Салалас құрмалас сөйлем (іргелес), өзіндік белгілері



жүктеу 18.47 Kb.
Дата09.05.2022
өлшемі18.47 Kb.
#19535
түріСабақ
salalas k s tural

&&&&
Салалас құрмалас сөйлем (іргелес), өзіндік белгілері

1995 жылғы Т. Қордабаевтың « Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі» деген оқулығында құрмалас сөйлемді төмендегідей топтастырады. Олар салалас құрмалас сөйлем, сабақтас құрмалас сөйлем, аралас құрмалас сөйлем. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемнің мағыналық топтары :



  1. Салыстырмалы салалас қ. с. Салыстырмалы б. с. қ. с

  2. Себептес салалас қ. с. Себептес б. с. қ. с.

  3. Мезгілдес салалас қ. с. Мезгілдес б. с.қ.с.

  4. Қарсылас салалас қ. с. Қарсылықты б. с. қ. с.

  5. Кезектес салалас қ. с. Шартты б.с.қ.с.

  6. Талғаулықты салалас қ. с. Мақсат б. с. қ. с.

  7. Шартты салалас қ.с. Қимыл- сын б. қ. с. с.

  8. Түсіндірмелі салалас қ.с.

  9. Көп компонентті салалас қ. с.

  10. Көп компонентті сабақтас қ. с.

Салалас қ.сөйлем жалғаулық шылаулардың қолданылуына қарай ешбір жалғаулықсыз, қатар, іргелесе қолданылатын салаластар (салыстырмалы с., түсіндірмелі), бірде жалғаулық шылау арқылы, бірде жалғаулық шылаусыз қолданылатын салаластар(мезгілдес с., қарсылас с., себептес с.) және тек қана жалғаулық шылау арқылы қолданылатын салалас сөйлемдер деп бөлінеді (кезектес салалас, талғаулықты салалас). Ғылыми тұжырымдарды сөйлемдер арқылы дәлелдеп көрсетсек:

  1. Аға, тамаққа тәбетім жоқ, мен өзім ауырып отырмын. Аға, тамаққа тәбетім жоқ, өйткені мен ауырып отырмын.

  2. Ақырғанның бәрі арыстан емес,

Үндемегеннің бәрі данышпан емес.

  1. Аузына келгенін сөйлеу – ақымақтың ісі, Алдына келгенін жеу – айуанның ісі.



&&&&
Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем, жасалуы
Қарастырылатын мәселелер:
1. Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемнің құрылымдық-семантикалық таптастыру принципіне сай ерекшелігін салыстыра (өзге салаластармен) түсіндіру.
2. – Сілтеу есімдіктері арқылы;
3. – Туынды үстеу арқылы;
4. – Модаль сөздер арқылы
5.– Бірінші компоненттің есім сөзге аяқталуы арқылы т.б. жасалу жолдарын түсіндіріп, тілдік деректері дәйек ету. Дайын сызбаны пайдалану.


&&&&
АҚ ККСҚ сөйлем, жасалуы, өзіндік ерекшеліктері
Қарастырылатын мәселелер:
1. Жабық немесе тұйық құрылымды салалас құрмалас сөйлемдер және ашық құрылымды салалас құрмалас сөйлемдердің айырмашылығы мен ұқсастығын сөйлемдер негізінде анықтау.
2. Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем мен АҚ ККТСҚ сөйлемнің жасалуы, өзіндік ерекшеліктерін дайын сөйлемдер арқылы сараптау.
Мысалы: Коммерсанттың үш жұрты бар: бірінші жұрты – оптовиктері, екінші жұрты – клиенттері, үшінші жұрты – конкуренттері деген сияқты сөйлемдер арқылы жасалу жолдарын тарқатамын т.б.
Әдебиеттер:
Негізгі:

  1. Сағындықұлы Б. Синтаксиске кіріспе (оқу құралы). – Павлодар: ПМПИ баспасы, 2018. – 58 б.

  2. Әмір Р. Жай сөйлем синтаксисі. – Павлодар: 2010.

  3. Әмір Р. Жалғаулықтар: құрамы, дамуы, қызметі. – Қазақ лингвистикасы мен лингво-практика мәселелері, А., 2008.

  4. Сыздықова Р. Емле және тыныс белгілері. А., 2007.

  5. Орфографиялық сөздік, А., 2007.

  6. Бөзбаева А. Қазіргі қазақ тіліндегі толымсыз сөйлемдердің коммуникативтік-прагматикалық аспектісі, А., 2005.

  7. Әмір Р. Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі, А., 2003.

  8. Қазақ грамматикасы. А., 2002.

  9. Жақыпова Ж. Сөйлеу тілінің сипаты. Қарағанды, 2001.



Қосымша:

  1. Қияқова Р.Ж. Құрмаластың құрылымы. Оқу құралы. – Көкшетау: Ш.Уәлиханов атындағы КМУ, 2016. – 202 б.

  2. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы. 2015. – 338 б.

  3. Момынова Б.Сәткенова Ж. Қазақ тілі морфологиясы. Есімдер. Оқу қүралы. – Алматы:Арыс, 2015.

  4. Сайрамбаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: 2014.

  5. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы: оқулық. - Павлодар, 2010. – 194 б.

  6. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. - Павлодар, 2010.

  7. Балақаев М. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. – 592 б.

  8. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселелері. – Алматы: «Қазақ университеті», 2008. – 120 б.

  9. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Құрмалас сөйлемдер жүйесі: Оқу 
    құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. –120 б. 

  10. Серғалиев М. Синтаксис мәселелері: монография. Астана; Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ. 2006. – 411 б.

  11. Серғалиев М., Айғабылов.А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі. Оқу құралы. А: Зият Пресс. 2006. – 256 б.

  12. Қияқова Р.Ж. Тестік тапсырмалар. Көкшетау: Келешек-2030, 2006. – 75 б

  13. Жақыпов Ж. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі. Док.дисс.авторефераты. А., 1999.

Электрондық ресурстар:

  1. Бір мезгілдес және әр мезгілдес сабақтас құрмаластың мезгілдік жағынан қарым- қатынасы

http://176.110.126.68/ru/publikatsii/stati/621-bir-mezgildes-zh-ne-r-mezgildes-saba-tas-rmalasty-mezgildik-zha-ynan-zara-arym-atynastary



  1. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис

http://www.iprbookshop.ru/58695.html.

  • ЭБС «IPRbooks»http://www.iprbookshop.ru/58695.html. -ЭБС «IPRbooks»

жүктеу 18.47 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет