Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.

бет12/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   30

 
 
 
 
 
 

71 
 
Асқарова А., 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 
 доценті, филология ғылымдарының кандидаты 
Баязитов Б., 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық  
университетініңмагистранты 
 
«СОҢҒЫ КӨШТЕГІ» ТАРИХИ ДЕРЕКТІЛІК 
 
Шығарманың  тарихи  негізі  жайлы  айтылған  ой,  жазылған  зерттеу  аз  емес.  Сонда  да  болса,  әр 
жазушының  тарихи  көркем  туындыны  жазу  барысында  өзінің  ұстанатын  концепциясы,  шығармаға 
керекті деректері әр қилы болып келеді. Мына бір пікірге назар аударып көрелік: 
Кейде  болашақ  шығарманың  материалын  үздіксіз  ізденіс  үстінде,  құм  арасынан  кебек  алатын 
елегендей, өмірді тімтіне жүріп табатын болсаң, енді бірде тағдырдың асау толқыны сені өзімен 
бірге  дөңгелетіп  алып  кетеді  де,  бастан  кешкен,  өзің  тірі  куәсі  болған  сан  алуан  оқиғалар  тыным 
таптырмай, қолыңа еріксіз қалам ұстатады. 
Азды-көпті шығармашылық тәжірибемде менің басымнан осы екі жағдайдың екеуі де өтті.[1. 
386-387] 
Бұл  халық  жазушысы  Қабдеш  Жұмаділовтың  сөзі.  Байқасаңыз  осы  сөздің  өзінен  жазушының 
шығармашылық жолының басты сүрлеуі көрінеді. Ал жазушының «Соңғы көш» дилогиясы жайлы 
...«Соңғы көш» дилогиясын менің пешенеме тағдырдың өзі әкеліп таңды деуге болады. [1. 387] – 
деуі біздің тақырыбымыздың бет бағдарын анықтап тұр десек те болады. 
Қ.  Жұмаділовтың  «Соңғы  көш»  роман-дилогиясының  басты  көтерген  жүгі – екі  алпауыттың 
ортасында  бөліске  түсіп,  өз  жеріне  иелік  етуден  қалған  қазақтың  талайлы  тағдыры  екендігін 
автордың мына сөзінен аңғарғандай боламыз: 
Өркениеттен  шалғай  жатқан  елдің  тұрлаусыз  тағдыры,  құландай  үріккен  көшпелі  халықтың 
шекараларды  көктей  өтіп,  әрі-бері  жөңкілуі,  ұлттық  езгі  мен  отаршылдық  саясаттың  түр-түрі, 
қуғын-сүргін, атыс-шабыс, түрме, ашаршылық, ақыры қорлыққа шыдамаған момын халықтың тоз-
тоз болып босқындыққа ұшырауы – бәрі-бәрі бастан кешкен, дәмін татқан жайларымыз... «Соңғы 
көшке», міне, осы оқиғалар арқау болды. [1. 387] 
Шығыс  Түркістан  жерінде  Қытайдың  қол  астына  қараған  қандас  бауырлардың  өмірі  осы  роман 
арқылы Кеңеске қараған Қазақ елінің оқырманына алғаш танытылуы роман беделін біршама арттыра 
түседі. Әрі бұл роман сол кездегі қазақ әдебиетінде шет ел өмірі жайлы жазылған алғашқы туынды 
болуы автордың кейбір мәселелермен санасуын да қажет еткендігі көрінеді. 
Осыған  байланысты,  қашан  роман  аяқталғанша,  менің  көз  алдыма  оқушының  екі  түрлі  сорты 
елестеді де тұрды. Оның бірі – Шығыс Түркістан өмірінен бейхабар осындағы қалың көпшілік те, 
екіншісі  сол  трагедияны  бастан  кешіріп  келген  жүз  мыңдаған  тірі  куәлар,  яғни  менің  прототип-
терім.  Романды  жазу  барысында  осы  екі  топтағы  оқушылармен  де  мықтап  санасуға  тура  келді. 
Бейтаныс оқушыға ондағы өзгеше өмірдің егжей-тегжейін тәптіштеп түсіндіруге, кейде «шайнап 
беруге»  тура  келсе,  ал  тірі  куәлардың  көңілінен  шығу  үшін,  романға  мүмкіндігінше  «өтірік» 
қоспауға, «мынадай оқиға біздің басымыздан өткен жоқ» дегізбеуге күш салдым. [1. 393] 
Бұл  жазушы  позициясы.  Кейбір  тарихи  деректердің  отарлаушы  ел  саясаты  негізінде  жазылып, 
тарихқа  бұрмалаулар  енгізілуі  табиғилық  деп  қарастырылса,  әдеби  шығармада  жазушының  жазар 
шындығы – ар алдындағы адалдығы, ел тарихына деген өзіндік танымы.  
«Соңғы көште» біз жаңа түр іздеуден саналы түрде бой тартып, дәстүрлі классикалық роман 
үлгісін  әдейі  таңдап  алдық.  Мұның  өзі  романның  сиымдылығын  арттырып,  өмір  материалдарын 
молырақ  қамтуға  көмектесті  ғой  деп  ойлаймын.  Шығарманың  реалистік  сипатын  арттыра  түсу 
мақсатында,  ел  есінде  қалған  елеулі  оқиғалардың  ізін  жоғалтпай,  ұзын-ырғасын  сақтап  отыру 
қажет  болды.  Сол  бір  алмағайып  кезеңде  жазықсыз  мерт  болып  кеткен  Оспан,  Тұрсын,  Шәкен 
сияқты бұл күнде көзі жоқ адамдардың аты-жөні өзгертілмей сол қалпында алынды. [1. 399]  
Өмір шындығын көркемдеп халыққа жеткізудің осы бір қарапайым қағидасын ұстанған автор өзі 
атап  өткендей  дәстүрлі  классикалық  роман  жанрына  арқа  сүйеген.  Сонымен  қатар  ұлттық 
ерекшеліктерді,  мінез  бен  намысты  әр  кейіпкерінің  дүниетанымына  сіңіре  білген.  Бұл  романның 
көркемдік  идеялық  мақсатын  айқындап,  негізгі  ойдың  оқырманға  дұрыс  жеткізілуіне  септігін 
тигізгендігін атап өтпеске болмайды. 
Роман кейіпкерлерінің бейнесі сол замандағы, сол жердегі елдің күнкөрісі мен қоғамдық өзгеріс-
терді қалай қабылдағанын ашып көрсетеді. Мәселен,  

72 
 
« – Алла-ай  десейші, – деп  Ұзақ  оны  қостай  жөнелді, – бұл  қалаңда  оснша  халық  қалай  жан 
сақтап  отыр  екен,  құдауанда?  Құмырсқаның  илеуі  ғой  аумаған...  Ұялмай-қызармай  қос  уыс 
жоңышқаға  бес  жүз  сом  сұрайтынын  қайтерсің.  Көрдің  бе,  екі-үш  күннің  ішінде  аттардың 
қаншырдай қатып қалғанын.» [2. 105] 
 Қалаға бірінші рет келген қыр қазағының аузынан шыққан бұл сөздерден нені байқадық? Уақыт 
– өткен ғасырдың орта кезі. Сол кездің өзінде сақталған қазақтың көшпелі өмірі.  
«Жүздеген-мыңдаған жылға созылған қазақтың көшпелі өмірі осы ғасырдың ортасына дейін тек 
Шығыс Түркістанда ғана сақталып қалған-ды.» [1. 396] 
Автор осылай дейді. Көзбен көрген, ортасында өскен ел тұрмысы жайлы. Роман кейіпкерлері де 
осы  кездің  адамдары.  Автор  осы  жайттарды  қағазға  түсіру  өзінің  мұраты  екендігін  қапысыз  білген 
және  аянбай  еңбектенген.  Автордың  көз  алдында  «көшпенділердің  ең  соңғы  байы,  ең  соңғы  биі,  ең 
соңғы  кедей  шаруасы,  соңғы  батыры,  соңғы  ұрысы,  ең  соңғы  ару  қыздары...» [1. 396] тұрғаны 
шындық. Романды оқу барысында осы типтермен кездесерің анық. 
Дилогиядағы  саяси  ахуалдың  шешімі  елдің  бір  түнде  шекара  асып,  өткеніне  қош  айтқанында 
жатса  керек.  «...анау  будақ-будақ  көш  жолына  тағы  бір  рет  көз  салшы.  Ғажап  емес  пе?  Түбінде, 
оснау ұлы көштің тарихын қағаз бетіне түсіру керек екенін ұмытпа.сенің арғы ата-бабаң да, өзәкең 
Қанағат  та – өздерінің  тарихи  миссиясын  абыроймен  атқарған  кісілер.  Бәлкім,  тағдыр  сенің 
мойныңа да сондай үлкен бір міндет жүктеп отырған шығар?! «Нар жолында жүк қалмас» деп, сен 
тегінде осы міндетті қайыспай арқалауға тиіссің. 
Нұрбектің бұл сөзін басқалар да қолдап жатыр.» [3. 530] 
Роман-дилогияның  соңындағы  бұл  жолдардан  Естай  бейнесінің  автордың  өзі  екендігін,  Қанағат 
биден  автордың  әкесі  Жұмаділді  тануымызға  болады  екен.  Тарихи,  ғұмырбаяндық  сипаты  басым 
романның  көркемдігінің  басты  ұстыны  екендігі  Оспан,  Тұрсын,  Шәкендердің  өз  аты-жөндері 
өзгертілмей  сол  күйі  алынса,  Жасыбаймен  Жағыпардың  өмірде  прототиптері  барлығынан  білінеді. 
«Жасыбай образында аймақтың бірінші байы Башпай бейнеленсе, полковник Жағыпарға байланысты 
оқиғалар ұлт-азаттық күрестің қайраткері Жағда Бабалықов өмірінен алынған.» [3. 533] 
Әрине,  заманына  қарай  адамы  дегендей,  қытайлық  қызылдардың  жеңіске  жетуі  бес  жылдай  өз 
алдына дербес ел болған Шығыс Түркістанның (1947-1952) негізгі халқына оңай соқпады. Әуелгіде 
ұлттар арасындағы теңдікті сақтау ниетімен ұсақ ұлттардан қолдау табуды көздеген қызылдар әуелі 
таптық мүддені алға шығарып, шаруалардан қолдау табуды көздеген болуы керек. Өздері үшін «жаңа 
өлкені» (Шыңжанды) бұрыннан қоныс етіп келген байырғы ұлттарды бағындыру арқылы болашақ ірі 
жоспарларына  жол  ашу  мақсатында  кейбір  қатпарлы  мәселелердің  жатуы  да  шындық. «Аз  санды 
ұлттардың «ұлтшыл» болуына үлкен ұлттардың «шовинизмі» себеп болады» (Мао Цзе Дун) – деген 
сөздің  де  жаны  бар.  Бұл  сөзді  айтушының  да  сол  ортада  болғаны,  тіпті  сол  үлкен  ұлттың  өкілі 
болғаны да ойландырмай қоймайды. 
Қорыта  келгенде,  өз  ішінде  бір  ұлттың  бірігіп  тұтасуы,  шекара  асып  келген  елдің  ол  жақтағы 
жағдайын  таныстырған  роман-дилогия  қазақ  әдебиетіндегі  өз  орнын  тапқан  туынды.  Тарихилығы 
мен көркемдігі қатар өрілген шоқтықты шығарма. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер: 
1.  Жұмаділов  Қ. «Соңғы  көш»  қалай  жазылды? // Жұмаділов  Қ. 12 томдық  шығармалар  жинағы.  ХІІ  том: «Қалың 
елім, қазағым...» – Алматы: «Қазығұрт», 2005жыл. (386-401беттерде) 
2.  Жұмаділов  Қ.  Соңғы  көш.  Роман-дилогия.  І  кітап.//  Жұмаділов  Қ. 12 томдық  шығармалар  жинағы.  ІV  том – 
Алматы: «Қазығұрт», 2005жыл. 
3.  Жұмаділов  Қ.  Соңғы  көш.  Роман-дилогия.  ІІ  кітап.//  Жұмаділов  Қ. 12 томдық  шығармалар  жинағы. V том – 
Алматы: «Қазығұрт», 2005жыл. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

73 
 
Сейдімханова Т.Б., 
                                                     Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық 
                                                                                   университетінің аға оқытушысы 
 
 
     
                                             
ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДИЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ 
ШЫҒЫСТЫҚ ДӘСТҮРЛЕР 
           
Бүгінгідей  түрлі  мәдениеттер  тоғысындағы  жаһандану  үрдісіне  бағыт  бұрған  заманда  ұлтымыз-
дың рухани өресін биіктеткен тұлғалардың қалдырған мұрасына қайта үңілу оның тағылымдық мәнін 
қайта зерделеу – заман тудырып отырған қажеттілік. Өткен ғасырдың күрделі кезеңінде өмір сүрсе де 
ғаламдық  ой  таным  дәрежесіне  көтерілген  Шәкәрім  Құдайбердіұлының  әдеби  мұрасының  түп 
қазығы – «ақ  жүрек», «таза  ақыл», «адал  еңбек»  иесі  түзу  адамды  қалыптастыру,  сол  арқылы 
қоғамды  түзеу.  Ар  ілімін  адамдық  сапаның  алдына  шығарып  бүкіл  поэзиялық  туындыларына  өзек 
еткен  Шәкәрім  тағылымы  бүгінгі  күн  үшін  де  аса  қажетті  әрі  көкейкесті  мәселе  болып  отыр.  Ұлы 
Абайдың  ізбасары  бола  отырып,  ұстазы  жеткен  деңгейде  қалып  қоймай   өзгеше  өрнек  тауып, 
қайталанбас  қолтаңба  қалдыруының  өзі – Шәкәрім  ұлылығын  айғақтайтын  басты  белгі.  Бүгінгі 
күннің  басты  мәселесінің  бірі – дін  тақырыбына  қатысты  ақынның  тұжырым,  түйіндерін  танып 
білудің  маңыздылығы  да  дау  тудырмайды.  Себебі,  ғұлама  суреткер  дін  мәселесін  шын  ақыл  мен 
салқын  сана  арқылы  сараптап,  негізгі  өзегін  өмір  игілігіне  айналдыра  білген.  Жаратылысқа  деген 
сенім  мен  сүйіспеншілікті  махаббат  пен  мейірімнің,  жақсылықтың   көзі  ретінде  бағалау  арқылы 
қалың  жұртын  өмірді  сүюге,  адамды  аялауға  үндеген.  Күрделі  болмыс  иесінің  шығармашылық 
мұрасын әр түрлі аспектіде тереңдей, кешенді түрде қарастырудың қажеттілігі де осыдан туындайды. 
Шәкәрім  туған  халқының  Шығыс  пен  Батыстың  озық  ойлы  әдебиеті  мен  мәдениетінің  інжу-
маржандарымен  таныстыру  жолында  да  көп  іс  атқарды.  Бірнеше  жұрттың  тілін  білу  арқылы  ол 
Шығыстың жауһар қазыналарынан нәр алды. Бұл оның суреткерлік өмірбаянына әсер етпей қалмады. 
«Оятқан  мені  Шығыс  жыры»  немесе  «Жасымнан  жетік  білдім  түрік  тілін»  деп  жырлаған  ақын 
Шығыстың Хафиз, Физули, Науаи секілді жарық жұлдыздарын ерекше қастер тұтты. Оның Фирдауси 
мен  Сағдиді,  Иассауиды    жақсы  білгені  байқалады.  Әсіресе  немістің  құдіретті  ақыны  Гете  мен 
орыстың  сөз  зергері  Пушкинді  баураған,  жаңа  дәуірдегі  еуропалық  поэзияға  қуатты  ықпалын 
тигізген  Хафиздің  тау  бұлағының  мөлдір  кәусарындай  жаһұт  жырларын  қазақ  тіліне  аударып,  хал-
қына жеткізді. Атап айтқанда, Шәкәрім Хафиздің «Ей, жарымыз, ай нұры», «Көңіл жібі қолымнан»,  
«Кешегі  басшы  піріміз»  сияқты  көптеген  өлеңдерін  қазақ  оқырманына  жеткізеді.  Оның  қаламынан 
туған Хафиз жырларының аудармадан гөрі төлтума көбірек ұқсауы Шәкәрімнің аудармашылық биік 
шеберлігін  байқатса  керек.  Тұтастай  алғанда,  Шәкәрімнің  қазақ  жұртының  әлемдік  мәдениетпен 
сабақтастығын  нығайтудағы  қызметін  үш  салаға  бөліп  қарастырған  жөн.  Оның  бірі  Шәкәрімнің 
дүниежүзілік  әдебиеттің  озық  ойлы  өкілдерінің  есімдерін  әрдайым  құрметтеп,  оларды  өзінің 
өлеңдерінде  үнемі  насихаттап  отыруы  десек,  екіншісі – ақынның  Л.Толстой  сияқты  өз  заманының 
алып  тұлғалы  қаламгерімен  хат  алысып,  сырттай  болса  да  шығармашылық  байланыста  жүруі.  Ал 
үшінші  әрі  ең  арналы  сала - Шәкәрімнің  өзге  елдер  әдебиетінің  озық  үлгілерін  тәржімалаудағы 
өлшеусіз еңбегі. Міне, осы үш сала Шәкәрімнің бүкіл болмысындағы, оның көркем шығармашылы-
ғындағы интернационалдық идеяны сомдап береді. 
Осы орайда айта кететін бір жайт – Шәкәрім өз дәуірінің парасатты да білімдар азаматтарының 
бірі  болды.  Ол  да  алдындағы  Абай  ағасы  тәрізді  өзінің  туған  топырағынан,  сондай-ақ  Батыс  пен 
Шығыс  мәдениеттерінен  нәр  алды,  бұрын-соңды  өмір  сүрген  түрлі  елдер  ғалымдарының, 
ақындарының еңбектерімен танысты, олардың пайдалы жағын зердесіне түйіп өсті. 
Осы  себептен  де  болар,  Шәкәрім  өз  өлеңдерінде  үнемі  дүниежүзілік  ғылым  мен  білімнің,  әде-
биеттің  озық  ойлы  шам-шырақтарының  есімдерін  атап,  өз  халқына  осынау  қайраткерлердің  сыны 
мен бағасын жеткізіп отырады. Оларды өзі де үлгі тұтады, бұқараны соған шақырады. 
 
                                  Айтқан сөзі ауруға ем, жанға құмар, 
                                  Тауып айтқыш тәтті сайраушылар. 
                                  Байрон, Пушкин. Лермонтов, Некрасов, 
                                  Қожа Хафиз, Науаи, Физули бар,-[1, 32 б] 
 
деп Батыс пен Шығыстың жарық жұлдыздары санамалай жырланатын шумақта ақынның рухани нәр 
алған тамырларының қаншалықты тереңде жатқаны байқалады. Бұл жай ғана өзіне таныс есімдерді 

74 
 
құрғақ қайталап, тізіп шығу емес. Ақын осындай ұлағатты жандар әр елде бар, соларды біле жүрейік, 
сезе жүрейік, олардан ғибрат алайық деген ойды алға тартады. Сонымен қатар бұл жолдар Шәкәрім-
нің  бүкіл  шығармашылық  мұрасының  осынау  аттары  аталған  қаламгерлермен  тығыз  сабақтастықта 
болғанын дәлелдейді. 
Ұлттық  мәдениеттер  арасын  жалғастыру,  жақындастырудағы  дәнекерлік  ролін  айқындайтын 
негізгі  сала  аудармашылық  бағытта  да  ақынның  шығармашылық  қарымы  қуатты,  құлашы  кең. 
Шәкәрімнің  қаламы  арқылы  Шығыс  пен  Батыстың  бірқатар  жауһар  туындылары  қазақ  жұртына 
мәлім болды. Мұнда да Абайдың үлгісін айқын із тастап отырады. Шәкәрім Шығыстың Қожа Хафиз, 
Физули Бағдади, Науаи секілді жарық жұлдыздарын қастер тұтты. Әсіресе, Гете мен Пушкин сынды 
сөз  зергерлерін  тәнті  еткен  Қожа  Хафизді  ол  өзінің  ұстазы  деп  есептеді.  Хафиздің  тау  бұлағының 
кәусарындай мөлдір жырларын ол қазақ тіліне бар бояуымен, өзіндік нәрімен аударды. Сондай-ақ, ол 
әйгілі  «Ләйлі-Мәжнүн»  хикаясының  Физули  жырлаған  нұсқасын  тәржімалады.  Өзі  Физулиден 
аудардым  дегенімен  бұл  шығарманы  аударма  дүние  деу  қиын.  Дұрысы-  Шәкәрімнің  «Ләйлі-
Мәжнүн» Шығыстың әйгілі ақындарымен өнер жарыстыра отырып, нәзира үлгісінде туындатқан төл 
шығарма деуге лайық. Кезінде ұлы қаламгер Мұхтар Әуезовтің өзі бұл дастанға Физули дастанының 
аудармасы емес, Шәкәрімнің төл туындысы ретінде баға берген болатын.[2, 210 б] 
Шығыс  мәдениеті-  ежелден-ақ  қазақ  әдебиеті  нәр  алған  түпсіз  қазына.  Қай  заманда  да,  әсіресе 
ұлттық  әдебиеттің  қазақ  хандығы  дәуірінде  өмір  сүрген  жырауларға,  одан  кейінгі  ақындар  поэзия-
сына, ұлы Абайдың арғы-бергі жағындағы қазақ өлеңінде Шығыс поэзиясының, орта ғасырлардағы 
түркілік  әдебиеттің  ықпалы  күшті  болды.  Ұлы  Абайдың  әсіресе  махаббат  тақырыбына  жазылған 
лирикалық туындыларында, имандылық пен философиялық мәні салмақты поэмаларында Шығысқа 
тән  дәстүрлі  айшықтар  мол.  Ол  өз  өлеңдерінде  Фирдоуси,  Сағди,  Хафиз,  Науаи,  Физули,  Низами 
тәрізді Шығыс жырының жарық жұлдыздарын атап қана қойған жоқ, шығармаларымен таныс болды, 
солардан үйренді.[3] 
Осы  тұрғыдан  алып  қарағанда,  Шәкәрімнің  де  тамыр  алған  нәрлі  бұлағы,  шығармаларына 
дәстүрлік, көркемдік негіз қалаған қасиетті тұғыры осы Шығыстың классикалық әдебиеті болады дей 
аламыз. Ұстазы Абай секілді, сондай-ақ, өз тұстастары тәрізді Шәкәрім де Шығыс әдебиетінің небір 
асыл шығармаларын,олардың көркемдік-эстетикалық айшықтары мен өрнекті үлгілерін жақсы білді. 
Күншығыс  жауһарларының  әр  дәнін  мейлінше  тиімді  пайдалану  қажеттігін  түсінді.  Ежелгі  сөздің 
құдіретін бағалай білді. 
Ең  алдымен,  ақын  шығармаларына  шығыстық  аңыздар,  сюжеттер  ерекше  ықпал  етті.  Ежелден 
келе жатқан классикалық сюжет желілерін пайдалану жалпы бұл кезең әдебиетінің көп пайдаланған 
тәсілі болды. Шәкәрім де осындай шығыстық сюжеттерге жиі қайырылып отырды. Осы салтпен ол 
көлемді  де  көркем  «Ләйлі-Мәжнүн»  дастанын,  басқа  да  бірқатар  өлеңдер,  прозалық  шағын-шағын 
миниатюралар жазды. Атап айтқанда, ақынның «Бір ханның кеудесіне жара шыққан», «Бір ханда екі 
ұл бопты, бір туысқан», «Наушеруан аңда жүріп, киік атқан», «Аңда жүріп шөлдеген Ашам патша» 
сияқты сюжетті өлеңдері ертеректегі Шығыс ақыны Сағдидің «Гүлстан», «Бустан» дастандарындағы 
оқиғаларды  арқау  етсе,  Сағидің  хикаяларында  кездесетін  Құжаж  патша,  Хатам  патша,  Ануширван, 
қызын  етікшеге  берген  адам  Атымтай  жомарт  оқиғалар  шағын  әңгімелерден  тұратын,  Шәкәрімнің 
«Бәйшешек бақшасы» атты прозалы туындысында қайта баяндалады. 
Белгілі  сюжетті  пайдаланудың  әртүрлі  жолы  бар.  Шығыс  әдебиетіндегі  нәзира  дәстүрі  бір 
тақырыпты  әр  кезеңде  әртүрлі  ақындардың  қайталап  жырлауы  болып  саналғанмен,  онда  ақындар 
бірін-бірі дәлме-дәл, өзгеріссіз қайталамаған. Әр ақын өзінің заманына қарай, көркемдік мақсатына 
сәйкес  және  ең  бастысы  өзінің  шеберлік  дәрежесіне  орай  өзгерістерге,  толықтыруларға  барып 
отырған.  Мұндай  сипат  Шәкәрімде  айқын.  Ләйлі-Мәжнүн  хикаясын  баяндауда  Шәкәрім  Физули 
нұсқасындағы  тараулар  мен  оқиғаларды  сұрыптап,  қажет  санамаған  жерлерін  қалдырып  кеткен. 
Сағди дастандарындағы хикаяларға да солай қараған. Шәкәрімнің мұндағы нысанасы- сол оқиғалар 
арқылы оқырманға пайдалы ғибрат айту. Сол үшін де оларды қазақтың тұрмысына, ұғымына мейлін-
ше жақындатып, қазақыландыруға тырысқан. Не болмаса ежелгі сюжеттердің бірнешеуін біріктіріп 
оқиға құрады, яки Шығыс оқиғасына өз тарапынан мазмұн қосып, содан барып өз түйінін ұсынады.  
Екі  ғасырдың  тоғысында  ғұмыр  кешіп,  қалам  тербеген,  ұлттық  сөз  өнерінің  өркендеу  жылна-
масынан  өзіндік  өрнегі  айқын,  терең  де  өрелі  ойға  суарылған  көркем  мұралары  арқылы  лайықты 
орын  алатын  Шәкәрім    ақынның  бүкіл  поэтикалық  әлемі  қаншалықты  бай  болса,  оның  шалқар 
шабытына күш-қуат сіңіріп, қасиет дарытқан нәрлі бастаулар да соншалықты мол әрі жомарт еді. Ал 
осынау  берекелі бастаулардың әрбір  қайнар көзіне  тереңірек  үңіліп, әдеби-көркем  ой  керуенінің  әр 
кезеңінен суыртпақтап сыр тартар болсақ, Шәкәрімнің ойшыл, суреткер, ақын ретінде қалыптасуына 
ең  бірінші  кезекте  қазақтың  ежелден  келе  жатқан  аса  бай  фольклорлық  мұрасы  ықпал  еткенін 

75 
 
көреміз.  Шәкәрім  ақынның  шығармашылығы  мен  халықтық  фольклор  дәстүрлерінің  сабақтастығы 
туралы мәселе төңірегінде талқыға түсер тұжырымдардың тамыр-тармақтары сан салалы. Ол заңды. 
Өйткені  фольклор  халықтың  өзімен  бірге  жасасып  келе  жатқан,  адамдар  жадында  сақталып  қалған 
ауызша мұра ғана емес, әрбір кезең  әдебиетінің көркемдік-эстетикалық бастау көзі болатын рухани 
қазына. Сондықтан да «Өзінің ауыз әдебиетін негіз қылмай ешбір елдің жазба әдебиеті өркендемек 
емес.  Біздің  де  жазба  әдебиетіміз  ауыз  әдебиетін  негіз  қылуға  міндетті.  Алдымен  сабақты  шеттен 
емес,  өзінен  алуға  міндетті.  Жазба  әдебиетіміз  негізді,  берік  еліміздің  әдебиеті  боламын  десе, 
өзіміздің ауыз әдебиетімізге қайтуға міндетті». Осы тұрғыдан алып қарағанда, Шәкәрімнің де тамыр 
алған  нәрлі  бұлағы,  шығармаларына  дәстүрлік,  көркемдік  негіз  қалаған  қасиетті  тұғыры  осы 
Шығыстың классикалық әдебиеті болады дей аламыз. Ұстазы Абай секілді, сондай-ақ, өз тұстастары 
тәрізді  Шәкәрім  де  Шығыс  әдебиетінің  небір  асыл  шығармаларын,олардың  көркемдік-эстетикалық 
айшықтары мен өрнекті үлгілерін жақсы білді. Күншығыс жауһарларының әр дәнін мейлінше тиімді 
пайдалану қажеттігін түсінді. Ежелгі сөздің құдіретін бағалай білді. 
Ең  алдымен,  ақын  шығармаларына  шығыстық  аңыздар,  сюжеттер  ерекше  ықпал  етті.  Ежелден 
келе жатқан классикалық сюжет желілерін пайдалану жалпы бұл кезең әдебиетінің көп пайдаланған 
тәсілі болды. Шәкәрім де осындай шығыстық сюжеттерге жиі қайырылып отырды. 
Шәкәрім  ақынның  Шығыс  әдебиетінен  нәр  алып  өскенін  айғақтайтын  тағы  бір  дерек – оның 
шығармаларында Шығыс ойшылдарының есімдерінің аталып отыруы, Шығыс поэзия кейіпкерлерінің 
кездесуі.  Фирдоуси,  Сағди  дастандарында  әділдікпен  аты  шыққан  Ануширван  атты  кейіпкердің 
Шәкәрімде  Наушеруан  болып  журуі  және  оның  әділдік  пен  мейірімділіктің  символы  іспетті 
көрсетілуі  бір  қарағанда  елеусіздеу    болғанмен,  ақынның  Шығыс  маржандарын  жақсы  білгендігін, 
мол игергенін аңғартары анық. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер: 
1.  Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалар жинағы. Алматы,1988,  451 бет  
2.  Мұхтар Әуезов. Әр жылдар ойлары. Алматы,1968, 425 бет 
3.  Шығыс жұлдыздары. Алматы,1966, 369 бет 
 
 
                    
  
 Жапарова А., 
преподователь Казахского национального  
 университета имени aль-Фараби 
 
СЕРДЕЧНЫЕ СКАЗКИ СУТЕЕВА 
 
Владимир  Григорьевич  Сутеев  хорошо  известен  нам  сказками  и  рассказами,  и  я  уверена,  что 
такое  чудесное  творение  с  красочными,  необыкновенными,  вдохновляющими  иллюстрациями  
забыть невозможно. Оно напоминает нам о детстве, о беззаботной и радостной поре; оно вызывает в 
памяти беспечальное и оживленное время, когда все было ярче, красивее, вкуснее и необычнее чем 
сейчас,  когда  Новый  год – уникальное  событие  года,  а  день  рождение – замечательный  праздник. 
Владимир  Григорьевич  Сутеев  был  наделен  редким  талантом  рисовать,  придумывать  и  передавать 
свое  творчество  и  мысль  на  бумагу,  отображать  его  в  рисунках  и  картинах.  Со  мной  согласятся 
многие,  что  Сутеев – удивительный  художник,  чьи  работы  продолжают  восторгать  на  протяжении 
многих  лет.  Одинаково  взрослые  и  дети  любят  читать  его  сказки,  наряду  с  просмотром  его 
мультфильмов. Поэтому возникло  желание написать об этом блистательном художнике, творчество 
которого радует не одно поколение. 
Влади́мир Григо́рьевич Суте́ев (
1903
 - 
1993
)  родился в Москве. Он является одним из основопо-
ложников  советской  мультипликации.  Русский  детский  писатель, 
режиссёр-мультипликатор

заслуженный деятель искусств РСФСР. 
Его отец увлекался искусством и это передалось Владимиру. С юношеских лет Владимир Сутеев 
как  художник-иллюстратор  периодически  публиковался  в  журналах  «Пионер», «Мурзилка», 
«Дружные  ребята», «Искорка»,  в  газете  «Пионерская  правда».  С 1947 г.  он  работал  в  Детгизе. 
Художник многое принес в книжную иллюстрацию из мультипликационного кино; его динамичные, 
порой  с  успехом  заменяющие  текст,  рисунки  похожи  на  кадры  мультиков;  персонажи  имеют 
графическую индивидуальность, выраженную в облике, движениях, мимике. 

76 
 
В детскую литературу В.Г.Сутеев пришел из кино. В прошлом остался институт кинематографии 
(1928);  работа,  еще  в  студенческие  годы,  над  первым  рисованным  фильмом  «Китай  в  огне» (1924); 
постановка первого звукового мультфильма «Улица поперек» (1931); студия «Союзмультфильм», где 
созданы  более 30 фильмов,  некоторые  из  них («Петя  и  Красная  шапочка», «Волшебный  магазин», 
«Когда  зажигаются  елки»  и  др.)  были  удостоены  международных  наград.  В 1941 г.  перед  тем,  как 
уйти  на  фронт,  Владимир  Григорьевич  закончил  работу  над  фильмом  «Муха-цокотуха»  по  сказке 
К.Чуковского. 
В 1952 г.  в  Детгизе  вышла  первая  книжка  «Две  сказки  про  карандаш  и  краски»,  где  Владимир 
Григорьевич  Сутеев  проявил  себя  не  только  как  художник,  но  и  как  писатель.  К.Чуковский 
приветствовал её появление рецензией в «Литературной газете». С тех пор издано немало Сутеевских 
книг: «Это  что  за  птица?», «Под  грибом», «Мешок  яблок», «Цыпленок  и  утенок», «Кто  сказал 
«мяу»?», «Палочка-выручалочка»  и  многие  другие.  Эти  занимательные  книжки  дают  малышу 
начальные  представления  об  окружающем.  Обыкновенная  палка  у  находчивого  Ежа  становится 
«палочкой-выручалочкой-наверх-поднималочкой-из-беды-вытягалочкой».  И  всё  это  наглядно 
показано в картинках. С первой книжки проявился их игровой характер (Карандаш, для того чтобы 
спастись от жадного Мышонка, рисует Кошку). В его книжках всегда много юмора, помогающего без 
морализации  объяснить  малышу  простые  жизненные  истины.  В.Г.Сутеев  иллюстрировал  произве-
дения классиков отечественной литературы: сказки К.Чуковского, «Усатый-полосатый» С.Маршака, 
«Дядя Стёпа» С.Михалкова, «Веселое лето» В.Берестова. 
Впервые с иллюстрациями художника на русском языке вышли книги: Д.Родари «Приключения 
Чипполино» (сутеевские персонажи этой сказки стали образцом для детских игрушек), норвежского 
писателя А.Прейсена «Веселый Новый год», английского писателя Л.Муура «Крошка Енот и тот, кто 
сидит в пруду». Международным любимцем детей стал сутеевский щенок Пиф (из книги «Приклю-
чения  Пифа»  в  пересказе  с  французского).  Остроумные,  веселые  добрые  книжки  В.Г.Сутеева  зна-
комы  детям  всего  мира.  Они  переведены  на 36 языков  и  издавались  в  Норвегии,  Франции,  США, 
Мексике, Чехословакии, Японии...{1} 
Вот  некоторые  из  сказок  В.Г.Сутеева,  просмотром  которых  мы  наслаждались  все  детство  и  не 
только в это беспечное время: Цыпленок и утенок, Три котенка, Под грибом, Кто сказал мяу, У меня 
пропал  щенок,  Палочка-выручалочка,  Лесной  плакунчик,  Яблоко,  Дядя  Миша,  Это  что  за  птица?, 
Кот-рыболов, Мешок яблок, Капризная кошка, Гусак-физкультурник, Дневник кузнечика Кузи, Петя 
и  Красная  Шапочка,  Веселый  Новый  Год,  Раз,  два - дружно!,  Времена  года,  Мы  ищем  кляксу, 
Катауси и мауси, Жила-была лягушка, Гном Гномыч и Изюминка, Знаменитый утенок Тим, Котенок, 
который  забыл,  как  надо  просить  есть,  Ёлка,  Сказки  о  зиме , Живые  грибы,  Крошка  Енот,  Про 
Козленка,  который  умел  считать  до  десяти,  Разные  колёса,  Мышонок  и  карандаш,  Цыплёнок  и 
утёнок, Петух и краски, Это что за птица?, Умелые руки, Про ёлки, Мамин праздник, Про снегурочки 
и снежинку, Как зима кончилась, У всех праздник, Как я ловил рыбу, Мы в лесу, Бабушкин огород, 
Мы  уже в школе, Салют, Мы — артисты, Терем-теремок, Про Бегемота, который боялся прививок, 
Мы ищем кляксу, Петя и Красная Шапочка, Петя Иванов и волшебник Тик-Так, Волшебный магазин.  
 
Все сказки и рассказы Владимира  Сутеева наполнены взаимопомощью, добротой и благими 
действиями,  поступками,  деяниями.  На  самом  деле  все  творчество  Сутеева,  это - добросердечие, 
сердечность,  душевность;  благость,  ласковость,  мягкосердечие, , благодушие,  добротолюбие, 
человечность,  человеколюбие,  участливость,  добродушность,  добросердечность,  добродушие, 
отзывчивость, благодушность, добротность, кротость, гуманность, ласка, мягкость.  
В  основе  многих  сказок  лежит  нравственное  понятие  под  названием  доброта.  Бесчисленное 
количество  пословиц  и  поговорок  является  тому  ярким  примером.  Вот  некоторые  из  этих 
литературных сокровищ. 
Всё добро, да не всякому на пользу.  
Все доброхоты, а в нужде помочь – нет охоты.  
Всякий хлопочет, себе добра хочет.  
Все любят добро, но не всех любит оно.  
Даёшь другому – приобретаешь себе. 
Верная указка – не кулак, а ласка.  
Ворованным добром не разбогатеешь.  
В добром житье кудри вьются, а в плохом – секутся.  
Доброе смолчится, а худое – молвится.  
Добро поощряй, а зло порицай.  
Доброго человека в красный угол сажают.  

77 
 
Доброму везде добро.  
Добрые слова лучше мягкого пирога.  
Доброе братство лучше богатства.  
Доброму и сухарь на здоровье, злому и мясное не впрок.  
Доброта без разума пуста.  
Добро тогда будет добро, когда люди похвалят.  
Доброму человеку и чужая болезнь к сердцу.  
Доброе дело – правду говорить смело.  
Доброго держись, а от худого отдались.  
Добрая совесть не боится клеветы.  
Доброе дело питает и душу и тело.  
Доброе дело два века живёт.  
Доброе дело доброму не вредит.  
Доброе молчание – чем не ответ.  
Добро вспомнится, а лихо не забудется.  
Доброго чти, а злого не жалей. 
Добр детинка, да лиха хмелинка.  
Добро на худо не меняют.  
Добра не смыслишь, так худа не делай.  
Добра соль, а переложишь – рот воротит.  
Добрая кума прибавит ума.  
Добрая наседка одним глазом зерно видит, а другим – коршуна.  
Добрая пословица ко времени молвится.  
Добрая семья прибавит разума-ума.  
Добрая слава бежит, а худая – летит.  
Добрая слава злому ненавистна.  
Добрая слава за печкой сидит, а худая – по свету бежит.  
Добро делать спешить надобно.  
Добро не лихо – бродит тихо.  
Добро не умрёт, а зло пропадёт.  
Добро по миру не рекой течёт, а семьёй живёт. 
Любые  родители  хотят,  мечтают  и  желают,  чтобы  их  ребёнок  вырос  добрым  и  ласковым, 
радужным  и  отзывчивым.  Но  ведь  «легко  и  просто»  мало  что  бывает.  И  чтобы  наши  надежды  и 
чаяния  оправдались,  родители  должны  с  самого  раннего  детства  учить  малыша  быть  добрыми  не 
только  по  отношению  к  родителям,  но  и  к  своим  сверстникам,  к  родственникам,  окружающим,  а 
также к животным. Ведь если ребёнок может ударить палкой своего питомца, либо кошку и собаку, 
то рано или поздно осмелится и на человека. А вот быть такими добрыми и порядочными, малышей 
как раз и учат добрые мультфильмы и рассказы, сказки и предания. Учеными доказано, что советские 
мультфильмы не содержат зла, негатива, насилия, применения силы, давления. Безусловно, у совет-
ских  мультипликаторов  не  было  тех  всеобъемлющих  и  безмерных  технических  возможностей  при 
создании  мультипликационных  фильмов,  что  было  у  их  западных  сослуживцев  по  цеху.  Однако  от 
этого качество и добротность мультфильмов никоим образом не становится хуже. Напротив, собст-
венно советские мультфильмы признаны психологами и сердцеведами наиболее ладными и согласо-
ванными,  гармоничными  и  благотворными,  дельными  и  подходящими  для  становления,  развития  и 
формирования  психики  ребенка.  Вы  не  найдете  злых  монстров,  коварную  ведьму,  вампиров  и 
кровопийцев, оборотней, живодеров  и шкуродеров, а  также  эмоционально подавляющих  сюжетных 
линий.  Мультфильмы  и  рассказы  Владимира  Сутеева  тоже  являются  не  исключением.  Цель  его 
мультипликационных  фильмов,  сказок  и  всего  его  творчества  направлена  на  то,  чтобы  воспитать 
доброго,  внимательного,  гуманного  человека  с  большим  сердцем.  Ведь  судя  по  его  творчеству  и 
работам, Владимир Григорьевич Сутеев сам был обладателем хорошего характера. Владимир Сутеев 
написал  огромное  количество  сказок,  которые  характеризуется  выразительностью  и  образностью, 
живостью  и  остроумием,  простотой  и  доступностью,  изобретательностью  и  экспрессией  для  самых 
маленьких  читателей.  Почти  каждое  предложение  сопровождалось  яркой  иллюстрацией,  в  которые 
Владимир  Григорьевич  много  привнёс  из  мультипликации.  В  его  книжках  всегда  много  юмора, 
помогающего без морализации объяснить детям первостепенные жизненные истины. 
Возьмем  к  примеру,  произведение  «Мешок  яблок»  Владимира  Сутеева. «Мешок  яблок» — 
советский
 
рисованный
 
мультипликационный фильм
, созданный в 
1974 году
 
режиссёром-мультипли-

78 
 
катором
 
Витольдом  Бордзиловским
.  Многие  фразы  из  данного  мультфильма  стали 
крылатыми
.  В 
1978 году вышло продолжение: «
Дед Мороз и серый волк
». Главным злодеем в обоих частях является 
волк из «
Ну, погоди!
». Однажды добрый Заяц отправился в лес, чтобы набрать полный мешок яблок 
и  угостить  ими  свою  семью.  На  пути  Зайцу  встречались  различные  лесные  обитатели —  Белочки, 
Коза, Крот, Медведь и другие. И, так как Заяц был очень добрым, то всех угощал яблоками из своего 
мешка.  Ворона  продырявила  мешок  и  все  яблоки  из  него  высыпались.  Позже  он  обнаружил,  что  в 
мешке не осталось ни одного яблока. 
Смеркалось. Собиралась страшная гроза. Несмотря ни на что, Заяц всё же решается вернуться в 
лес  и  ещё  раз  набрать  яблок.  Однако,  придя  к  яблоне,  Заяц  обнаружил  под  ней  спящего  Волка, 
который  очень  некстати  проснулся.  Поначалу  Волк  вёл  себя  достаточно  спокойно  по  отношению  к 
Зайцу,  однако  позже  дал  ему  понять,  что  хочет  его  съесть.  Убежав  от  Волка  и  придя  домой,  Заяц 
заявляет  семье,  что  ничего  не  принёс  своим  детям.  Однако  дети  ему  отвечают,  что  пока  тот 
отсутствовал  дома,  добрые  жители  леса,  которых  встречал  Заяц,  в  благодарность  принесли  им 
множество гостинцев — капусты, морковки, мёду и прочих лакомств. 
На следующий день семья Зайцев устроила большой праздник. {2} 
Владимир Сутеев – проницательный и мудрый,  добрый и доблестный наставник, с ним легко и 
весело идти по сказке. Все его работы производят неизгладимое впечатление, одинаково на взрослых 
и  детей.  Добросердечие  и  улыбка  художника,  классическая  ясность  его  рисунков  целеустремленно, 
увлеченно  и  цельно,  спокойно  и  легко  ведут  читателя  к  постижению  праведности,  справедливости, 
человечности,  нравственной  чистоты,  этической  нормы,  моральности  и  благодарности. 
Неудивительно, что и сам Владимир Григорьевич прожил довольно-таки долгую жизнь, 90 лет. Как 
бы то ни было, работа с детьми – это всегда чистота, честность, добросовестность, что в свою очередь 
ведет к долгой, продуктивной, спокойной жизни. 

1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   30


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал