Сарыарқа күйшілері Кіріспе



жүктеу 414.3 Kb.
Pdf просмотр
бет5/5
Дата12.01.2017
өлшемі414.3 Kb.
1   2   3   4   5

Əдебиеттер

Шөменов Аман //Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері Астана: Күлтегін, 2002.- 804 б. 

 

 

 

 

 

 

 


 

26 


Хамзин Мағауия  

(1927-2000) 

 

Қазақстан  Республикасының  халық  артисі,  шертпе  күйдің  шебері, 

Балқаш  қаласының  құрметті  азаматы  Мағауия  Хамзин  Ақтоғай 

ауданында  дүниеге  келген.  Мағауия  жеті  жасында  халық  композиторы 

Əшімтай  атасынан  "Қоңыр  қаз",  "Сылқылдақ","Саржайлау"  күйлерін 

үйренеді. 

Анасынан  жастай  жетім  қалып,оған  арнап  алғаш  рет  "Қосбасар" 

атты  күйін  шығарады.  10  жасында  Алматыда  өткен  өнерпаз 

оқушылардың  байқауына  қатысты.  Мағауия  17  жасында  Қарағанды 

филармониясында  күйші-артист  болды.  Жас  жігіттен  тума  талант  ұшқынын  байқаған 

А.Жұбанов  оны Алматыдағы Құрманғазы атындағы қазақ оркестріне шақырып  алады.  Бір 

жыл  Чайковский  атындағы  музыкалық  училищеде  оқыған  соң  консерваторияға 

ауысады.  Алайда  өнерге  деген  құмарлығын  өмір  ауыртпалығы  басып,  Мағауия  оқуын 

аяғына  дейін  бітіре  алмай,  жұмысқа  қайта  кіріседі.  Осы  кезеңде  1954-59  жылдары 

Мағауия  Балқаш  қаласының  Мəдениет  сарайының  жанында  ұлт-музыкалық 

аспаптарының  оркестрін  ұйымдастырып,  Москвада  өткен  Дүниежүзілік  жастар  мен 

студенттер  фестиваліне  қатысады.  Оның  алдында  бұл  оркестр  Республикалық 

конкурстың лауреаты атағын алды. 

Хамзин Мағауияның жұлдызды жылдары 1961 жылы жаңадан құрылған Қазақтың 

Мемлекеттік  "Қазақконцерт"  гастроль  концерт  бірлестігіне  орналасқан  күндерінен 

басталды. Жүсіпбек, Шара, Роза, тағы 

басқа  да  саңлақтармен  бірге  шертпе  күйдің  шебері  Мағауия  өз  тобымен 

республикамыздың  талай  үлкен  сахналарында,  шалғайдағы  қыстақ,  түпкірдегі  ауыл-

аймақтарда да өнер көрсетті. 

Осындай  қажырлы  еңбегінің  арқасында  Мағауия  Хамзин  1966  жылы  Қазақ  КСР-

інің  еңбек  сіңірген  артисі  атанып,  1979  жылы  Қазақ  КСР-інің  халық  артисі  деген 

құрметті  атаққа  ие  болды.  Қазақстанның  қай  бұрышында  болмасын  Мағауия  шертпе 

күйді шарықтатып, төкпе күйді жаңбырлатып, Моцарт, Монти, Огинский, Чайковский, 

тағы  басқалардың  классикалық  шығармаларын  да  тамылжыта  ойнап  Индия,  Польша, 

Латвия, Қытай, Сирия, Монголия, Германия, Венгрия, Канада сияқты шетелдің талғампаз 

көрермендерінің  алдында  қос  ішекті  домбырасын  оркестрдей  ойнатып,  бұлбұлша 

сайратып  талай  рет  тамсандыра  таңқалдырған.  Соның  бірі 1967  жылы өткен  дүниежүзілік 

"

ЭКСПО-67"  көрмесінде  байқалды.  Бұған  Қазақстаннан  КСРО  Халық  артисі  Ермек 



Серкебаевпен бірге Мағауия да қатысқан болатын. 

Мағауия  Хамзин  күй  құты  қонған  күйші,  танымал  сазгер.  Оның  өзі  шығарып,  өзі 

орындайтын "Жарыс", "Көкек", "Жайлау", "Тоқырау толғауы", "Белгісіз солдат", "Алтын 

астық",  "Шопан  күйі",  "Космонавттар",  "Амангелді",  "Жас  қазақ",  "Тоғысу",  "Жамбыл 

толғауы",  "Балқаш  толқыны"  күйлері  мен  Абайдың  төрт  əніне  жəне  үнді  халық 

əндеріне жазылған попуррилерін өзінен дəріс алған дарынды шəкірттері де ойнап жүр. 

1988 

жылы "Қазақконцерттен" құрметті еңбек демалысына шыққан Мағауия туған 



жері Балқаш өңірінде өзінің мектебін ашып, жас өрімдерге он жылдай шертпе күй сырын, жоғарғы 

профессионалдық  дəрежеде  орындау  мəнерін,  өзіндік  стилін,  бағдарламасын  үйретті.  Сөйтіп, 

күйші, сазгер күйші деген жемісті табыстарына шынайы ұстаз деген жаңа еңбегі қосылды. 

Жүрегін маздата беретін киелі күй қасиетіне бойы үйренген Мағауия, бүгінгі таңда да қолы 

қалт еткенде, қазақ фольклорында ерекше орын алған көне домбырадан тағы да жаңа үн, 

жаңа əуен іздеп, ізденіс үстінен түспей жүр. Бұл Хамзаұлы Мағауияның саз əуезді, сиқырлы 

домбырасымен халқына өнегелі қызмет еткендігінің куəсі, өнердегі баяңды өмірі. 

1998 


жылы Мағауия Хамзинге "Балқаш қаласының құрметті азаматы" атағы берілді. 

 

Əдебиеттер: 

Ақсұңқарұлы  С.  Аз  ғана  керек  адамға.:  Өлеңдер  //  Орт.Қазақстан.-  2001.-8 

желтоқсан 


 

27 


Əбілқайырқызы  А.  Хамзинге  ескерткіш  орнатылды  //  Мысты  өңір.-  Жезқазған, 

2007.- 30 

наурыз.-2 б. 

Əжин Д. Зерделі еңбек // Орт.Қазақстан.- 2001.-17 маусым 

Башар  Ж.  Кеш  өтті  дүбірлетіп  дүйім  елді...  //  Балқаш  өңірі.-  Балқаш,  2001.-18 

шілде 


Бекенов У. Күй көтерер көңілдің көк жиегін. - Алматы : Қазақстан, 1975. - 48 б. 

Бекенов  У.  Ұлы  күйшінің  мұрагерлері:  Т.Қазанғапұлының  туғанына  175  жыл 

толуы қарсаңында // Ленин туы.- Егіндібұлақ, 1990.- 30 маусым 

Ермағанбетова Г. Шертпе күйдің атасы // Балқаш өңірі.- 2001.- 11 шілде 

Жармағанбетов  Б.  Хамзинді  Алаш  мəңгі  құрметтейді  //  Балқаш  өңірі.-  2001.-  9 

қаңтар 


Күй  қайнары  =  Голоса  народных  муз  /  құраст.:  А.  Райымбергенов,  С.  Аманова.  - 

Алматы : Өнер, 1990. - 288 б. 

Мағауия Хамзин // Бекенов У. Күй керуені: оқу құралы. - Алматы : Өнер, 2002. - 

48 


б.  

Мағауия Хамзин // Бекенов УКүй табиғаты. - Алматы : Өнер, 1980. - 54 б. 

Мағауия  Хамзин  //  Тоғжанов  Е.  Л.  Атамекен:  оқу  құрал  /  Е.  Л.  Тоғжанов,  Т.  Т. 

Аршабеков. - Қарағанды : Қарағанды экономикалық ун-ті, 2002. - 239 б. 

Рысбеков Қ. Күй құдіреті // Тоқырауын тынысы. - 2007. - 15 маусым (№ 24). - 8 б.  

Тоқтамысов Т. Əшімтайдың "Қоңыр қазы" //Орт.Қазақстан.- 2001.- 27 қаңтар 

Тоқтамысов Т. Тəттімбет жəне оның мұрагерлері // Орт.Қазақстан.- 2000.-27 желт. 

Хамзин  Мағауия  //Қарағанды.  Қарағанды  облысы:  энциклопедия  /  ред.  А.  А. 

Абдулин. - Алматы : Атамұра, 2006. - 536 б. 

Хамзин Мағауия // Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері Астана: Күлтегін, 2002.- 716 

б. 

Хамзин Д. Дарабоз күйші: Дерек // Орт.Қазақстан.- 2002.- 2 қазан.-12 б. 



 

 

Хасенұлы Əбікен 

(1892-1958) 

 

Əбікен  Хасенов  –1892  жылы  Қарағанды  облысы  Шет  ауданында  туып,  1958 

жылы  25  қазанда  Алматыда  дүниеден  озды.  Қазақтың  күйші,  домбырашысы,  шертпе 

күйдің  шебері,  ҚазССР  нің  еңбек  сіңірген  əртісі  (1945).  Домбырашылық  өнерге 

баулыған  əкесі  Хасен  жəне  Мақаш  Садуақасұлы  мен  Ақмолда  болды.  Күйші 

домбырашылар Баубек пен Қыздарбектен Тəттімбет күйлерін үйренді.  

Əбікен  Хасенұлы  1934  жылы  Сəкен  Сейфуллиннің  айтуымен  Алматыға 

шақырылып,  қазақ  драма  театрына  орналасты.  Ол  өмірінің  соңына  дейін  осы  театрда  

актерлік  қызмет  атқарды.  М.Əуезов  пен  Л.С.Соболевтің  «Абайындағы»  -  Құнанбай, 

Ғ.Мүсіреповтің  «Қозы-Көрпеш  –  Баян  сұлудағы»  -  Қодар,  С.Мұқановтың  «Шоқан 

Уəлихановындағы» 

Мұса, 



Ə.Тəжібаевтың 

«

Майрасындағы» 



Тайман, 


М.Ақынжановтың  «Исатай  мен  Махамбетіндегі»  -  Балқы  сияқты  толымды  бейнелерді 

бедерлеуде Əбікен өзіндік ерекшелігімен көрермен ілтифатына бөленген.  

Театр  сахнасында  Əбікен  домбырашылығынан  бір  сəт  қол  үзбеген.  Тəттімбет, 

Тоқа,  Қыздарбек  жəне арқа  өңірінің  басқа  да күйші композиторлардың  күйлерін  үздік 

орындап ел арасына насихаттады. Жеке концерт берді. 

Əбікен Тəттімбеттің күйшілік мектебін жалғастырушы,асқан шебер домбырашы. 

Əбікеннің  тартуында  біршама  халық  күйлері  жəне  ондаған  Тəттімбет  күйлері  күй 

табаққа  жазылған.  Олардың  ішінде  «Саржайлау»,  «Сылқылдақ»,  «Қосбасарлар»  т.б. 

бар. Əбікен тартқан Тəттімбет күйлері өзінің тарихи нұсқасына жақынырақ, шертпе күй 

дəстүрінің о бастағы саз-сарынын көз алдымызға əкеледі. 



 

28 


Ал, Əбікеннің өзі шығарған əйгілі «Қоңыр» атты күйі: қазақ күйлерінің ішіндегі 

үздік үлгісіне жатады. Бұл күйді адал досы С.Сейфуллинге арнап шығарған. Шəкірттері 

ҚазКСР-інің артистері Р.Б.Омаров, М.Хамзин.  

 

Əдебиеттер: 

Алпысұлы С. "Күй - керуен" Шет ауданында // Орт.Қазақстан. - 2008. - 17 маусым 

(

№94) . - 4 б.  



Ахметова Г. Киелі қобыз, сиқырлы сарын: ел іші - өнер кеніші // Орт.Қазақстан.- 

2005.- 30 

маусым.-13 б. 

Əбдуов  М.  Арқаның  шерпе  күйлері:  руханият  //  Мəдени  мұра  =  Культурное 

наследие. - 2009. - № 6. – 84 б. 

Əбікен // Қазақ күйлерінің тарихы: оқулық / Т. Мерғалиев, С. Бүркіт, О. Дүйсен. - 

Алматы, 2000. - 376 б  

Əбікен Хасенов //Бекенов У. Күй керуені: оқу құралы. - Алматы : Өнер, 2002. - 42 

б. 

Əбікен Хасенов // Бекенов УКүй табиғаты. - Алматы : Өнер, 1980. - 50 б. 



Əбікен  Хасенұлы  (1892-1958)  //  К.Жүністегі  Сарыарқа  саңлақтары.  -  Павлодар  : 

ЭКО ҒӨФ, 2007. - 227 б.  

Бегалин С. Жыр жайлауы. - Алматы : Қазақстан, 1976. - 165 б.  

Бекенов У. Күй көтерер көңілдің көк жиегін. - Алматы : Қазақстан, 1975. - 48 б. 

Күй  қайнары  =  Голоса  народных  муз  /  құраст.:  А.  Райымбергенов,  С.  Аманова.  - 

Алматы : Өнер, 1990. - 288 б. 

Қабылдаұлы С. Өнерді əспеттеген əкім // Заман. - 2007. - 26 шілде (№ 30). - 5 б.  

Майшекин М. Мұрагерлер.- Алматы: Жалын, 1977.- 132 б. 

Оразов С. Аманат: Жыр дəптерінен // Орт.Қазақстан.- 2002.-9 ақпан 

Тілеубай Т. Əйгілі күйші Əбікеннің домбырасы табылды // Жас Алаш.- 2000.- 23 

желтоқсан 

Хасенов  Əбікен  //Қарағанды.  Қарағанды  облысы:  энциклопедия  /  ред.  А.  А. 

Абдулин. - Алматы : Атамұра, 2006. – 537 б. 

Хасенұлы Əбікен //Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері Астана: Күлтегін, 2002.- 654 

б. 

Шертпе күйдің шебері // Бегалин С. Сахара сандуғаштары. - Алматы : Қазақстан, 



1976. -121 

б. 


Шөженов Ж. Əбікен күйші // Орт.Қазақстан. - 2009. - 20 тамыз (№ 125). - 6 б.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

29 


Мазмұны

  

1.



  Оқырманға                                                                                                     1 

2.

  Ахметқызы Аққыз (1897-1986)                                                                   2  



3.

  Байсейітұлы Ыбырай (1889-?)                                                                    4 

4.

  Бозмағамбетұлы Амантай (1906-1972)                                                      4 



5.

  Дүкенұлы Ықылас (1843-1916)                                                                  5  

6.

  Ержанұлы Манарбек (1901-1966)                                                              7 



7.

  Ерназарұлы Дайрабай (1860-1937)                                                            9 

8.

  Итаяқ күйші (ХІХ-ХХ)                                                                               10 



9.

  Көшмағамбетұлы Боранқұл (1928)                                                           10 

10.

 Қазанғапұлы Тəттімбет (1815-1860)                                                         12 



11.

 Қарымсақұлы Əшімтай (1808-1903)                                                         16 

12.

 Орынбекұлы Бегімсал (1911-1985)                                                           17 



13.

 Рысбекұлы Əбди (1868-1931)                                                                    18 

14.

 Сармантайұлы Ахметжан (1877-1929)                                                     19 



15.

 Сəдуақасов Дəулетбек (1938-2009)                                                           20 

16.

 Төребайұлы Қыздарбек (1850-1922)                                                         20 



17.

 Түсіпбеков Тұрысбек (1948)                                                                      21 

18.

 Тілеуханов Мұхаметжан (1946)                                                                23 



19.

 Шоңманұлы Тоқа (1830-1914)                                                                   23 

20.

 Шөменов Аман (1902-1984)                                                                      25  



21.

 Хамзин Мағауия (1927-2000)                                                                    25 

22.

 Хасенұлы Əбікен (1892-1958)                                                                   26 



 

Құрастырушы: С.О.Телпекбаева 

Басып  шығаруға  жауапты:  Н.В.Гоголь 

атындағы 

ОҒƏК 

директоры 



Д.Б. 

Аманжолова  

 

Сарырақа күйшілері: Библиографиялық əдебиеттер көрсеткіші. / Қарағанды обл. 

ғылыми-əмбебап кітапханасы; Құраст.: С.О.Телпекбаева.- Қарағанды: б.ж., 2010. - 

28 

б.: сурет. – (Облыстық кітапхана - өлкетану орталығы). 



Таралымы 50 дана. 

 

©



Қарағанды  облыстық  Гоголь  атындағы 

ғылыми-əмбебап кітапханасы, 2010 ж. 

 

©

Телпекбаева  Сандуғаш  Орынбайқызы, 



2010 

ж. 


 

 

Каталог: saryarka -> colection
colection -> Алғы сөз «Өлкетану əдебиеттерін насихаттауға арналған көмек құралы»
colection -> Өлкетану бөлімі
colection -> Алғы сөз «Өлкетану əдебиеттерін насихаттауға арналған көмек құралы»
saryarka -> «ОҒƏК өлкетану ресурстары – жастарға» сериясының 3 басылымы
saryarka -> Күн көріс үшін жүргенде жоқпын өмірде Жетпеді даусым жаратқан жалғыз
saryarka -> Евней Букетов:…қазақи қалпымда ойланамын
saryarka -> Қарағанды тас көмірін алғаш тапқан Апақ Байжанов туралы алып-қашты əңгімелер төңірегінде

жүктеу 414.3 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет