Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет16/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   30

Summary: 
 
The spectrum of Tolstoy’s novel «Resurrection» highlights moral transfiguration of the main character approaching the God. In 
this spectrum negative shades of color disappear and positive natural color semantic is getting more active. The color code of the 
«Resurrection» novel is based on the Gospels and possesses the strategy of the parable’s narrations. 
 
Литература: 
1.  Толстой Л. Н. Собрание сочинений: в 20 т. Т. 13: Воскресение. М.: Художественная литература, 1964. – 535 с. 
 
 
 
 
                                                                                      Бұлдыбай А.С., 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 
доценті, филология ғылымдарының кандидаты 
 
АЙТЫС ЖАНРЫ- ӨМІРШЕҢ ЖАНР 
 
Жер  бетінде  қанша  ұлт  болса,  сонша  ұлттық  ерекшелік,  дәстүр  бар.  Әр  халықтың  туа  біткен 
болмысына,  өмір  кешу  жағдайына  орайлас  қалыптасқан  осы  дәстүрдің  тозығын  дәстүр  өзі  екшеп, 
озығын ел кәдесіне жаратып жатса, мұның өзі адамзат көшінің жарасымымен ілгері озуына септігін 
тигізбек.  Үшінші  мыңжылдықтың  аясында  өз  кемесінің  желкенін  керіп  шыққан  қазақ  халқының 
ешкімге ұқсамайтын бітімі мен болмысын ажарлайтын ұлттық қадір-қасиеті аз емес. Соның бірегейі 
есте жоқ ерте замандарда туып, қалыптасып, дамып-жетіліп, бүгінгі күннің де әжетіне жарап отырған 

99 
 
халық  ауыз  әдебиеті  болса,  оның  бір  саласы  ақындар  айтысы.  Ол  ақындарды  қанаттандыратын  да, 
атын алты алашқа жаятын да, қызығы мен қызуы мол, қуанышы мен реніші мол жанр. 
Академик М.О.Әуезов: “Айтыс заманында өзге елдерде де болған. Парсыда “мүшайра”, арабтарда 
“мұғалләкәт”  деген. Арабтардың көшпенді бәдәуилері қара  сөзбен  емес, үнемі өлеңмен сөйлескен, 
қазақ халқының аса бір ұлы қасиеті сол қынаптан суырып алған қылыштай қолма-қол қиып айтатын 
айтқыштығында, айтыскерлігінде. Бұл қай халықтың алдында да мақтануға тұрарлық өнер”, - деген 
еді. [1; 671-714 б].  Осы  өнер  қазір  тек  қазақ  пен  қырғызда,  қарақалпақтарда  қалды.  Әсіресе,  біздің 
топырағымызда үздіксіз дамып келеді. 
Дала  демократиясының  жүзі  қайтпайтын  қаруына  айналған  ақындар  айтысы  ақиқаттың  аузын 
бұған  не  бір  қатаң  заманның  өзінде  хан  мен  төренің,  би  мен  бектің  қасқайып  тұрып  бетіне  тіке 
айтқаннан  айныған  емес.  Ақындардың  шымырлатып,  шыңғыртып  шындықты  айтқан  шумақтары 
қашанда  халықтың  рухын  асқақтатты.Табан  астында  қынаптан  қылыш  суырғандай  тез  тұтанып, 
таудан аққан өзендей талас бермей жыр толқынын тасытатын ақындарға халқымыз төкпе ақын, ақпа 
ақын деп ат беріп, айдар таққан.  
Сонау Қазтуған, Шалкиіз заманынан бері қарай ақиқатты айнымай айта алатын ақындық дәстүр 
желісі үзілмей жалғасып келіп, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет, Әсет, Біржан, Шөже, Нұрила, Ұлбике, 
Исаларға,  Қонысбай,  Әсия,  Әселхан,  Мэлс,  Аманжол,  Дәулеткерейлерге  ұласса,  бұл  сол  ғасырлар 
бойы  өз  рухын  түсірмеген  дәстүр  сабақтастығының  жемісі.  Айтыс  қай  дәуірде  де  халық  өмірінің 
айнасындай  дидарынан,  демократиялық  табиғатынан  таймаған  өнер.  Қоғамдық  әлеуметтік  салада 
айтыскерлердің  назарынан  тыс  қалатын  қалтарыс  та,  бұлтарыс  та  болмады.  Кешегі  кеңестер 
дәуірінде  сөз  еркіндігі  шектеліп,  ақындардың  аузына  қақпақ  қойылғандықтан,  айтыскерлер  көп 
нәрсені  ашық  айта  алмады.  Сондықтан,  айтыскерлер  де  айтысуға  ынталы  болмай,  айтыс  дамымай, 
тоқырау кезеңін басынан кешірді.  Дегенмен, сол заманда да айтыс қоғамдық пікірдің көшбасшысы 
бола алды.                  
Қазақтың айтыс өлеңдері жайында үлкенді-кішілі зерттеу еңбектер жазған М.Әуезов, С.Мұқанов,  
Е.Ысмайылов,  Ә.Қоңыратбаев,  Қ.Жұмалиев,  Ә.Марғұлан,  Т.Нұртазин,  М.Жармұхамедов,  Р.Берді-
баев, Е.Тұрсынов, С.Қасқабасов, М.Қасымбаев тағы басқалардың айтуына қарағанда, айтыс деген сөз 
бірнеше  мағынада  қолданылған.  Айтыс  екі  адамның  сөз  қағыстыруы,  сөз  жүзінде  тартысуы,  дау-
ласуы,  жарысуы,  сынасуы,  өнер  салыстыруы  деген  ұғымды  қамтыған.  “Бір  кезде  көшпелі  тұрмыс 
құрған елдердің, - дейді С.Мұқанов айтыс туралы жазған еңбегінде, - сауаты аз болды, оқуы, мектебі 
жоқтың қасы еді; мектебі, оқуы жоқ елде ақынның күші аузына түсіп, басқа жанрлар сияқты, айтыс 
жанрын  ауызша  тудырды,  ауызша  айту  жолымен  өркендетті” [2; 51 б].  Демек,  қазақтың  айтыс 
өлеңдері  халықтың  қоғамдық  өміріне,  тұрмыс  тіршілігіне  байланысты  және  жазу  өнері  болмаған 
кезінде  туып,  қалыптасқан.  Оны  тудырғандар  да,  дамытқан  да  ақындар  болған.  Бұл  жағдай  тек 
қазақта ғана емес, ал қазақпен ағайындас және бір кезде тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, қоғамдық 
өмірі  ұқсас  келетін  қырғыз,  түрікпен,  қарақалпақ  т.б.  халықтарда  да  айтыс  болған.  Қазақ  халық 
әдебиетіндегі  айтыс  дәстүрінің  туып,  қалыптасу  тәжірибесіне  зер  салсақ,  біздегі  осындай  туын-
дылардың  айтыс  жанрының  әбден  кемеліне  келген  тұста  ерекше  қарқынмен  дамығанын  көрсетеді.  
Шыңжандық  қытай  тарихшысы  Н.Мыңжани  “Қазақтың  көне  тарихы”  атты  еңбегінде  Қытайдың  
“Тайпин  Хиуаниуйжи”  топтамасының    “Түрік  шежіресі”  атты  тарауындағы  деректерге  сүйеніп  
“түріктер  бие  сүтінен  жасалған  қымызды  ішіп  қызып  алған  соң,  ән  шырқап  бір-бірімен  өлең  айты-
сады…  Күні  бүгінге  дейін  жалғасын  үзбеген  біздегі  ақындар  айтысының  мұнан  мың  жылдар 
бұрынғы Батыс түрік қағандығы дәуірінен бері келе жатқан дағдылы дәстүр екенін байқаймыз” деп 
жазады. [3; 78б].  
Осындай  жалпыхалықтық  сипаты  бар  ауыл-аймақ  көлеміндегі  әр  алуан  мәнді  жеңіл-желпі 
айтыстар  келе-келе  ақындар  айтысымен  қатар  өмір  сүріп,  тіпті  соңғысы  бұрынғысының  дәстүрінен 
бастау алып жеке жанр болып қалыптасқаны мәлім. Тіпті, қайымдасу үлгілерінің ақындық айтысқа 
ұласуының  өзі  көшпелі  өмірдің  бір  көрінісі  ретінде  ұзақ  ғасырлар  бойына  созылып  келген.  Бұған 
қазақ,  қырғыз,  қарақалпақ  елдеріндегі  кемелденген  айтыс  үлгілері  айқын  дәлел.  Аталған 
халықтардың  ғасырлар  бойғы  тұрмыс-салты  мен  кәсіп-тіршілігі,  әдеби  мұраның  ауызша  айтылып, 
ауызекі  таралуы  секілді  үрдістер  бұл  жанрдың  ерекше  дамып,  кемелдене  түсуіне  қолайлы  жағдай 
жасаған. Ал, отырықшылыққа ерте көшкен татар, өзбек, түрік секілді елдерде ол кең етек ала алмай 
топтық  түр  күйінде  ғана  сақталып  қалған.  Осы  аталған  елдердегі  көшпелі  өмірдің  сол  айтыс 
жанрының  кең  қанат  жайып  дамуына,  тіпті  қазақ  тұрмысы  жағдайында  өркендеп,  өзінің  шырқау 
шыңына  шығуына  себеп  болғанын  көреміз.  Бұған  әйгілі  “Біржан  мен  Сара”, “Әсет  пен  Ырысжан”, 
“Ақсұлу  мен  Кеншімбай”, “Молда  Мұса  мен  Манат  қыз”, “Сүйінбай  мен  Қатаған”, “Жамбыл  мен 

100 
 
Құлмамбет”  секілді  классикалық  айтыстар  нақты  дәлел  бола  алады.  Мұндай  роман  іспеттес  келелі 
айтыстардың өзге түрік тектес бірде-бір елде жоқ екенін үлкен мақтанышпен айта аламыз. 
Айтыс  жанрының  табиғи  белгі  сипаттарын  ашып  саралағанда,  оның  ел  дәстүрі  мен  кәсіп-
тіршілігіне, таным-түсінігіне тікелей байланысты көрініс табатынын академик-ғалым М.О.Әуезов тап 
басып  танып,  ғылыми  байсалдылықпен  дәлелдеп  берген  еді.  Ол  осыған  орай: “Халық  әдебиетінің 
өркендеп дәуірлеген шағы – халықтың шаруасы күйлі, үдере көшіп ен жайлап, сауық-сайран, мереке-
қызықпен күнелткен көшпелі тұрмыста қалып, отырықшы тұрмысқа айналса, отырықшы халықтың 
кәсібіне  кіріп,  еңбекпен  күнелтіп,  бос  жүретін  іссіздікті  тастаса,  бұрынғы  ойын-той,  сауық-сайран 
сиреп жоғала бастайды”, - деп жазған еді. [1; 328 б]. 
Айтыс  өлеңдерін  жинап  бастыруда,  ол  туралы  салиқалы  пікір  айтушылардың  алғашқы  сапында 
В.В.Радлов,  Ә.Диваев,  Ы.Алтынсарин,  М.Көпеев  секілді  жинаушы,  зерттеушілер  де  тұрды.  Шоқан 
айтыстың  саяси-әлеуметтік  мәніне,  сын  мен  мадаққа  құрылатын  сипатына  мән  берсе,  В.В.Радлов 
айтысты    “қайым  өлең” [4; №13].  деп  жіктеп,  халқымыздың  ақынжанды,  тапқыр-алғырлығына, 
шешендігіне таңқала сипаттайды. Ыбырай айтыстың көркем үлгілерін өзі құрастырған хрестоматияға 
енгізіп,  оның  тәрбиелік  мәніне  зер  салады.Аса  көрнекті  ғалым  А.Байтұрсыновтың  осы  бағыттағы 
зерттеулерінде  бұл  жанрдың  жазба  әдебиетке  ұласу  жолдарына,  яғни  “алаңдық  айтыс-тартысқа” 
ауысуына мүмкіндігі мол екеніне ерекше мән берген. (4.  № 13).Негізінен айтыс туралы зерттеулерде 
айтыс  жанрын  жіктеп  бөлуге  де,  жіктеп  талдауға  да  елеулі  орын  берілген.  Жіктеулері  өзара  үндес, 
ұқсас.  Белгілі  ғалым  Қ.Жұмалиев  те  осыған  ұқсас  жіктеулер  жасап,  мысал  іспеттес  айтыстардың 
мәнін  аша  түсуге  талаптанады.  Ал,  зерттеуші  Б.Кенжебаев  ірі  де  көркем  айтыстарды  өлеңмен 
жазылған  роман  деп  бағаласа,  Е.Ысмайылов  кесек  те  келелі  айтыстарды  сюжетті  роман  деп 
бағалағанды  жөн  санайды.  Сондай-ақ,  М.Қаратаев,  М.Дүйсенов,  Р.Бердібай,  Ә.Дербісалин, 
С.Қасқабасов, М.Жармұхамедов, Н.Төреқұлов зерттеулерінде айтыс жанрының жаңа бір қырлары сөз 
болып байыпталады.            
Табан  астында  суырып  салма  жыр  төгу,  айтысқа  түсу – ауыз  әдебиетінің  теңдесі  жоқ  тамаша 
дәстүрі.  Бұл  кез-келген  ақынның  қолынан  келе  де  бермейді,  сондықтан  да  ол  табиғи  дарыны  бар, 
жүзден  шыққан  жүйріктердің  ғана  үлесіне  тиген.Ерте  кездің  өзінде  де  суырып  салма  ақындар  әр 
алуан болған. Олардың да барлығы бірдей айтысқа белсене түсе бермеген. Жыр, терме, толғауларды 
төгіп  айтатын  ақындардың  ішінде  ойы  ұшқыр,  логикасы  темірдей  мықты,  тез  тұтанғыштары, 
айтысқа, қақтығысқа ыңғайлылары ғана түскен. Мысалы, Жанақ, Шөже, Бақтыбай, Түбек, Сүйінбай, 
Қабан,  Майкөт,  Құлмамбет,  Сарбас,  Жамбыл  және  күні  кешегі  Саяділ,  Нұрқан,  Қалқа,  Қуат, 
Үмбетәлі, Нартай, Кенен мен Иса және т.б. ақындар 
Айтыс  -    үлкен  өнер,  халықтың  рухани  азығы,  сонымен  бірге  идеологиялық  тәрбиенің  өткір 
құралы. Әдетте, шындық айтыста туады, жетістігіміз қандай?, кем-кетігіміз не – солардың бәрі айтыс 
өнерінің назарынан тыс қалмайды. Алқа топта ақын аузымен айтылған ащы шындықтардың салмағы 
да оңай болмаса керек. Осы ретте еске мықтап ұстайтын мынадай жай бар: ақын анығын айтқанда да, 
тура,  қысқа  әрі  нұсқа  айтқанда  да,  шынайы  әрі  шырайлы  толғағанда  да  бір-ақ  нәрсені  айтады,  бір 
нәрсені толғайды. Ол – шындық. Шындық кісінің қолы жетпейтін аспандағы құс емес, ұстатпайтын 
судағы балық та емес.  Шындық деген -  кісінің өзі. Оны көру оңай болғанмен, тану қиын. Тани қал-
ған  күннің  өзінде  де  оны  сол  таныған  қалпында  ұғып,  сол  қалыпта  айту – қиынның  қиыны.  Ал 
айтыла  қалған  жағдайда,  оған  тоқталмауға,  оны  мойындамауға  болмайды.  Шындықтың  алдында 
елдің  бәрі  бірдей  кішік.  Сондықтан  аспанның  асты  мен  жердің  үсті  аралығында  шындықтан  асқан 
ұлы  нәрсе  жоқ.Шындықты  әркім  тани  алмайды,  шындықты  әркім    айта  алмайды,  шындықты 
айтқанды  әркім  ұната  қоймайды.  Шындықты  сүю,  шындықты  айтқанды  сүю  де  жұмыр  басты 
пенденің бәрінің қолынан келе бермейтін іс емес. Шындықты да, шындықты айтқанды да айнымай 
сүйетін құдірет иесі біреу болса, ол – Құдай, ал екеу болса, біреуі – Құдай, екіншісі – халық.  Құдай 
мен  халықтың  құдіретінде  де,  қасиетінде  де  шек  жоқ – екеуі  де  мәңгілік.  Бұлардан  басқа  үшінші 
құдірет иесі қалайда бар, болуға тиіс болса, ол – Жамбыл.  Адам баласы қатарында мұндай құдіретке, 
мұндай  қасиетке  жүз  жыл  бойына  тынбай  шындық  деп  соққан,  шындық  деп  жырлаған  ұлы  жүрек 
иесі ғана лайықты. Өйткені жүз жыл жасап, жүз жыл жырлау Құдай мен халықтың сүйікті кісісінің 
ғана  қолынан  келмек.  Ал  жүз  жыл  жасап,  жүз  жыл  жырлағанда,  жүз  жыл  бойына  шын  жасап,  жүз 
жыл шындықты жырлау – мәңгілікпен бірдей құбылыс. 
Айтыс өнерінің осындай саяси-әлеуметтік-идеологиялық, тәрбиелік мәнін ескеріп, оған айрықша 
көңіл  бөлінуі  өте  орынды.  Ауыз  әдебиетінің  теңдесі  жоқ  осы  бір  тамаша  түрін  әрі  қарай  дамытып, 
ширата  түсуде  болып  отыр.  Мұның  өзі  айтыстың  көркемдік-эстетикалық  саласын  көтеру,  жанрлық 
мүмкіндіктерінің кенересін кеңейту бағытында өріс алуға тиісті. Айтысқа түскен ақындар өздерінің 
жеке атынан ғана емес, бүкіл ру, ауылдарының атынан сөйлейді.  

101 
 
Халқымыздың қилы-қилы даму, өркендеу белестерінің шаң-тозаңдарының арасында қалдырмай, 
хал-қадірінше,  мерейіне-мерей,  беделіне  бедел  қосып,  тоттандырмай,  таза  күйінде  сақтап,  байытып 
келе  жатқан  асыл  өнер  үлгілерінің  қатарына  ақындар  айтысы – төкпе  ақындық  дәстүрдің  жатуы 
сондықтан  да заңды. 
Сөз қадірін жете бағалаған от ауызды, орақ тілді тарлан ақындар алқалы жиындарда кең көсіле, 
еркін  шешіле  сөйлеп,  әлеуметтік  ірі  елдік  мәселелерді  де  бұқпантайламай    “ақты-ақ,  қараны-қара”  
дейтіндей дәрежеде батыл қозғап отырған. Бұған, мәселен, күллі қазақ қауымына әйгілі Біржан мен 
Сараның,  ХХ  ғасыр  Гомері,  халық  поэзиясының  алыбы – Жамбыл  мен  Құланаян  Құлмамбеттің 
айтыс-тартыстары айқын дәлел бола алады. 
Өнер  -    өскен  елдің  әрқашанғы  рухани  азығы,  ол  биікке  бойламақ,  қияға  қанаттанбақ,  қиынға 
бармақ,  ілгері  басқан  идея  өнердің,  әдебиеттің  алуан  саласынан  көріне  бермек.  “Қыран  бүркіт  не 
алмайды салса баптап”  дегендей, талантқа да бап керек. Ізденіссіз, еңбексіз, жаттығусыз көмей шір-
кін  күмбірлеп  ала  жөнелмейді.  Өмірлік  біліммен  қабат  өткенді  де,  бүгінгіні  де,  өзін  де,  өзгені  де 
жазбай танитын көрегендік қасиет керек. 
М.О.Әуезовтің:  “Айтысқа  шеберлік – жалпы  ақындық  өнерінің,  тіпті,  барлық  әдебиет  өнерінің 
өзгеше бір биік белгісі. Шабыты келген  ақын  бабындағы  аш  қыранға мегзес, - деген.  [5; 45 б].  
Сөзге  шорқақ,  ойға  олақ,  төкпе  тілге  тұтықпа  ақын  айтыса  алмайды.  Халықтық  ұғымдармен 
бірегей астарласып жататын, келешек ұрпақтың қабылдауына лайықты, әрі түйсік-сезіміне әсер етіп, 
басқа  қырынан  дамытылып  жататын  дәстүр  ғана  ғұмырлы  болмақ.  Осы  дәстүрді  байыту,  жаңа 
мазмұн  үстеп  көркемдік  бояуларды  ажарландырып,  қанықтыра  түсу  жолындағы  ізденіс  жаңашыл-
дыққа  алып  келеді.  Жыр  дүлдүлі  Жамбылдың,  Нүрпейістің,  Шашубай  мен  Доскейдің,  Иса  мен 
Орынбайдың  ізгі  дәстүрлерін,  айтыс  өнерінің  көркемдік  келісімі  әбден  біте  қайнасқан  халықтық 
сипатын көрсеткен төкпе жырдың шеберлері Нартай, Қуат, Нұрлыбек, Үмбетәлі, Кенен, Қашқа т.б. 
өз өнерлері арқылы жұртшылық арасына кеңінен әйгіленді. 
Айтыс өнері -  қоғамдық сұраныстың нәтижесі. Ал бүгінгі айтыс өнеріміз болса қазіргі жаңарып, 
жаңғыру  үстіндегі  өмірімізге  рухани  қызмет  көрсете  алатын  икемді  өнер  екенін  дәлелдеді.  Бұл  бір 
күннің  ісі  немесе  бірер  адамның  қалауымен  өтіп  жатқан  науқан  емес.  Тамырын  терең  жайып, 
уақытпен үндес жаңғыра түлеп, көпшіліктің ынта-ықыласын оятып отырған өміршең өнер. 
Қазақ халқы үшін өте қажет, шешімін тауып болмаған мәселенің бірі – мұраға ие болу, мәдени 
мұраны жинау. Ақындар осыларды зерттеу, жариялау жағын да сөз етіп,  “жаңаны өткенімен көрген 
қызық, тарихты тастамайды ешкім сызып”  деп толғанады. Мәдени мұра дегеніміз – қазақ халқының 
ғасырлар бойы жасаған заттық немесе рухани ескерткіштері. Біздің осыларды әлі түгелімен біліп те, 
танып та болмағанымыз ақиқат. Қазақтың тарихы, халықтың өткені әлі жазылып болған жоқ, кезінде 
оған  көп  кедергілер  болды.Жаңа  мазмұнға  ие  болып,  дамып  келе  жатқан  қазіргі  айтыстардың  нәр 
алар  бастауы  халық  поэзиясы  болса,  өткеннен  мол  мағлұмат  беріп,  кейінгіге  сабақ  болатын  заттық 
байлығымыз – мәдени мұралар. 
Айтыс – атадан балаға жалғасып келе жатқан, заманның ағымына сай түрленіп, дамып, толысып 
келе  жатқан  рухани  мұра.  Әдемі  шумақтармен  өрілген  көркем  тарих  десек  те,  асыра  айтылғандық 
емес.  Қандай  мәселеге  болса  дер  кезінде  үн  қосатын  айтыс  жанрының  мол  мүмкіндігін  оның 
өміршеңдігінің кепіліндей… 
“Тіл – тәрбиенің  төл  бесігі”  десек,  тілдің  нағыз  інжу-маржандары  айтыстан  табылады.  Өйткені 
айтыс – халық  поэзиясынан  нәр  алып,  дамып  отырған  киелі  өнер.  Ұрпақтың  ой-өрісін  кеңейтіп, 
арман-қиялдарын  арттыратын  айтыстың  адамгершілік  ғажайып  күшін  еш  нәрсемен  теңестіруге 
болмайды.Сезімді оятып, жанды рахатқа бөлейтін, сөзді әуенге ауысып, қаншама ғасырларды араға 
салып,  айтыстың  бүгінгі  күнге  дейін  өмір  сүріп,  дамып  отыруының  өзі  оның  ғажайып  күшін 
дәлелдесе керек. 
Жазба әдебиет әбден дамығанымен, көпшіліктің айтысқа деген құмарлығы саябырлаған жоқ. Бұл 
– қазақ халқының сөз өнеріне деген ерекше ілтипатын көрсетеді. Сондықтан қазіргі айтыстарымыз-
дың  ең  жақсылары  өзінің  халық  көкейіндегі  мәселелерді  қозғаумен,  көркемдік  қасиетімен  де 
қоғамдық  мүлікке  айналып  келе  жатыр.  Ортақ  қажеттіліктердің  талқылайтын,  ойдағы  армандарды 
айтатын,  кемшіліктерді  мейлінше  қатты  сынға  алатын  қазіргі  айтыстар  қазақтың  рухани  байлығы 
деуімізге әбден болады. Тіпті, айтысты қазақтың ұлттық байлығы десек те артық айтылғандық емес. 
Ақындық айтысты барынша дамыту арқылы, біріншіден, көркем, тапқыр, батыл да шебер сөйлеу-
дің  үлгісін  танытуға,  өнерді  жандандыруға  қол  жеткіземіз.  Сол  арқылы  сирек  кездесетін  төкпе 
ақындықтың халқымызға тән  айрықша өнер  екендігін көрсетеміз. Екіншіден, қоғамдық  қайшылық-
тарды сынай отырып, көпшілікке қозғау салуға қол жеткіземіз. Мұндай сирек дарынға үлкен ілтипат 
керек. 

102 
 
Театрға да, киноға да  сирек  баратын халық  айтыстың хабары құлаққа  тиісімен  жетуге  асығады. 
Қиыннан  қиыстырар  төкпе  ақындықтың,  талай  қажеттілікті  өтейтін  көпшілікті  бір  серпілтетін 
мұндай киелі өнердің тоқырап қалмасы ақиқат. Әрбір елдің азаматтық өркениетіне қосатын бір үлесі 
болса, қазақ халқының қайталанбайтын, басқа елдерде кездесе бермейтін ұлттық дәстүрлі – айтысы 
бар  деп  айтуға  әбден  болады.  Бұл – алыстан  келе  жатқан  сарын,  тамыры  тереңде  жатқан  ұлттық 
байлығымыз.Сөзді  қадірлеу,  бағалау,  жүйелі  пікірді  мойындау  дәстүрі  қалыптаспаған  ортада  айтыс 
секілді теңдесі жоқ, ғажайып өнер дамымаған болар еді. Барлық құндылықтың ішінен “өнер алды – 
қызыл  тіл”  дейтін  ел  дүниеде  сирек  болар.  Ақындық  өнер  “ғажайыптың  күшімен”  қонады  деп 
есептеушілік те халқымыздың сөз мәдениетін аса биік санағандығынан көрсетеді.Айтыста әлеуметтік 
мәні  бар  сауал  кең  қамтылады,  әншейінде  айтыла  бермейтін  сырлар  еркін  аңғарылады.  Әріптестер 
дулы  айтыстың  барысында  ешбір  құпиясын  сақтап  қалмайды.  Сондықтан  да,  айтыс – ағынан 
жарылып  сұхбаттасудың,  қоғамдық  пікір  алысудың  құралы.  Айтыста  құрған  ділмарлық  мақсатқа 
жеткізбейді, уәж, уәкіл, логика, шындық қастерленеді. Айтыс өнерінің танымдық, тәрбиелік, эстети-
калық мәні мол. Ақынның дуалы аузымен, сазда әуенімен, ұлттық аспабымызбен төгілген шешен де 
шебер, шыншыл да ойлы пікірлердің әсері айрықша болары сөзсіз. Ақындар айтысы өзінің жанрлық 
ерекшелігімен,  қайталанбас  қасиетіне,  шыншылдығымен  азаматтық  қуаты  әсер  ете  алатын  ұлттық 
рухани байлығымыз бола бермек. 
Айтыс  -    қазақ  халқының  ежелден  тұтынып  келе  жатқан  төл  өнері,  хан  деп,  қара  деп  бөліп 
жатпай, мінін бетіне басып, шыбын жанын шырқыратып шындықты айтатын дегдар өнер. Сондықтан 
да оған алақанына салып әлпештеп ұстайтын, шындыққа тура қарай алатын дегдарлық керек. Шүкір, 
бұл  дегдарлық  біздің  халқымызда  бар.  Халқымыздың  бүгінге  дейін  айтысты  асқақтатып,  әлпештеп 
отырғаны  ұлттық  демократиямыздың  жоғары  деңгейін  көрсетеді.  Қытай  жазбаларында  Таң 
патшалығы  дәуірінде  түріктердің  “қыса” (қаса-қазақ)  тайпасы  домбырамен  айтысады  деп  жазыл-
ғанын  ескерсек,  айтыс  өнерінің  тарихы  біздің  халықтық  тарихымызбен  тамыры  бірге,  тереңде 
жатқанын көреміз. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер 
1.  М.Ә.Әуезов. Зерттеу еңбектері, мақалалары. Алматы: 1965  -314 бет. 
2.  С.Мұқанов. Айтыс. - Алматы: Қазақстан, 1936.  – 251 бет. 
3.  Н.Мыңжани. Қазақтың көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1993.-269 бет. 
4.  Қазақ әдебиеті. № 13 (2799). Дәстүр. 28.03.2003. 
5.  М.Әуезов. Қазақ әдебиетінің тарихы. І  том. 1 кітап. – Алматы: Ғылым, 1960. 451 бет. 
 
 
 
 
Bolatova  Gulzhan 
Doctor of Philological Science 
Kazakh National University named by Al-Farabi 
 
 
TRANSLATION OF  "THE BOOK OF WORDS" BY ABAI 
INTO THE RUSSIAN LANGUAGE 
 
Abay was born on 10 August 1845 in the Chingiz-Tau Mountains, Semipalatinsk oblast. Abay’s family 
belonged to hereditary aristocracy, and both his grandfather Oskenbay and great-grandfather Irgizbay 
presided in their tribe as rulers and judges.  He was fortunate in terms of warmth of family life and 
upbringing, because both his mother Ulzhan and his grandmother Zere were extremely charming and gifted 
people. His mother replaced the name ‘Ibrahim’, given by his father, with the endearing name ‘Abay’ 
meaning ‘cautious, thoughtful’. He kept this name throughout his entire life and this is the name he is 
remembered by in history.   
Abay is considered to be the greatest writer in Kazakh language and literature, and is often called the 
Kazakh 
national poet

His works and poems have also been translated into many 
language
s which makes Abay a significant 
figure in the world of literature. 
In his lifetime he wrote about the misfortune and hardships of his people (Kazakh nation) and tried hard 
to improve their situation. He is still contributing to the welfare of his people through the legacy of his 
genius, his immortal precious words, and his ability to paint vivid images in the mind of the reader that 

103 
 
brings characters in his works to life. People feed on the spiritual food of Abay’s works, and in turn this food 
inspires them and gives them strength and confidence for the future.  
In his works and poems Abay mainly speaks about people, and their state, therefore he is looked upon as 
the son of the Kazakh people and not the son of his father. 
Abay was so talented that he was good at all lyrical genres. He was an expert in love poems, elegiac 
poetry, political and topographical poetry.   
Abay’s works were influenced by the classical literature of neighbouring nations, however every idea 
and theme remained his own. 
Closely associating with progressive ‘akyns’ (Kazakh folk poets), singer-improvisers and composers, 
Abay would surround himself with talented Kazakh youth and when he was 35 Abay started writing poetry 
seriously.   
Abay’s legacy is considered the greatest body of Kazakh classic poetry. Abay’s book The Book of Words 
takes pride of place amongst this legacy, which covers the philosophical-moral, socio-political and 
accusatory-satiric thoughts of the poet. It is the fruit of many years of thoughts, worries and concerns for his 
people. Because of his style, picturesque language, genuineness, humanity, high determination, and great 
wisdom, Abay’s Book of Words is among the genius literary works of humanity.   
In The Book of Words Abay calls people to get rid of blemishes that dishonour human dignity, and to 
strive, first of all, for spiritual perfection, the obtainment of knowledge, and learning in the art and 
workmanship not only of his people but also of other nations. He considered these to be the most important 
prerequisites for gaining independence. According to Abay, only by this method is it possible to find your 
own place among great nations of the world. Time has proven Abay’s thoughts to be correct. At present the 
works of Abay have become the legacy for all enlightened humanity, and they serve as a noble method of 
bringing different nations and cultures closer. 
Abay was born on a great steppe. He lived a long life on this steppe and his land and his people for him 
were not only his homeland but something far greater than that. Abay understood and even felt the life of the 
common people, their joy and sadness, victory and defeat, advantages and disadvantages.  
Many works and research papers have been written about Abay, his life and his works. Kakitai was the 
first to collect and publish the whole collection of Abay’s works, his life and career. 
The earliest and the most important period that contributed to the understanding of Abay’s spiritual 
achievement and climax of his poetic mastery were the articles and speeches of the following scholars: 
Bokeihanov A, Baitursynov A, Dulatov M, Kulzhanov N, Gabbasov H, Zhumabayev M, Aimautov Zh, 
Auezov M, Mustambayev I, and Iskakov D. However, all of them were persecuted and were repressed 
except Auezov. Thanks to his analytic researches on the life and works of Abay, as well as his novel-saga 
The path of Abay, Auezov rendered his own name with the name of Abay Kunanbayev.  
Profound analytic study of this classic was started with Auezov’s pedagogic career, which dated back to 
the 1920s and continued up until his death. He created and conducted special courses on Abay studies, 
published articles and wrote a monograph.   
Much attention has been paid to Abay by the authors of text books compared to the 20s and 30s. In the 
1940s Abay was introduced in text books as a classic of the Kazakh literature, which enabled some of his 
selected poems to be included in reading books. At the end of the 1950s a sudden decrease in the number of 
analytic researches on Abay was detected. Coming around to this topic repeatedly always caused a negative 
reaction. But despite the persecution many Kazakh scholars such as Auezov M, Ismailov E, Muhamedhanov 
K, Zhirenchin A, Mametov A, Ahmetov Z and others raised up the issues of Abay studies.    
Just before the world celebration of the 150
th
 Anniversary of the birth of Abay, there appeared some 
works which have become a significant milestone in the history of Abay studies. 
The spiritual world of Abay is inexhaustible. The more we know his worldview and philosophic system
the more we reveal earlier unknown borders of his priceless spiritual works, where the social life of the 
Kazakh people with their conflictive situations and public contradictions were reflected in a striking way. 
Regarding the issues of Abay studies, Auezov noted that there were a lot of uninvestigated questions on 
Abay studies and over the course of time new research works will appear on different topics. /2, 171/. 
The Republic of Kazakhstan is integrating with the world community. Economic, political and cultural 
connections with other countries have improved. Literary translation from one language to another plays a 
significant role in the mutual enrichment and interconnection of the literature of different nations. It is also 
important in the development of international cooperation in the areas of science, culture and education. As a 
result, the importance of literary translation as a uniting factor for literature, poetic words, various nations 
with different worldviews and different cultural-historic environments has become obvious.  

104 
 
The theory of literary translation has also its own school and specificity in Kazakhstan. The main 
principles of Kazakh translation studies were worked up by Auezov M, Satybaldiyev A, Talzhanov S, 
Ahmetov Z, Sadykov H, Adibayev H, Aitbayev U, Kereeva-Kanafieva K, KuspanovS, Fatkulin F, 
Sagandykova N and other scholars. The principles about translatability of any national work stem from the 
state and are formulated in the works of the above mentioned leading theorists of the Soviet translation 
school.   
In the 20 and 30s the base of Kazakh translation studies was formed, which took the view of systematic 
perception of works of foreign language literature differing from previous empirical methods. Probably from 
there the formation of the theory of literary translation from Russian into Kazakh started, and a little later 
attention was paid to the translation from Kazakh into Russian. 
To translate the original work entirely accurately is a colossal task. And this task is impossible without 
knowledge of the language, culture, everyday lifestyle, morals, traditions, national specificity and artistic 
treasury with which a translated original version is included. The translations of The Book of Words made by 
Shklovski V, Sanbyev S, Serikbayeva K, and Seisenbayev R are attractive not only to readers, but also to 
scholars. 
In this article we consider such issues as the concept of the translator’s comprehension of the original 
writer’s/poet’s worldview; in our context, Abay’s worldview is necessary for more adequate transition of the 
esthetic, world outlook and philosophical views of Abay. 
Any language has words which cannot be translated to another language by usual means and a special 
handling is required from translators: some of them are translated into a text of a translation in an unchanged 
form (are transcribed); some can partially keep in their translations their morphological or phonetic structure; 
and the third type of words are replaced with unequal form or even ‘invented’ lexical units. Among these 
words are the names of elements of everyday life, history etc, which don’t exist in other nations, countries 
and places. In translation theory these words have the name ‘realia’ and they are the subject of the second 
part.   
Regarding the issue of ‘realia’ words we think that the main challenge in translating them along with the 
subject meaning (semantic) realia is the necessity to transfer the colour and the national and historical 
colouring. 
According to our observations translation of the realia is carried out by several methods: 
Realia are translated descriptively; 
They are given without changes (with corresponding comments); 
They are replaced with similar concepts (Russian equivalents). 
The use of realia words in a translated text makes it possible to reproduce the national uniqueness of the 
original text. But an excessive use of realia words reduces the level of perception of the content of the text by 
a reader.  
Words that can be translated with the help of one equivalent shouldn’t be included in the text.  
Idiomatic phraseology comprises a more vivid, lively and unique part of the word-stock of any language. 
The bulk of idiomatic units belong to different functional styles and have expressive coloration, therefore, we 
can assume that these units are one of the expressive means of a language which require a special attention in 
a translation process. That means before starting the translation of any work the translator must understand 
its style, artistic atmosphere and feel all the finest peculiarities of the original work. 
Abay belongs to a range of writers whose works are nationally expressive and emotionally coloured, and 
his style is extremely unique because he masterfully uses the samples of oral folk arts and in particular, 
phraseological units in his works.  
Regarding the translation of set phrases it should be stated that in set metaphorical phrases as well as in 
proverbs, the resumptive allegorical meaning prevails over the direct meaning of some words; even if the 
latter is connected with some concepts which are indicative in national terms, the aspiration of reproducing 
them in translation gives only a shadow of the former meaning. 
Artistic peculiarities and the style of the original versions of works are significantly reduced when the 
translators make the language poor using the same Russian words instead of Kazakh words with different 
meanings.   
In the translation analysis of Abay’s book The Book of Words we highlighted four ways of the translation 
of the proverbs which were used by the translators: equivalent translation, literal translation, giving general 
meaning of the proverb and localisation of a new proverb on the basis of the proverb of the original work. 
The investigation of this significant issue in translation studies demonstrated that the most effective way 
of translation of The Book of Words is the equivalent translation even though the literal translation is more 

105 
 
common.  However, the first way is not always possible. In some cases the most suitable is the literal 
translation.  
The difficulty and complexity of the translation of phraseological units becomes even harder when 
nationally colored idioms are translated, because they are connected with specific peculiarities of the 
everyday life and culture of a nation. Therefore, when translating idioms it is important not only to keep their 
meaning but also imagery, aphoristic character and national coloring. There are no idioms that cannot be 
translated. The method of choice for their translation impacts on how they are perceived by a foreign reader.   
In the translation of Abay’s book The Book of Words the translators used such translation methods of 
proverbs and idioms as: translation by means of equivalents and analogies; literal translation (calquing); and 
transferring semantic meaning of phraseological units.  
In conclusion, it should be noted that the language of a prose is also as sensitive to any changes as the 
language of poetry. In translation of any work every syntactic construction and every turn of speech should 
be treated carefully. Before making any changes or additions it has to be thought carefully whether they have 
any new special stylistic function, or whether they have any important determining image. After all, these 
sides of artistic work characterize the face of the writer, his style and his language.  
In translation of The Book of Words into Russian, translators attempt to retain the national peculiarities of 
the work.   
The oeuvre of Abay is distinguished by its multi-facetedness and complexity. That is why this 
investigation is one of the steps on the way to understanding the artistic world of the writer through analysis 
of peculiarities in the translation of his works into Russian.  
Каталог: download
download -> Түсу емтиханы бағдарламасының мазмұны
download -> Книга посвящена памяти Жакии Сарсенова нашего
download -> Бәйдібек Баба Алып Бәйтерек Ұрпақтар шежіресі
download -> Орындаушылық (дауыс диапазоны, үн шығару ерекшеліктері, дикциясы)
download -> Республики казахстан
download -> Жиналған студенттер қауымы ерекше толқу үстінде
download -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
download -> Литература абишева К. М. Основы теории и практики перевода. Астана, 2008
download -> А. Әшімбаев Әбілхан қастеев шығармашылығы арқылы білімгерлердің

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   30




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет