, шаманистік мифологиясы, аруақтарды ұлықтау рәсімдері өзгеше лепте үндесіп, айырғысыз 
тұтастықта ұштасып, әбден кірігіп кететіні байқалады. Көзі тірісінде елді рухани тура жолға бастаған 
әулиелердің  қайтыс  болғаннан  кейін  де  қадір-қасиеті  тағы  да  арта  түседі.  Осыған  орай  олардың 
қабіріне  кесене  тұрғызылып,  ол  мұсылмандардың  тұрақты  зиярат  ететін  киелі  мекеніне  айналады. 
Мәселен, Қазақстандағы Баба түкті Шашты Әзіз, Арыстанбап, Ысқақ бап, Шайқы Ибраһим, Иасауи, 
Әулие ата, Қоңыр әулие, Бекет ата т.б. әулиелердің сағаналарына халық әлі күнге дейін тәу етеді. 
Қазақтың әпсана-мифтерінде әулие кереметті көрсетуші, тылсым сырды шешуші, жоқтан барды 
жасаушы,  батырларды  жебеуші nip, дін  жолында  құрбан  болушы  тұлға  ретінде  дәріптеледі.  Оның 
мұндай  қызметтері,  әлбетте,  өңірдегі  табиғат  нысандарымен  тікелей  байланыста  болып  келеді. 
Мәселен, қазақ мифтерінде төмендегідей мотивтер тұрақты кездеседі. Елге белгілі әулиелер (Масат 
ата, Укаша ата, Түлкібас, Азанұр әулие, Шілтер әулие т.б.) намаз оқып тұрғанда, аңдып жүрген аяр 
жаулары оған аяқ астынан қастандық жасайды да, олар қаза тапқаннан кейін марқұмның денесінен 
(қанынан, ізінен, түкірігінен) жергілікті жағырапиялық нысандардың түр-түсі, кескін- келбеті пайда 
болып  қалыптасады.  Ал  атса  оқ  өтпейтін  қасиетті  әулиенің  осал  тұсын  дұшпанға  айтып  берген 
опасыз келіні (кейде тоқалы) қарғыстан меңіреу тасқа айналады[4]. 
Ондай өлкелер Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Сыр бойында көптеп кездеседі. Мысалы, Укаша 
әулиенің  қаза  тапқанда  домалаған  басы  еніп  кеткен  таудың  қуысында  киелі  құдық  пайда  болса, 
Көзата қабірінің қасынан жанарды емдейтін бұлақ ағып шығады. Түлкібас әулие түкіріп қалғанда, он 
екі  қарсыласы  езіліп  кетеді,  сол  жерде  он  екі  шипалы  бұлақ  пайда  болған  деген  аңыз  бар.  Бұл 
мифтерде  халықтың  ислам  дініне  дейінгі  табынып  келген  табиғат  нысандары  туралы  ежелден  бері 
айтылып  жүрген  әпсана-хикаялары  енді  әулиенің  қасиетті  өмірбаянымен  етене  ұштасып,  басқа 
сипатта жаңғырып, киелі өзен-су, тау-тас жаңа діннің күшті насихат құралына лайықталғаны және де 
соның  арқасында  осындай  көрікті  мекендер  мұсылмандардың  діни  жоралғы  өтеп,  жиі-жиі  зиярат 
ететін  орнына  айналғаны  байқалады.  Әулиенің  ерекше  кереметтерінің  бірі - перзентсіз  ата-анаға 
ұрпақ сыйлайтын қасиеті екендігі қазақ мифтерінде, ертегілерінде, эпостарында тұрақты дәріптеледі. 
Әсіресе  әулиенің  шапағатына  қатысты  пайда  болған  қасиетті  нысандар  мифте  өте-мөте  иланымды 
суреттеліп, тіпті сол өлкелер ел жадында бұлтартпас деректермен куәландырылып, бүгінгі ұрпақтың 
да  бағзы  заманғы  ғажайыпты  көруіне  бағыт-бағдар  нұсқалып,  соның  нәтижесінде  мұқтаж  жандар 
тәуап ете барып, ғұрыптық жора орындайтын нүктеге айналған деуге әбден болады. 
Қазақта  әулиеге  қатысты  мынандай  ырымдарды  кездестіруге  болады.  Мәселен,  пұшпағы 
қанамаған бедеу әйел жуынып-шайынып тазаланып алған соң, әулие адамдардың қабіріне барып тәу 
етіп жалбарынса, сүйегі жазылып, бала көтереді деп ырымдайды[6]. 
 Қазақтар  әсіресе  әулиелі  жерлерді  қастерлеп,  қасиет  тұтқан.  Мысалы,  Алпамыс  жырындағы 
мына жолдарды алып көрелік. 
Байбөрі байдың бәйбіше, 
Жырының аты Аналық. 
Жылай береді зарланып 
Көрмедік деп самалық. 
Жасымыз болса кеп қалды, 
Енді қандай қылалық. 
Мақұл десең алғаным,  
Алаша төсек салғаным. 
Әзіреті Сұлтанға 
Екеуміз де баралық. 
Әулие қылса керемет, 
Болар ма екен жаңалық? 
Бермесе Құдай, не шара, 
Далада өліп қалалық! 
Осы айтқанға тоқтаған Байбөрі бабамыз ендігі жерде алды-артына қарамайды: 
...Бір күндік жерге шұбады. 
Сол уақтар болғанда, 
Күн ұяға қонғанда. 
Бір төбенің басында, 
Үркердей боп тұрады. 
Байеке, жолың болсын деп, 
Қабыл болсын мұның деп, 
Қол жайып, дұға қылады... 

138 
 
Оқиғаның  әлі  де  сол  Жиделі-Байсын  жерінде  өтіп  жатқаны  ақиқат.  Осынау  «Әулие  қоймай 
қыдырған,  Етегін  шеңгел  сыдырған»  сапар  Баба  Түкті  Шашты  Әзізге  зиярат  қылумен  аяқталатын-
дықтан, жыр жолдарын бөліп-бөліп беріп отырмыз.  
... Аналық жазған аңырап,  
Бұ да көлік мінбеді. 
Кей жерде жаяу үдеріп,  
Кей жерде жатып түнеді. 
Күннен-күнге түн қатып, 
Бейшара әбден жүдеді. 
Бірнеше күн жүргенде, 
Өлдік-талдық дегенде, 
Әзіретке келеді... 
Жиделі-Байсыннан шыққан Байбөрі мен Аналық еш жерге аялдамай, Әзіретке-Түркістанға келіп 
жетеді.... 
Әзіреттің төбесін 
Күндік жерден көреді. 
…Көзінің жасы көл болып, 
Отырған орны сел болып, 
Жеті күн ұдай түнеді. 
Бай-бәйбіше екеуі 
Ешбір нышан білмеді. 
Қожалардан бата алып, 
Жапан кезген атанып, 
Жоғары қарай өрледі.... 
Алпамыс  жырында  әруаққа,  әулиеге  сиынуда  кейіптендіру  мен  адамдандыру  фантастикалық 
қияли  түсініктерге  жүгінген.  Сондықтан  оларда  идеялық  тегі  жағынан  мифологиямен  кіндіктес 
болып келеді. Дүниенің заңдылықтарын жете түсініп, пайымдай алмаушылық таным процесінің көне 
жүйелеріне  негіз  болады.  Осындай  көне  методологиялық  дүниетанымды  принципті  басшылыққа 
алған жыр мазмұнында адам мен шындықтың онтологиялық (заттық) тегі ажыратыла бермейді. Тіпті 
кәдуілгі (эмпириялық) сана оны дәл ажырата алғанымен, көркемдік сана үшін дәстүрлі түсінік даяр 
тұрған  әшекей  қызметін  атқарады.  Өйткені  халықтық  шығармашылық,  фольклор  дәстүрлі  көзқа-
расты дүниетанымдық алғы шарт етеді. Қазақтар жақсылық істерді басқаратындарын әруақ, періште 
т,б, десе, жамандық істерді басқаратындарын пері, шайтан, албасты, жезтырнақ т.б. деп атайды.  
Көне шамандық, тәңірлік дінмен қабаттаса жүрген мифологиялық таным, кейін келе-келе ислам-
дық дінмен астасып, кірігіп кеткен тұстары да болды. Бұрынғы шамандық, тәңірлік мифі исламдық 
сиынуларға ұласып, әулие басына түнеу, аталар аруағынан медет сұрау секілді мифологияға ауысады. 
Оны біз Алпамыс батыр жырын жырлаған жыршының фактілерінен көреміз. 
...Сөйтіп, «алыстан  ат  арытып,  тон  тоздырып»  жеткен  Әзіреттің  басына 7 кун  түнегеннен  кейін 
Байбөрі мен бәйбішесі Аналық «жоғары өрлепті». 
Жағрафияны  жақсы  білетін  азамат  Түркістан  қаласының  өкпе  тұсындағы  қазіргі  Кентау  деген 
қала  орналасқан  жерден  Қаратау  сілемдерінің  басталатынын  бірден  бағамдайды.  Одан  әрі  таудан 
асатын жол Ащысай арқылы Теріскейге — Созак, еліне сұғына енеді. Ұзын ырғасы 40-50 шақырым 
жуықтап қалатын таудың жалпы ені одан асып түсу үшін біршама күш-қуатты қажет ететіні сөзсіз. 
Оның  үстіне,  еңкілдеп  алға  тарта  беретін  жазық  емес,  мұнан  өткен  адам  жиі-жиі  дем  басып,  ірілі - 
уақты қасиетті жерлерге тоқтайтыны тағы бар. Сол себепті жырда былай деп айтылыпты: 
Әзіреті Қаратау, 
Әулиенің кені еді. 
Өзен сайын тастамай, 
Бәріне бір-бір түнеді. 
Кім біледі, осынау әулиелі-киелі жерлердің қатарында «Жылаған Ата», «Үкаша Ата», «Балықшы 
Ата»,  Созақтың  маңындағы  «Жылтырақ  Ата», «Қазаншы  Ата», «Қарабура»  сияқты  әулиелердің 
болуы  да ықтимал. Бірақ, жырды  жырлаушы  оны  түстеп-түгендемейді. Тек: «Өзен  сайын тастамай, 
Бәріне бір-бір түнеді» деп сыдыртып өте шығады. 
Ендігі жерде жырдың оқиғасы Қаратаудың екінші Теріскей бетіне ауысады. Жырды жасаған адам 
бір қарағанда, осы өлкені бір кісідей білетін-ақ жан. Ал, екінші жағынан жалпы нобаймен сыдыртып 
өте беретін сияқты. Осы айтқанымызды жыр жолымен үндестіріп көрелік: 
Ол уақытта Баба ата, 

139 
 
Томпайып жатқан жер еді. 
Ат бесік салып басына 
Қабірін бұлар түзеді. 
Қалған малын сарып қып, 
Бұған да үш күн түнеді. 
Осымен өтті тоқсан күн, 
Ешбір аян бермеді. 
Күдер үзіп бәрінен, 
Одан да әрі жөнеді... 
Бұл жерде біз бүкіл әулие атаулыны кезіп, басына түнеген Байбөрі мен Аналыққа жыршы қалай 
болғанда  да,  атақты  әулиені  «Көк  есегі  астында,  Ақ  сәлдесі  басында,  Сырлы  асасы  қолында»  деп 
суреттейді. Халық жүрегіне жақын болсын дегендегісі ме, қалай?! 
Иә, сол әулие бабамыз есектен түспей тіл қатқандағы айтқаны: 
Ей, бейшара, мүгедек, 
Жаныңызға не керек? 
Дейсің ғой маған ұл керек, 
Әулиені қыдырдың, 
Жердің жүзін сыдырдың. 
Маңдайына төбелеп. 
Әрқайсының әр түрлі, 
Мәртебесі бір бөлек. 
Сен үшін бәрі қиналды, 
Бір жерге тегіс жиналды. 
«Бір ұл бер» деп осыған, 
Бір Жаратқан Құдайдың, 
Тура өзіне жылады... 
Білетін жандар Баба Түкті Шашты Әзіздің Сақы әулие Баба Түкті Шашты Әзіз — деген тіркеспен 
аталатынын да жақсы біледі. Мұндағы «сақылық»  жомарттық деген сөз.Ол алдына келген адамның 
көңілін қайтармайтындығынан солай атанған. 
«Алпамыс батыр» жырын жасаған ұлы жырау осыны білгендіктен, әулиелердің де әрқайсысының 
өзіндік  ерекшеліктері  мен  атқаратын  міндеттерінің  болатындығын  айтып  өтеді,  Солар  айтқан  ақ 
тілектің түйіні осы арада шешілгенін меңзейді:  
Менің атым Шашты Әзіз, 
Қыламын десең ықылас, 
Жарылқады Жаратқан. 
Ей, бейшара, көзіңді аш, 
Ұлыңның аты Алпамыс. 
Қызыңның аты Қарлығаш.  
Атса мылтық өтпейді, 
Шапса қылыш кеспейді. 
Қалмақтармен болар қас. 
Түрегелде қолыңды жай, 
Болады өзі өмір жас...-дейді. 
Қазақ халқы тәңірге деген мифтік наным-сенімді Ислам дінін қабылдаған соң тонын өзгертіп, сол 
мифтік  ұғымды  қайта  қабылдаған. Біз жоғарыда  айтып  отырған  Байбөрі  мен  Аналыққа  бата берген 
Шашты Әзіз, Қорқыт ата секілді тәңірлік діннің өкілі болса, Әзірет Сұлтан және өзге әулиелер Ислам 
дінінің өкілдері. Міне, қазақтың көне мифтерінде екі діннің де өкілдері кездесетіні сондықтан. 
Қазіргі  күндері  ел  мен  жерді  жаудан  жан  аямай  қорғап,  ерлігімен,  әділеттілігімен  көзге  түскен, 
сол  арқылы  халық  жадында  сақталған  Қабанбай,  Бөгенбай,  Наурызбай,  Райымбек  сияқты 
батырларды, Төле, Қазыбек, Әйтекедей билерді  қастерлеп, оларға атап ас беру – осы дәстүр көрінісі. 
Артында  қалған  ұрпағы  о  дүниелік  болған  адамның  аруағын  риза  етуді  парыз  санаған. “Өлі  риза 
болмай, тірі байымайды” деген халық даналығында аруаққа деген көзқарас айқын көрініс тапқан. 
 
Резюме 
В этой статье отражено почитание в духов предков и поверие в решающей силе их в общественной жизни казахского 
народа. 
Resume 
In this article reflected the veneration in ancestral spiritsand a belief in the decisive force of social life of Kazakh people. 

140 
 
                                                                                             Мейрбекова А.,             
                                                                                      Әл-Фараби атындағы           
                                                                                                    Қазақ ұлттық университетінің      
                                                                                                   2 курс магистранты 
 
А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ НЕГІЗІН САЛҒАН ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТТАНУЫ 
 
Ахмет  Байтұрсынұлының  «Әдебиет  танытқышы»  жайлы  осы  уақытқа  дейін  күрделі  мәселелер 
қозғалып, қазақ  әдебиеті туралы сөз  қозғаған ғалымдардың  бұл  еңбек тұрғысынан тілге тиек  етпей 
кетпейтіндері  жоқтың  қасы.  Еңбектің  аты  айтып  тұрғандай  әдебиеттің  қыр-сырын  танытып,  сырт-
қары  және ішкі әлемін  ашатын  бірден-бір  туынды  екені  даусыз. А.Байтұрсынұлы елінің, халқының 
болашағы,  ертеңі  мен  келешегі    тек  қана  оқу-білімде,  ғылымда  екенін  алғашқылардың  бірі  болып 
түсінген. Бұл еңбек 1926 жылы Ташкент қаласында басылып, таралымға шықты. Біраз уақыт ғылыми 
айналымда  болып,  автордың  жазықсыз  жазаға  ұшырауына  байланысты  кітапты  пайдалану  шекте-
тілді.  Содан  бастап  көптеген  жылдар  қолданыста  болмай,  қараңғы  архивтерде  жатты.  Алаштың 
қамын жеп, күйін-күйттеген ғалым жайлы неше алуан кереғар пікірлер айтылды. Ұлтының тілі мен 
діні,  әдебиеті  мен  мәдениеті  туралы  айтылған  ойлары    үшін  «ұлтшыл», «кеңеске  қарсы»  деген 
айыптар тағылды. Қазақтың қамы үшін ғалым айдауда болды. Қазіргі таңда ғалымның мол мұрасына 
қол жеткізіп, әдебиет тарихы мен теориясының атасына айналғанына еңбекпен табысып, керегімізге 
жаратуымыз қажет.  
Ғалым  аталған  еңбекті  «аңдату»  деген  тақырыппен  ашып,  өнертану,  мәдениеттану  мен  сөз 
өнерінің  ара-жігін  айрықша  түсіндіреді.  Еңбектің  тілі  жатық,  қарапайым  сонысымен  қатар  өте 
түсінікті  де  ұғымды.  Әрбір  ойды,  терминді  Ахаңша  айтқанда  «пән  сөздерді»  дәлелді  мысалдармен 
салыстыра  отырып  жеткізеді.  Өнердің  қалай  пайда  болғанын  ғалым  табиғатпен  адам  еңбегінің 
нәтижесінен  туған  құбылыс  екенін  аша  айтады. «Табиғат  ісінен  шыққан  жаратынды  нәрсе»  мен 
«адам  ісінен  шыққан  жасалынды  нәрселер» [1] арқылы  өнердің  қалыптасуын  түсіндіреді.  Ғалым 
көркем  сөз  өнерінің  құдіретін  сонау  ХХ  ғасырдың  бас  кезінде  «тоқсан  ауыз  сөздің  тобықтай 
түйініндей» етіп айтқанына таң қаласыз. А.Байтұрсынұлы  сөз өнерін өзге өнердің бәрінен де жоғары 
қояды  да,  өнер  не  үшін  керек?  өнердің  мәнісі  не?  деген  сауалдарға  жауап  береді.  Оның  мәнісін 
ғалым  қазақтың  сөз  баққан,  сөз  күйттеген,  сөз  қадірін  білген  халық  екендігімен  байланыстыра 
отырып,  оның  атқаратын  қызметіне  назар  аударып, «Өнердің  ең  алды – сөз  өнері»  деген  қағиданы 
дәлелдейді. «Өнер алды – қызыл тіл» дейтін мақалына сүйеніп, сөз өнерінің қазақ елі тағдырындағы 
айрықша  рөліне  тоқталады.  Сонымен  қатар  сөз  өнерінің  өнердің  басқа  түрлерінен  яғни  сәулет 
(архитектура),  сымбат (скульптура), кескін (живопись), әуез (музыка)  өнерінен  айырмашылығын, 
артықшылығын  түсіндіре  отырып  талдайды. «Алдыңғы  өнердің  бәрінің  де  қызметін  шама-қада-
рынша сөз өнері атқара алады. Қандай сәулетті сарайлар болсын, қандай әдемі ән-күй болсын сөзбен 
сөйлеп,  сүгіреттеп  көрсетуге,  танытуға  болады.  Бұл  өзге  өнердің  қолынан  келмейді»
 
[1, 7-б.],  ал 
көркем сөздің тегі мен түрін «жан қоштау» керегінен шыққан нәрсе»,– деп түйіндейді. Өнерді бұлай 
жіктеудегі  ғалымның  алға  қойған  мақсаты – өзі  зерттейтін  сөз  өнерінің  басқа  өнер  салаларынан 
ерекшеленетін айырмашылығын түсіндіру. 
А.  Байтұрсынұлы  сөз  өнерінің  бір  парасы  болып  табылатын  «әдебиет»  сөзінің  ауқымын  кең 
шеңберде ашып береді: «Сөз өнерінен жасалып шығатын нәрсенің жалпы аты шығарма сөз, ол аты 
қысқартылып  көбінесе  шығарма  деп  айтылады.  Ауыз  шығарған  сөз  болсын,  жазып  шығарған  сөз 
болсын,  бәрі шығарма болады. Шығарманың түрлері толып жатыр. Оның бәрін шумақтап бір-ақ 
атағанда арабша әдебиет, қазақша асыл сөз дейміз» [1,11].  Шығарма сөздің бәрінен бұрын байқа-
латын тысқы нәрселері: 1. Тақырыбы; 2. Жоспары; 3. Мазмұны; 4. Түрі» [1, 12-б.]    
Яғни, «Ауыз  шығарған  сөз  болсын,  жазып  шығарған  сөз  болсын,  бәрі  шығарма  болады»  дейді. 
Ал біз білетін көп қолданыстағы әдебиет (litteratura – жазылған, littera – әріп сөзінен келіп шығады) 
түсінігінің  «ақындық  өнер», «поэзия»  түсініктерінің  орнын  алмастырып  келгені  белгілі.  Байтұр-
сынұлының  бұл  жерде  асыл  сөздің  баламасы  ретінде  айтқан  «арабша  әдебиет,  қазақша  асыл  сөз 
дейміз»  деуі  де  жай  емес.  Себебі,  бұл  терминдердің  таза  мағыналық  өлшемін  таразылағанда,  асыл 
сөзге  жақын  болып  шығатыны  латын  тілінен  келгенінен  гөрі  араб  тілінен  келгені  (түбірі بدأ әдеп, 
көркем  мінезді  иемдену,  әдептілік,  әдепті  сөйлеу,  сұлу  сөйлеу  т.б.  мағыналарды  білдіреді,  осы 
мағыналардың  барып  тірелер  шыңы – асыл  сөзден  тіптен  де  алыс  емес).  Мағыналық  жағынан 
соңғысының шеңбері кең  болып  тұр. Адамға рухани қажеттілік – сөздің  асылы ғана дегенге  саяды. 
Ал, асыл сөздің ғылыми анықтамасына келсек оған қазіргі әдебиеттану да нақты жауабын бере алмай 
отыр.  Мәселен,  француз  әдебиетінің  маманы,  аудармашы,  теоретик  ғалым  С.  Зенкин  бұл  мәселеге 

141 
 
орай  келесі  пікірді  алға  тартады: «Затруднительными  оказываются  и  попытки  дать  научное 
определение  литературы,  описать  круг  объектов,  которые  к  ней  относятся. "Литература — это 
вымышленное  повествование", "литература — это  изящная  речь", "литература — это  мышление  в 
словесных образах": вот уже ряд определений, каждое из которых раскрыва¬ет нечто существенное, 
некую реальную сторону литературного факта, но все они не удовлетво¬ряют критерию полноты, а 
порой  и  непротиво¬речивости» [2,16]. Әдебиеттің  екі  бірдей  (әдебиет  дегеніміз  ойдан  шығарылған 
сөз,  бұл  оның  алғашқы  құрылымдық  анықтамасы – a; екінші  құрылымдық  анықтамасы - әдебиет 
жүйелі  реттілік  тілі - b ) негіз  қасиетін  талдап  келіп  семиотик  ғалым  Ц.Тодоров,  олардың  пәннің 
қасиетін беруде тікелей біржақтылыққа ұрындырып келгенін айтады . Сөйтеді де, бұл екі қасиеттің 
де жүгін арқалайды деп дискурс (француз тілінен мағыналық жағынан аударғанда, дискурс – сөйлеу, 
пікір алмасу дегенге саяды) сөзіне басымдық береді. «...необходимо ввести родовое по отношению к 
понятию  литературы  понятие  дискурса (discours). Это - структурная  пара  к  функциональному 
концепту  "употребления" (языкового) (usage). ... Специфика  дискурса  определяется  тем,  что  он 
располагается  по  ту  сторону  языка,  но  по  эту  сторону  высказывания,  т.  е.  дан  после  языка,  но  до 
высказывания» [3, 366]. Алайда,  ғалым  ұсынып  отырған  дискурстық  жүйе  асыл  сөздің  өзіне  тән 
ерекшелігіне қан жүгірткенімен, оның кең мағынасындағы рухани талғам тұрғысынан келіп шығатын 
спецификалық  мәніне  жауап  береді  дей  алмаймыз.  Әрине,  бұл  жерде  біз  дискурс  табиғатын  ашып 
беруді  мақсат  тұтпадық.  Тек,  сөз  өнеріне  деген  жаңа  талап  тұрғысынан  жазылып  жүрген  дәйекті, 
дәйек ретінде айта кетуді ғана ойладық. Немесе, Байтұрсынұлы түсінігіндегі асыл сөз бен жоғарыда 
келтірілген  дискурстың  түсінігі  мүлдем  кереғар  ұғымдар.  Бірі  асыл  сөздің  асыл  болатын  белгілері 
болады  десе,  бірі  әдебиетте  олай  болуы  шарт  емес,  барлығы  да  пікір  алысу  болады  дейді.  Яғни, 
былапыт сөзбен екі адам ұрысып қалса ол да пікір алысу; пікір алысу болғаннан кейін ол да әдебиет. 
Яғни  әдебиет  сөздерінің  ешқандай  түрі,  өз  сүйкімі,  шекарасы  болмайды.  Бұл  енді  қисындық 
синтездің  (техногендік  һәм  философиялық  ойдың  синтезінен)  жетістігі.  Дискурс  тек  соны  ұтымды 
қолданып тұр, әдебиетке.  Ал енді мұның шешімі қалай болары уақыт еншісінде. Жалпы біз білетін 
көркемдік  дүние  тарихында  (егер  ол  көркемдікті  бүтіндей  құшағына  алғысы  келген  жағдайда) 
дискурс тектес қаншама эксперименттердің ғұмыры келте болып келгендігі басы ашық мәселе. 
А.Байтұрсынұлы  әдеби,  мәдени  мұрамызды  жазуда,  зерттеуде  және  оны  насихаттауда  сол 
уақыттағы айтулы шығыстанушы ғалымдардың алдыңғы сапында тұрады. Көп халықтарда енді ғана 
қолға алына бастаған жәйттерге ғалым сонау ХХ ғасыр басында-ақ өз тұжырымын айтып, өз бағасын 
береді. Жалпы А.Байтұрсынұлы жазба әдебиеттің тарихи жүйесін – діндәр дәуір және ділмәр дәуір 
деп екіге бөліп қарағанда тек хронологиялық шартты дәуірлеу тұрғысынан келмеген де болса керек. 
Бұл жөнінде А.Ісімақова «Ахмет Байтұрсынұлы үшін қазақ әдебиетінің хронологиялық шеңбері ғана 
емес, сөйлеу жүйесіндегі әуезе, толғау, айтыстың орнын айқындау маңызды болды» [4, 109-б.], − деп 
жазады. Қалай болғанда да, егер әдебиеттің тарихын қоғамдық сананың тарихы деп ұқсақ, ғалымның 
ұсынған  бұл  екі  атауы  да  жалпылай  алғанда  өздерінің  ішкі  мазмұнын  дөп  басып  ашып  тұр.  Діндәр 
дәуірдің  мақсаты  діни-танымдық  үлгіге  құрылса,  ділмәр  дәуірде  ділмәрлық  та,  шеберлік  те, 
көркемдік мақсат та қатар келеді. Осы мән-мағыналық тұрғыдан алғанда  бертінгі әдебиет тарихын 
діндәр,  ділмәр  деп  бөлу  сәтті  шыққан.  Бірақ,  жалпылай  мағыналық  жүйелеу  бір  басқа  да  тарихи 
жүйелеу  бір  басқа  болатыны  белгілі. «Әдебиет  танытқышта»  осы  тұсы  да  ескеріліп,  әдебиет 
дамуынадағы Абайдан кейінгі кезең «Сындар дәуір» делініп, оның да жеке жүйесі беріледі. Сонымен 
ішкі  мазмұндық  талап  тұрғысын  алып  қарағанда  А.Байтұрсынұлы  жүйесінде  ділмәр  дәуір  мен 
сындар  дәуірдің  алаңы  бір  болып  шығады  да,  діндәр  дәуірдің  қазақ  әдебиетіне  қатынасатын  жерін 
бөлек алып тарихи түсіндірме ретінде беріледі. 
Қорыта  айтқанда,  қазақтың  ұлттығы  мен  егемендігін  бүгінгі  таңда  бүкіл  дүниежүзі  танып, 
мойындап  отырған  тұста  ғасырдан ғасырға  жеткен мәдени мол мұраларымыз ел игілігіне айналуда. 
XX ғасыр басында тұңғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқыш» атты ғылыми-теориялық 
еңбегінде  ұлттық  әдебиеттанудың  негізгі  ұстанымдары  мен  тұжырымдарын  әлемдік  контексте 
қарастырған әрі ғылыми тұрғыда негіздеген өміршең зерттеулерін қалдырды. 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
1.  Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. 
2.  Зенкин С.Н. Введение в литературоведение. Теория литературы. М., 2000Г.  
3.  Тодоров Цв. Понятие литературы // Семиотика. М., 1983. 
4.  Ісімақова А.С. Асыл сөздің теориясы. – Алматы: Таңбалы, 2009. – 376 б. 
 
 
 

142 
 
Қойшыбаева Н.,  
Әл-Фараби атындағыҚазақ ұлттық  
университетінің  2 курс магистранты 
 

1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   30


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал