Республики казахстан


ТЕЛЕСЦЕНАРИЙ: ӨНЕР ӨЛШЕМІНЕН АҚПАРАТТЫҚ



жүктеу 5.14 Kb.
Pdf просмотр
бет38/44
Дата09.01.2017
өлшемі5.14 Kb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   44

ТЕЛЕСЦЕНАРИЙ: ӨНЕР ӨЛШЕМІНЕН АҚПАРАТТЫҚ 
ҚАУІПСІЗДІККЕ ДЕЙІН 
 
Аннотация. Бүгінгі күні телеарна көрермен үшін ақпараттың қайнар бұлағы. 
Қоғамдық  пікірді  қалыптастыратын  да  осы  көк  жәшік.  Телеарна  тағдырын 
шешуші  саясат  пен  есептің  ара  қатынасы.  Телевизия  идеологиясын 
қалыптастырушыны іздеу. Идеологияға жауапты теледраматургке қажетті білім 
жүйесін  жетілдіру  арқылы,  ақпараттық  қауіпсіздік  жүйесін  күшейтіп,  сыртқы 
күш сынына төтеп беру.  
Тірек сөздер: телеарна, көрермен, қоғамдық пікір, идеология, теледраматург. 
 
Саясат пен есеп – кез-келген телеарнаның тағдырын шешуші құрал. Ал, ТМД 
аумағы  мен  Қазақстанда  шешу  тетік  –  саясатта.  Ал,  әлемде  есеп  алға  шықты. 
Телевидение көпшілік үшін өмірдің ажырамас бөлігі. Бірінші кезекте телевидение  – 
ақпараттың  қайнар  көзі.  Жаңалықтар,  уақиғалар,  фактілер,  фильмдер  –  теледидар 
арқылы көрерменге жетеді. Тәңірдің қалауымен Владимир Зворикиннің жасаған төл 
туындысының әуелдегі мақсаты біреу  – бүгінгінің мәселелерін күн тәртібіне қойып, 
заман талабына үн қату.  
Жалпы телевизиядан керегі – «осы заманды» талқылау. Жауаптардан жалтарса, 
қоғамдық  пікірлерді  ескерусіз  қалдырса,  маңызды  функцияларды  атқарғанымен,  ол 
функциялар бүгінгімен байланыссыз болса (қоғамдық өмірдің кез-келген саласында), 
әлеуметтік  процесстердің  ортасында  жүретін,  неғұрлым  белсенді,  неғұрлым  ұтқыр 
саналы  көрермендерінен  еріксіз  айырылады.  Міне,  бұны  көпшілікке  арналған, 
технологиялық  тұрғыдан  жоғары  деңгейлі,  көркемдік  сапасы  көш  ілгері 
қазақстандық  медиа-корпорациялар  мысалында  көруге  болады.  Телеарналар  ел 
алдында  тұрған,  көзі  ашық,  көкірегі  ояу  азаматтардың  көкейіндегі  мәселелерді 
талқылаудан алшақтады.  
Қазақстанда әлі күнге дейін көпшілік ақпаратты телевизиядан алады. Кеңестік 
кезеңнің телевидениесі ұстаз-ментордың қызметін атқарды. Оқыты. Тоқытты. Кінәлі 
анықтап, жазасын тарттырды. Сын садағына алып, ел алдында қызартты. Ал, бүгінгі 
телевидениенің  міндеті  бөлек.  Тақта  алдындағы  ұстаз  келбетіндегі  телевидение 
партаға оқушының қасына жайғасты. Еркін сырласатын, мұңдасатын жағдайға жетті. 
Бұл үрдіс экономика тұрақталған 2000 жылдары басталды. Тұтынушының сұранысы 
идеясы  даусыз  жеңді.  Енді  тапсырыс  беруші  емес,  тұтынушы-көрермен  талабы 
алдыңғы қатарға шықты.  
Телеарна  тәжірибесінде  аудитория  сұранысын  қанағаттандырып  қана  қоймай, 
бағдарлап, болжап отыру  керек.  Көрермен тамырын дәл басу,  көңіл қалауын алдын 
ала  білу  кез  келген  телевизиялық  жобаның  сәтті  шығуына  септігін  тигізеді. 
Керісінше жағдайда телеөнім ғұмыры ұзаққа  созылмайды. Тіпті, контент  сапасы ең 
жоғарғы баға ие болып, аудитория көңілінен шықса да, продюсер мен теледраматург 
күні-түні  демей  тың  идеялар  іздеулері  тиіс.  Өзгеріссіз  дүние  адамды  тез 
жалықтырады. Себебі, адамның да телевидениянің де табиғаты сондай.  
Бұндай  мысал  кино  тарихында  да  кездеседі.  Өткен  ғасырдың  60-шы 
жылдарының  бірінші  жартысы.  Америка  кино  театрларында  жаппай  «Рим 
каникулдары»  сарынындағы  фильмдер  жүріп  жатты.  Күндердің  күнінде  аудитория 
аяқ  астынан  «Рим  каникулдарынан»  жеріді.  Киноға  баруды  кілт  тоқтатты. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
299 
Дағдарысқа  ұрынбау  үшін  студиялар  мен  продюсерлер  жаңа  бағыт  іздей  бастады. 
Назарлары  бірден  француз  киносының  жаңа  толқынына  түсті.  Жаңа  толқын 
фильмдері  көшеде,  арнайы  декорациясыз,  қазіргі  тілмен  айтқанда  «live-пен» 
түсірілді.  Басты  кейіпкерлері  жаңа  мінез,  жаңа  сипатқа  ие.  Луи  Мальдің  «Келбетті 
Сержін»  көрікті  дей  алмайсыз,  «Соңғы  демдегі»  Бельмондо  қыз-келіншектерге 
қырғидай  тиер  сал-сері  емес,  басбұзар.  Америкалық  продюсерлер  жаңа  авторларды 
іздеді. Режиссер Артур Пенмен танысып, Голливудқа шақырды. Пен түсірген «Бонни 
және Клайдтан» кейін Голливудтың екінші тынысы ашылды.  
Телеарналарды  дамытудың  түрлі  стратегиялары  бар.  Мысалы:  коммерциялық 
тиімділік стратегиясы және өнім сапасы стратегиясы. Бірінші жағдайда жұмсалған әр 
тиынның  еселенуіне  қол  жеткізіледі.  Көп  компания  осы  жолда.  Эфирде  жоғарғы 
рейтингке  ие  болған  контенті  мейілінше  арзанға  сатып  алып,  бағдарламалар 
кестесіне  қояды.  Осылай  эфир  сапалы,  танымал  сериалдар  мен  фильмдер  есебінен 
түзіледі. Бұл АҚШ-тағы ірі желілердің жергілікті әріптестерінің дәстүрлі ұстанымы. 
Стратегия  бойынша  арнаның  нарықта  алдыңғы  қатарда  болуы  шарт  емес.  Бірақ, 
акционерлерге  тұрақты  табыс  әкелуі  тиіс.  Мұндай  стратегияны  жүзеге  асыруда 
шығындарға  қатаң  бақылау  қойылады.  Ал,  үздік  өнім  стратегиясы  –  басқа  мәселе. 
Тәуекелі  жоғары,  қажырлы  еңбекті  қажет  етеді.  Стратегия  арна  мазмұнын  күшейту 
арқылы бәсекелестерден озуды талап етеді. Озу үшін инвестиция, дарын, уақыт пен 
табандылық қажет.  
Телебағдарламалардың  аудиториясы  бірнеше  тәсілмен  өлшенеді:  күнделік 
түрінде,  сауалнама  және  аппараттық.  Қазір  Қазақстанда,  дамыған  теленарықта 
аппараттық  сауалнама  басым.  «Пиплметр»  (бүкіл  ел  көлемінде  қарапайым 
отбасыларында орнатылған арнайы телевизиялық қондырғы) көру уақыты, ұзақтығы, 
көрген  арна  туралы  мәліметтерді  жинап,  қанша  көрерменнің  қандай  бағдарлама 
көргендігін анықтайды. Ресейде 142,9 млн адамға 3442 пиплметр келеді. АҚШ-та 308 
млн  адамның  25000-ын  Nielsen  (аудиторияны  өлшейтін  негізгі  компания)  таңдап 
алған. Ал, Қазақстанда пиплеметр саны тұрғындар саны 100 000 асатын қалалардағы 
2000  үйге  қойылған.  АҚШ-та  сауалнама  жүйесін  де  қолданылады.  Сауалнамаға 
қатысушылар 7 күн қатарынан оператор қоңырауына жауап беріп, телевизор қосулы 
ма,  жоқ  па,  қосулы  болса  қай  арнада,  қандай  бағдарлама  көрсетіліп  жатыр,  үйде 
кімдер бар деген сұрақтарға жауап береді. Телевизияда үшін екі көрсеткіш маңызды: 
рейтинг  және  үлес.  Осы  көрсеткіштерге  қатысты  жарнама  уақытының  құны 
белгіленеді. Рейтинг дегеніміз – жалпы көрермендер санының пайызы, үлес – белгілі 
уақыт аралығында теледидары қосулы көрермендер проценті.  
Американың  негізгі  тележелілері  ірі  корпорациялар  құрамында.  Егер 
құрылтайшы  компания  туралы  жаңалықтарда  материал  берілсе,  иелерінің  сөзі 
сөйледі  дегеннен  қашу  үшін  корпорациялық  тәуелділігін  айтады.  NBC 
телеарнасындағы  жаңалықтарда  General  Electric  туралы  айтыла  қалса:  «NBC 
телеарнасы  құрамына  кіретін  General  Electric  компаниясының  баспасөз  қызметі 
хабарлағандай..»  деп  бастайды.  Сценарий  авторлары  сериалдары  жүріп  жатқан 
арналар  иелеріне  қатысты  зілді  әзілер  жазып  жатады.  «FOX»  телеарнасындағы 
«Симпсондар» мультсериалының авторлары басшылықтың республикалық партияға 
жақтастығына  іштей  қарсылық  білдіріп,  сериялардың  бірінде  «FOX  нәсілшілдер 
телеарнасы  емес,  бірақ  нәсілшілдер  арасындағы  бірінші»  деген  жазуы  бар 
тікұшақтың пайда болуының соңы үлкен айқай-шуға ұласты.   
«Мен  Орталық  Барлау  Қызметінен  көрі  CNN-нен  сенімді  ақпарат  аламын» 
деген  сөзді  1991  жылы  АҚШ  Президенті  Джордж  Буш  «Құмдағы  ауыл»  атты 
операция  кезінде  айтқан  болатын.  Орталық  Барлау  Қызметінің  директоры  Уильям 
Вебстерге  Ирактың  коалициялық  әскерлерге  қарай  кезекті  зымыран  атылғанын 
айтқанда  президенттің  қауіпсіздік  мәселелері  жөніндегі  көмекшісі  Брент 
Скоукфортқа  хабарласып:  «CNN-ді  қосып,  қай  жерге  түскенін  айтшы»  дегені  бар. 
1990  жылдардың  ортасында  Тед  Тернердің  CNN-ні  сапалы  әрі  объективті 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
300 
жаңалықтардың әлем мойындаған эталлонына айналды. Тіпті, саясаттануда Ақ Үйде 
қабылданатын  шешімдерге  телеарнаның  әсерін  сипаттайтын  «CNN  эффектісі»  атты 
термин  пайда  болды.  CNN  арнасында  баяндалған  мәселелерге  билік  күнбе-күн  мән 
беріп,  шешуге  ұмтылды.  1993  жылы  Сомалидегі  әскери  операция  кезінде  18 
америкалық  әскер  қаза  тапты.  Могадишо  көшелерімен  жүріп  бара  жатқан, 
әскерлердің мүрдесі тиелген машиналар көрінісі әскери операцияның тоқтатылуына 
түрткі  болды.  АҚШ-тың  экс-мемлекеттік  хатшысы  Колин  Пауэлл  «CNN  эффектісі» 
туралы:  «телевизия  саясатты  қалыптастырмайды,  бірақ,  саяси  шешімдер 
қабылдайтын  климатты  қалыптастырады»  деген  болатын.  «CNN  эффектісінің» 
қоғамға  кері  әсері  «Херд  заңы»  деп  аталады  (Ұлыбританияның  сыртқы  істері 
министрі  Дуглас  Хердтің  есімімен  байланыстырылады).  «Херд  заңын»  қысқаша 
түйіндесек:  «телеарналардан  көрсетілмеген  дағдарысқа  үкіметтін  мән  беруі  міндет 
емес».  
CNNбеделі  шарықтау  шегіне  жеткен  1996  жылы  медиамагнат  Руперт 
Мердюктің АҚШ-та Fox News атты жаңа кабельдік жаңалықтар арнасы пайда болды. 
Мердюк  барған  тәуекелге  елдің  бәрі  таңдай  қақты.  Экономикалық  тұрғыдан  Fox 
News-тің  CNN-мен  шендесуі  тұрмақ,  шаңына  ілеседі  дегенге  сену  «бассыздық»  еді. 
Бірақ,  соңғы  жылдары  жүргізілген  телевизиялық  зерттеу  жұмыстарыFox  News-тің 
CNN алдына түскенін көрсетеді.  
Fox  жаңалықтары  біржақты,  барлық  уақиға  республикалық  партиясының 
көзқарасының  тұрғысынан  баяндалады.  Бірақ,  Fox-тың  CNN-ді  ұтатын  жері:  ашық 
үгіт-насихат  жүргізілетін  авторлық  бағдарламалары.  Кез-келген  жаңалыққа,  кез-
келген  уақиғаға  жүргізуші  эмоциямен,  арандату  бағытындағы  комментарийлер 
жасайды.  Нәтижесі  көп  күттірмеді.  Аз  уақыт  ішінде  Fox  АҚШ  теленарығындағы 
жетекші  ойыншылардың  біріне  айналды.    Fox-тың  табыс  сыры:  көрерменнің  нақты 
көзқарасты  сағынуы  немесе  көпшіліктің  қортындысы  жасалған,  ақпаратты  өз 
сүзгісінен өткізуді қажет етпейтін, дәлел мен дәйекке жүгінбей, көңіл-күй жетегінде 
кетуге бейімдігі деп түсінуге болады.  
Ақпараттық  коммуникацияның  дамуы  қазақстандық  арналарды  әлемдік 
теленарықтың  ойыншыларына  айналдырды.  Кеңестер  Одағы  тұсындағы  шектеулер 
алынып,  алыс-жақын  шетелмен  ақпарат  алмасу  жолға  қойылды.  Көрермен  кабель, 
спутник, интернет арқылы қымбат контентке көз үйретті. Қолдағы пульт көрерменге 
арналарды  қашықтықтау  басқару  мүмкіндігін  берді.  Оның  үстіне  әлемді  шарпыған 
қаржылық  дағдарыс  өмірдің  барлық  саласына  әсер  етіп,  қазақстандық  БАҚ 
табысының көзі  болып саналатын  – мемлекеттік ақпараттық саясатты жүзеге асыру 
мақсатында бөлінетін қаржы көлемін  қысқартты. Енді есеп саясаттың алдына түсті. 
Әлемдегі телевизияның қозғаушы күші болып есептелетін продюсердің қазақстандық 
тәжірибеде  ұйымдастыру-бақылау  функциясын  атқаратындығын  ескерсек,  контетті 
қолдағы барды ұқсату арқылы күшейту редактор (сценарий авторы) мен режиссердің 
мойынына  түседі.  Қазақстандық  телеарналардың  штаттық  кестесінде  сценарий 
авторы немесе теледраматург мамандығы қарастырылымаған. Бұдан:  
-
 
арнаулы  оқу  орындарында  телевизиялық  өндірістің  барлық  сатысын  толық 
білетін;  
-
 
телевизиялық  өндіріс  экономикасын  жетік  меңгерген  теледраматургтер 
дайындау қажеттілігін туындағанын білуге болады.  
Теледраматургтерге  жоғарыда  аталған  пәндермен  біргетеленарықтың 
менеджмент  және  маркентинг  мәселелері  үйретілуі  тиіс.  ХХ  Century  Fox-тың 
бұрынғы  басшысы  Том  Ротман  бірде:  «кеңсемнің  тура  ортасында  сызық  бар.  Бір 
жағы бизнес, екінші жағы – өнер. Менің күнделікті міндетім екі жақтың біріне бұра 
тартпай,  тура  үстімен  жүру»  дегені  бар.  Яғни,  теледраматург  өнер  мен  бизнес 
өлшемін тура білуі шарт.  
Белгілі  актер  Серке  Қожамқұлов  сұхбаттарының  бірінде:  «...  менің  ойымша, 
бұл кемшіліктің басты сыры – телережиссураның, операторлық өнердің әлсіздігінен 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
301 
және  қойылымдарды  әзірлеуге  кететін  дайындықтың  жетімсіздігінен.  Қазақ 
теледидарында маман режиссерлер өте аз. Ал көркем шығарманың мәнін, қазақ сөзін 
терең  ұғатын операторлар  жоқтың  қасы...»  деген  болатын.  Өткен  ғасырда  айтылған 
мәселе  қазақстандық  телеарналар  үшін  әлі  де  актульды.  Телевизия  технологиясын 
жетік  меңгергенімен  қазақ  тіліне,  әдебиетіне,  қазақтың  салт-дәстүр,  діліне  келгенде 
телетуындылардың  тұсалатыны  осыдан.  Телевизиялық  режиссура  тұрғысынан 
мүлткісіз, декорациясы, жарығы, дыбысы әлемдік стандарттарға таяу қойылғанымен 
көрерменнің  тілдік  тұрғысынан,  менталитет  тұрғысынан  қабылдау  қиын 
бағдарламалар  білместіктен  туады.  Мысалы:  ене  мен  келін  ара-қатынасы.  Сатира, 
сатираға  жақындау  бағдарламалардың  деніндегі  әжуаның  негізі  ене  мен  келін 
«соғысы».  Дәстүрде  келіннің  ішінде  «қыжыл»  болғанымен  оның  ел  алдында  ашық 
көрсетпейді.  Ерімен  жеке  қалғанда  «күнкілдеуі»  мүмкін.  Жігіт  жағы  да  солай. 
Енесінің  бетінен  алып,  анекдотқа  айналдырып,  жерден  алып,  жерге  салатындар 
некен-саяқ. Жеке мысалдар болуы мүмкін. Бірақ, жалпыға тән емес құбылысты экран 
арқылы  көпшілікке  тану  қазақы  танымға  керағар.  Ал,  батыс,  әсіресе  орыс 
дүниетанымында ене мен келін, ене мен күйеу бала ежелден әңгіме арқауы. 7-арнада 
жүретін  «Q-eli»  жобасындағы  «аузыңды  жап!»  деп  айқайлап  отыратын  ене  бейнесі 
архетип тұрғысынан сәтті, бірақ, қазақтың енесінің бәрін осындай деген ментальдық 
түсінік  қалыптастыратын  қауіпі  бар.  Немесе  осы  бағдарламадағы  Павлодардағы 
қазақша сөйлейтін бала туралы. «Аңыз бойынша Павлодарда қазақша сөйлейтін бала 
пайда  болады-мыс».  Қазақстан  Республикасы  Конституциясы  бойынша  біртұтас 
мемлекет, оның азаматтарын тіліне, дініне, ұстанған көзқарасына байланысты бөлуге 
болмайды.  Ал,  арғыда  Жаяу  Мұсалар,  бергіде  Қаныш  Сәтбаев,  Әлкей  Марғұлан 
секілді  қазақ  ғылымның  негізін  салушылар  дүниеге  келген  облыста  қазақша 
сөйлейтінді  нонсенс  есебінде  қабылдау  өте  қауіпті  құбылыс.  Украинадағы  Қырым, 
Луганск,  Донецк  оқиғасына  соқтырар  аса  қауіпті  процесс.  Бірақ,  экран  арқылы  сол 
өңірді  мекендеген,  сеператистік  көзқарасы  бар  кейбір  азаматтардың  ескі  жарасың 
бетін  тырнап  отырғанына  іштей  есеп  беріп  отырған  ешкім  байқалмайды. 
Режиссерлар,  продюсерлермен  бірге  бұл  жағдайға  телесценарийстер  де  тікелей 
жауапты.  Өткен  ғасырдың  жетпісінші  жылдары  жазушы  Әбіш  Кекілбаев: 
«телеэкраннан  көрсетілетін 
бірталай  хабарларға  ортақ  кемшілік  кейбір 
телесценарийлер  тілінің  жұтаңдығы  дер  едім.  Көркем  тіл  әдеби  туындының  басты 
қасиеті  екендігін  естен  шығармау  ләзім...»  дейді.  Жазушы  пікірі  XXІ  ғасырда  да 
өзгермеді.  Мырзан  Кенжебай  секілді  телевизия  тіліне  мониторинг  жасайтын 
авторлардың:  «әйтпесе,  осы  күнгі  телеарналардағыдай  «ол  пәленбай  метр  биіктікті 
бағындырды»,  пәленбай  «теңгені  құрады»,  пәленбай  «өрт  оқиғасы  тіркелді», 
«көліктен  шығу  алдыңғы  есік  арқылы,  кіру  артқы  есік  арқылы  жүргізіледі»  «қар 
жауады  деп  күтілуде»  деген  «аударма  сандырақ»  тіл  қайдан  шығып  жатыр.  Бұның 
бәрі  орыстың  «составляет  столько-то  тенге»,  «зарегистрирован…  случаев  пожара», 
«вход  производится  через  переднюю  дверь»,  «ожидается  снег»-інің  аудармасы  ғой. 
Спорт  жөнінде…  «қателікке  бой  алдырды»,  «допты  тартып  ала  алды»,  «аспандаған 
доптың  жерге  түсетіні  анық»  деген  сияқты  сөз  білмейтін  комментаторлар  қаптап 
кетті.  Есі  дұрыс  қазақ  солай  сөйлей  ме?  Демек,  бұл  біздің  тіліміздің  шырайынан, 
шұрайлылығынан, 
сөз 
саптау 
ерекшелігінен, 
ақпа-төкпе 
шешендігінен, 
бейнелілігінен  жұрдай  болуы  ең  әуелі  телеарналардан  бастау  деген  сөз. 
Иә,  бізде  бүгінде  құжат  толтыру,  заң-зәкүндер  мен  әртүрлі  қаулы-қарарларды 
Парламентте  отырған  «қалаулылар»  орыс  тілінде  қабылдап,  ол  сосын  қазақшаға 
тәржімеленеді.  Ол  қазақшаны  түсіну  үшін  орысша  білуің  керек.  Оны  айта-айта 
көбіміз  көбікауыз  атанғалы  қаш-ш-ан!  Дүнияда,  ең  сорақысы,  әсіресе, 
тележурналистердің  өзі  қазақша  сөз  саптаудан  қалып,  ана  тілімізді  орысшаның 
аудармасына  айналдырғаны  жүректі  жүдетіп  бітті  ғой.  Бұл  әңгімеге  тағы  бірде 
ораламыз.  Айтайық  дегеніміз,  Қазақстан  теледидары  қашанда  қазақтың  бет-бейнесі 
екенін,  бұл  елдің  иесі  қазақ  екенін  көрсетіп  тұруы  керек.  Шебер  тележурналист 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
302 
мемлекет  басшылығы  жүргізіп  отырған  сыртқы,  ішкі  саясатты  дәріптей  отырып-ақ 
қазақтың  ұлттық  ерекшеліктерін  (тілін,  дінін,  дәстүрін,  тәрбиесін),  адамгершілік 
қасиеттерін өзге ұлттарға, әсіресе, орыстарға өнегелеп отыруы керек. Ұлттығымызға 
жат,  жиренішті  нәрселерді  неге  көрсетесіңдер  дегенімізде  кейбір  тележурналист 
қазақтар  «онда  тұрған  ешнәрсе  жоқ,  әркім  қажетін  өзі  таңдап  алады»  дегенін  де 
естідік.  Бұл  не  деген  надандық!  Әркім  теледидардан  ойына  келгенін  істеп,  аузына 
келгенін айта берсе, оны көрген ұрпақ не болады?» дегені дәлел. Мұндай мысалдар 
жетіп  артылады.  Спорт  комментаторының  «алдыңғы  қолмен  ұрды»  дегенін 
визуальды  елестету  тіпті  мүмкін  емес.  Режиссер  мен  продюсер  қазақшаға  шорқақ, 
телетуынды  авторы  шаласауатты  болса  эфирге  қандай  бағдарламаның  жол 
тартатындығы белгілі...  
Он  бес  жылдық  телевизия  тәжірибемде  телесценарийге  қатысты  көзімнің 
жеткені жоғарыда мысалға келтірген Мырзан Кенжебайдың: «Иә, бізде бүгінде құжат 
толтыру,  заң-зәкүндер  мен  әртүрлі  қаулы-қарарларды  Парламентте  отырған 
«қалаулылар»  орыс  тілінде  қабылдап,  ол  сосын  қазақшаға  тәржімеленеді.  Ол 
қазақшаны  түсіну  үшін  орысша  білуің  керек»  дегенімен  үндес.  Мемлекеттік 
арналарда  бағдарлама  концепциясынан  бастап  өндіріске  дейінгі  аралықта  қазақ  тілі 
қолданылғанымен,  жеке  меншік  арналарда  жағдай  мүлдем  басқаша.  Телевизиялық 
топ менеджментке, режиссура, монтаж, түсіру мәселелерінде креативті жұмыс күші 
есебінде 
шақырылған 
украиндықтар, 
мәскеуліктер 
жүрген 
аутсорсинг 
компаниялардағы жағдай тіптен мүшкіл. «Қыз Жібек» фильміндегі неке түні алдында 
моншақтың  шашылуы  секілді  ментальдық  деңгейде  ұғынатын  қажетті  детальдерді 
басқа мемлекеттік маманның түсіне қоюы екіталай.  
Оригинал  бағдарламалармен  бірге  телеөндірісте  франшиза  деген  ұғым  бар. 
Франшиза  ұғымында  адаптация  деген  болады.  Қазақшаласақ,  шетелдік  өнімді 
көрсететін  аудитория  дүниетанымына  сәйкестендіру.  Александр  Роднянский 
басшылық  еткен  «СТС»  арнасында  көрсетіліп,  жоғарғы  рейтингтік  көрсеткішке 
жеткен  «Няня»  телехиқаясы  Sony  Pictures  ситкомы.  Оригиналында  Бруклиннен 
шыққан,  ұлты  еврей  қыз  өзі  жалғыз  3  бала  тәрбиелеп  отырған  америкалық 
аристократ, табысты театр продюсердің үй күтушісі қызметіне орналасады. Күндізгі 
уақытқа қойылғанына қарамастан сериал Америкада жақсы рейтинг көрсетті. Орташа 
есеппен 12.5 млн адам сериалды тамашалаған. Нью-Йорк үшін, жалпы Америка үшін 
«бруклиндік қыз» - дайын архетип.  «You can take the girl out of Brooklyn but you can’t 
take Brooklyn out of the girl» (қазақшасы: бруклиндік бруклиндігін жасамай тұрмайды 
дегенге  келеді)  деген  тіркестің  өзі  сөзімізді  дәлелдеп  тұрғандай.  Ресейліктер 
параллель  образ  іздеуге  кірісті.  Алдымен  грузин,  армян  өкілдерін  алмақ  болды. 
Кавказдықтың  конфликт  ұғымымен  астас  болғандықтан  бірден  бас  тартты.  Ал, 
конфликт  мен  романтика  арасы  алшақ.  Сондықтан  таңдау  Мариупольден  шыққан 
украин  қызына  тоқтады.  Авторлар  толеранттық  танытып,  мультмәдениетке 
басымдық берді. Әрі орыс қызын сын объектісін алып кетті. «Nanny-дің» тұрақты со-
продюсері  Джеф  Ларнер  ресейлік  аудиторияға  америкалық  форматты  таңуды 
ұсынып,  табандап  тұрып  алды.  Мысалы,  Максвел  (ресейлік  нұсқада  Максим) 
америкалықтар  пікірінше  музыкалық  продюсер  емес.  Ал,  ресейліктер  оның  қазіргі 
дәулетін  қызметімен  түсіндіруге  болатындығын,  ресейліктер  ұғымында  бизнесмен 
атауының  жағымсыз  ұғым  екендігін  жеткізді.  Алғашқы  8  серия  көркемдік  кеңестен 
өтпегеннен  кейін  ресейліктер  мен  «GBS»  арнасының  өкілдері  консенсуске  келді.  
Осының  өзінен  шетелдік  форматтар  адаптациясында  «мәдени  кодтың»  алға  шығу 
керектігі түсінікті болды.  
М.Әуезов  «қай  өнерді  алсақ  та,  әуелде  өз  елінің  халық  өнері  болып,  содан 
ілгері  қарай  басқан  сатысында  ғана  көптікі  болып,  жалпы  адам  баласының  ортақ 
теңізіне  барып  құяды»  дегені  бар.  Ал,  Сенека  «барар  желі  белгісіз  кеменің  желі 
ешқашан оңынан тумайды» дейді. Қазіргі нарықта көрерменсіз арна –  коммерциялық 
тұрғыдан  тиімсіз  арна.  TNS  Gallup  Media  секілді  теленарық  ойыншылары  түгел 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
303 
мойындағы  мекеменің  есебі  әр  апта  сайын  арна  басшылары  мен  акционерлер 
алдында  жатады.  Жарнама  беретін  трансұлттық  корпорациялар  болсын,  жергілікті 
компаниялар болсын осы TNS  Gallup Media көрсеткіштеріне сүйенеді. Мемлекеттік 
тіл қолданысының кеңеюі, 2025 жылдың мемлекеттік қарым-қатынастың қазақ тіліне 
көшуі  –  ерікті-еріксіз  аудитория  көрсеткішіне  әсер  етеді.  Осы  тұста  ментальдық 
кереғар бағдарламалар рейтингісі күрт кеміп, эфирдің бағдарламалар кестесінен түсіп 
қалады.  Жаңа  шешім,  тың  идея  іздеуге  тұра  келеді.  Ал,  нарық  тұрғысынан  келсек 
тиімсіз  арнаны акционерлер ақырында жауып тынады. Мемлекеттік дотация көлемі 
жалпы  әлемдік  дағдарысқа  байланысты  ықшамдалады.  Үкіметтің  артықтың 
активтерді жекешелендіруге шығарып жатқанын ескерсек, мемлекеттік арналардың, 
оған  құрамдас  құрылымдардың  «еркіне»  жіберілуі  ғажап  емес.  Коммерциялық 
құрылым  есебінде  жеке  отау  көтерген  арналар  мен  үкіметтік  қаржыдан  қағылып, 
көрерменмен  бетпе-бет  қалған  медиақұрылымның  даму  стратегиясы  күрт  өзгерері 
хақ.    Міне,  әлемдік  тәжірибені  еркін  меңгерген  мен  ұлттық  негізі  мығым 
теледраматург осы кезде керек болады.   
Ғаламдық  теленарықтың  еріксіз  ойыншысына  айналған  қазақстандық 
арналардың  қозғаушы  күшіне  айналуы  тиіс  сценарийстердің  де  бағдарламалар 
концепциясын  дайындау,  бағдарламалар  кестесін  үйлестіру  сынды  практикалық 
жұмыстарды игеруімен қатар, эфирдегі бағдарламаның ішкі мазмұны бірінші кезекті 
мақсатты  аудитория  сұранысын  қанағаттандырып,  өзіндік  бояу,  өзіндік  мазмұнмен 
әлемдік  арналар  сұранысына  ие  болу  тәсілдеріне  де  игеруі  шарт.  Тіпті,  арнаның 
ұстанар  идеологиясы  мен  бағыт-бағдарын  анықтауда  теледраматург  алға  шыққаны 
абзал.  Журналистиканың  басты  талабы  бейтараптық  ұстау  болғанымен,  Fox 
тәжірибесі заманауи көрерменнің ақпараттық сүзгіден өтіп, талдаудың орнына, арна 
арқылы берілген дайын мәліметті қабылдауға бейімдгін көрсетті. XXI ғасыр ақпарат 
дәуір  екендігін  ескерсек,  соғыстың  ең  қасыреттісі  де  осы  ақпараттық  соғыс  жеңіду 
болары  анық.  Сондықтан,  арнаулы  мамандық  алған  теледраматургтердің 
телеарналардың  идеологиялық  қызметіне  келіп,  ақпараттық  қауіпсіздікке  сай 
бағдарламалар дайындауды қолға алу кешіктірілмейтін мәселе.  
 
Кусайнов Ш.К., Ашейхан Е. 
Телесценарий: от измерения искусства до информационной безопасности 
Сегодня  телевидение  для  телезрителя  является  горячим  источником 
информации.  Формирует  общественное  мнение  тоже  голубой  ящик.  А  решает 
судьбу  телевидения  взаимосвязь  политики  и  расчета.  Поиск  формирователя 
телевизионной  идеологии.  Совершенствуя  систему  знаний,  необходимых  для 
ответственного  за  идеологию  теледраматурга,  усилив  систему  информационной 
безопасности, выдержать натиск внешних сил.  
Ключевые слова: телевидение, телезритель, общественное мнение, идеология, 
теледраматург
 
Kusainov Sh., Asheikhan E. 
TV scripts: from the measure of art to information safety  
 
TV Chanel is the main center of information for TV viewers.  The social opinion 
is  also  created  by  the  TV-set.    The  destiny  of  the  TVChanel  is  solved  on  the  relations 
between  the  politics  and  score.  Looking  for  the  former  of  the  ideology  of  television. 
Through the development of the knowledge system needful for the tv, who is responsible for 
the ideology, to enhance the information safety system and resist the external force.  
Keywords: television, TV viewer,social opinion, ideology, tvdramaturgist. 
 
*** 
 

 
304 
 
 ТАРИХ 
ИСТОРИЯ 
HISTORY
 
 
 
УДК: 516.65: 54 (574)                             
 
    Алибек С.Н. – доктор исторических наук, профессор, 
                                 Южно-Казахстанский государственный университет   
им. М.О.Ауезова 
                                                                                              E-mail: seid-61@mail.ru 
                                                           
ЭТНОГРАФИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ Ч.Ч. ВАЛИХАНОВА 
 
 Аннотация.    В    данной  статье  предпринята  попытка  всестороннего 
освещения  творческого  наследия  выдающегося  казахского  просветителя  – 
демократа,  отважного  путешественника,  замечательного  географа,  историка, 
этнографа, фольклориста Ч.Ч. Валиханова. Его наследие многогранно и безусловно 
заслуживает более глубокого изучения.  
Ключевые  слова:  Этнос  и  этнография,  семейно-бытовые  отношения, 
фольклор,  традиционный  уклад  жизни,  религиозные  верования,  особенности 
национального характера, устои.  
 
Выдающийся  ученый  востоковед  Ч.Ч.  Валиханов  занимает  особое  место  в 
истории,  этнографии  и  фольклористике  казахского  народа.  Его  деятельность  тесно 
связана с историей Русского Географического общества и русского востоковедения.  
Удивительны  работы  Ч.Ч.  Валиханова,  тщательно  выверенные,  блистающие 
иногда  яркими  строками,  причудливыми  сочетаниями  слов,  мыслей,  сравнимы  с 
выдающимися  образцами  словесности,  а  порой  написаны  спешно  и  безоглядно, 
подобно  дневникам.  Можно  привести  пример,  обдуманный  научный  анализ  «О 
состоянии  Алтышара»,  или  другой  щедевр  «Западный  край  Китайской  империи  и 
город  Кульджа»,  который  наполнен  энциклопедическими  данными,  в  то  же  время 
украшен  лирическими  зарисовками,  сравнениями,  переживаниями,  тонкой  и 
чувствительной души. В своих трудах он оставил бесценные знания о родном крае. 
Ч.Ч. Валиханов (1835-1865 гг) получивший мировое признание, прожил короткую, но 
яркую жизнь.  
Известный российский исследователь Н.И. Веселовский, издавший впервые в 
1904  году  труды  Ч.Ч.  Валиханова,  видел  в  его  преждевременной  смерти 
невосполнимую  потерю  для  востоковедения:  «Как  блестящий  метеор  промелькнул 
над нивой востоковедения потомок казахских ханов и в тоже время офицер русской 
армии  Ч.Ч.  Валиханов.  Русские  ориенталисты  единогласно  признали  в  лице  его 
феноменальное  явление  и ожидали от  него  великих  и  важных  откровений о  судьбе 
тюркских  народов.  Однако  то,  что  успел  сделать  Ч.Ч.Валиханов  за  свою  короткую 
жизнь  вызывает  преклонение  перед  его  необыкновенными  способностями,  жаждой 
знаний,  широтой  охвата  и  глубиной  анализа  научных  проблем.  Он  обогатил  науку 
ценными  исследованиями,  по  истории,  этнографии,  культуре,  экономике  и 
физической географии народов Центральной Азии [1]. 
Как  отмечает  известный  российский  исследователь  Н.М.  Ядринцев: 
«Замечательно  талантливый  и  образованный  киргиз,  Чокан  Валиханов,  любимец 
своего народа, занимавшийся географией Средней Азии, был обречен на праздную, 
беспутную  жизнь  в  офицерской  среде,  обладавший  проницательным  умом  и 

 
 
 
 
 
 
 
              
БҚМУ 
 
Хабаршысы  №1-2016ж.  
 
 
305 
замечательным  остроумием,  он  проникается  горечью  к  русской  цивилизации, 
возвращается из туркестанского похода разбитый, потрясенный всем виденным, при 
обхождении  с  инородцами,  и  совершенно  обессиленный,  умирает  в  степи,  в  юрте, 
среди родных кочевников, в чахотке, будучи  не в силах передать им даже надежды 
на лучшее образование» [2]. 
Таким  образом,  известный  российский  исследователь  Н.М.  Ядринцев  с  
большой  горечью  воспринял  преждевременную  кончину  выдающегося  казахского 
исследователя,  просветителя-демократа  Ч.Ч.  Валиханова,  который  всегда  служил 
верой и правдой науке.  
Известный  российский  исследователь  А.К.  Гейнс  в  своем    труде  «сборник 
литературных  трудов»  приводит  следующий  исторический  факт:  «  сын  Чингиса, 
Чокан  Валиханов,  получивший  только  посредственное  образование  (в  Сибирском 
кадетском  корпусе),  отличался  необыкновенными  способностями.  Сенатор  Е.П. 
Ковалевский,  бывший  директор  азиатского  департамента,  говорил,  что,  судя  по 
путешествию  в  Кашгар  и  отчету,  сделанному  Чоканом, он  имеет  право  назвать  его 
гениальным  молодым человеком» [3]. 
Как  отмечал  известный  российский  исследователь  В.Я.  Басин:  «выдающийся 
казахский  ученый  и  просветитель  Ч.Ч.  Валиханов  оставил  после  себя  обширное 
литературное  наследство.  Это  был  поистине  вполне  сформировавшийся  крупный 
ученый  с  энциклопедическим  складом  ума,  сумевший  поставить  по-новому  ряд 
вопросов в современной ему науке. Большой охват фактического материала, широта 
раскрываемых вопросов, обоснованность многих решений побуждают современного 
исследователя  обращаться  к  его  работам  как  к  разновидности  первоисточников.  В 
произведениях  Ч.Ч.  Валиханова  мы  находим  и  точные  заключения,  и 
непосредственные  наблюдения,  и  сохранившиеся  в  народной  памяти  сведения  о 
событиях  прошлого.  Знание  народных  традиций  и  преданий,  а  также 
многочисленных  документальных  материалов  дало  ему  возможность  масштабно  и 
глубоко  осветить  наиболее  трагические  моменты  истории  Казахстана  XVIII  века,  в 
особенности это касается джунгарского нашествия и его последствий для казахского 
народа» [4]. 
Ч.Ч.  Валиханов  известен  также  как  неутомимый  собиратель  изустных 
сказаний,  редких  рукописей,  памятников  нумизматики,  сфрагистики,  образцов 
прикладного народного искусства народов, населявших Казахстан и Среднюю Азию. 
П.П.  Семенов-Тян-Шанский  и  Ф.Р.  Остен-Сакен  пишут,  что  «  для  собирания  этих 
материалов  Ч.Ч.  Валиханов  не  щадил  ни  трудов,  ни  пожертвований,  тщательно 
записывал  предания,  легенды  и  поэмы  своего  народа,  изучая  среднеазиатские 
наречия,  дорогою  ценой  скупал  древности,  с  опасностью  для  жизни  проникал  в 
буддийские  монастыри  и  доставал  там  редкие  рукописи.  Научные  заслуги  Ч.Ч. 
Валиханова  как  исследователя  Средней  Азии  и  Восточного  Туркестана  были 
признаны  мировой  наукой.  По  замечанию  И.В.  Мушкетова,  труды  Ч.Ч.  Валиханова 
по географии Тянь-Шаня и Семиречья имеют важный научный интерес и обличают 
штрокое образование и редкую наблюдательность в авторе» [5]. 
Иными словами, прогрессивные представители дореволюционной российской 
интеллигенции  по  существу  по  достоинству  оценили  вклад  Ч.Ч.  Валиханова  в 
становлении  и  развитии  этнографической  науки  в  Казахстане.  То,  что  не  успел 
осуществить в реальности Ч.Ч. Валиханов завершили его близкие друзья и коллеги, с 
которыми он тесно сотрудничал в крупных научно-исследовательских  учреждениях 
России.   
Еще  более  справедливую  оценку  творческому  наследию  выдающегося 
казахского  ученого,  демократа,  просветителя  Ч.Ч.  Валиханова  дал  известный 
казахстанский  исследователь  К.  Кусайынулы,  который  в  своей  статье    совершенно 
верно  отметил,  что  «В  ХІХ  веке  на 
историческую 
арену 
выходили 

 
 
 
 
 
 
 
              
БҚМУ 
 
Хабаршысы  №1-2016ж.  
 
 
306 
национальные  деятели,  получившие  европейское  образование,  впитавшие  в  себя 
русско-европейскую  культуру  и  в  то  же  время  поставившие  перед  собой  цель 
служить  родному  народу.  Они  считали,  что  перед  казахским    народом  лежит 
единственный  путь.  Это  освоение  искусства,  науки  и  знания  новой  эпохи.  В  этом 
контексте необходимо назвать имя Чокана Чингисовича  Валиханова  – российского 
офицера,  ученого  и  известного  путешественника  в  Восточный  Туркестан,  озера 
Иссык-Куль, внесший огромный вклад в историческую и географическую науку, за 
что  и  был  избран  членом  ИРГО.  В  молодом  возрасте  Чокан  Валиханов  оставил 
научные  исследования,  посвященные истории,  этнографии  казахского  народа  и они 
до сих пор не потеряли научной  ценностости»  [6]. 
Ч.Ч.  Валиханов  постоянно  уделял  серьезное  внимание  разысканию, 
накоплению, исследованию этнографических и фольклорных источников, их критике 
и  подготовке  к  изданию  с  авторскими  комментариями  и  результатами  научного 
источниковедческого  анализа. Эта его работа нашла отражение в статьях и заметках 
«Записка  о  судебной  реформе»,  «Предания  и  легенды  Большой  киргиз-кайсацкой 
орды», «Киргизское родословие», «Следы шаманства у киргизов» и.т.д. 
Как  отмечал  известный  казахстанский  исследователь  М.У.  Шалекенов: 
«Благодаря  Ч.Ч.  Валиханову,  многие  жанры  казахского  устного  народного 
творчества  вошли  в  научный  оборот,  отдельные  образцы  казахского  устного 
творчества  переводились  на  русский  язык.  Таким  образом,  Ч.Ч.  Валиханов  был  не 
только  собирателем  казахского  культурного  наследия,  но  и  его  пропагандистом 
среди казахского и соседних народов. Заметный вклад он внес  в изучение фольклора 
тюркоязычных  народов  Средней  Азии  и  Сибири.  Как  известно  Ч.Ч.  Валиханов 
впервые  записал  значительную  часть  киргизского  героического  эпоса  «Манас»,  дал 
его историко-литературный анализ» [7]. 
Предания, легенды, сведения о поэме «Манас» используются им в дальнейшем 
создании научных исследований. Поэма «Манас» получает дальнейшую разработку, 
подробному  анализу  подвергается  и  образ  Манаса.  По  словам  Ч.Ч.  Валиханова 
кайсаки  и  киргизы  представляются  в  виде  отдельных  народов,  в  общих  интересах 
связанных  с  ногайцами.  Отношения  между  ними  чрезвычайно  дружественны  даже 
родственны [8]. 
В  науке  известна  заслуга  Ч.Ч.  Валиханова  как  первооткрывателя  и 
исследователя сокровищницы устного творчества киргизского народа – героического 
эпоса  «Манас».  Он  первым  записал  Манас,  провел  историко-литературное 
исследование,  перевел  на  русский  язык  отрывок    «Смерть  Кукотай-хана  и  его 
поминки».  Ч.Ч.  Валиханов  высоко  оценил  киргизский  героический  эпос:  «  Нет 
сомнения,  что  главное  и  едва  ли  не  единственное    произведение  народного  гения 
дикокаменных  киргиз  в  стихотворной  форме есть  сага  «  О  Манасе».  «Манас»  -  это 
энциклопедия,  собрание  сказок,  повестей,  преданий,  географических,  религиозных, 
умственных познаний,  и нравственных понятий народа в одно целое, приуроченное 
к  одному  времени,  и  все  это  сгруппировано  вокруг  одного  лица,  богатыря  Манаса. 
«Манас»  -  произведение  целого  народа,  вырастившего  плод,  созревший  в 
продолжение многих лет,  - народный эпос, почти вроде степной «Илиады». Другой 
эпос « Самятей» служит продолжением  «Манаса» и это бурутская Одиссея» [ 9].   
Иными  словами,  Ч.Ч.  Валиханов  на  основе  привлечения    значительного 
фактического материала и беседы приходит к выводу, что казахи и кыргызы близкие 
к другу другу народы, что их сближает общность языков, сходство сюжетных линий 
героев  защитников  Отечества,  сходство  образцов  устного  народного  творчества,  в 
основе  которого  безусловно  лежит  общность  исторических  судеб,  традиций, 
обычаев, обрядов, ритуалов тюркских народов.  
В публикациях Ч.Ч. Валиханова мы встречаем научные выводы относительно 
происхождения  кыргызского  языка,  он 
отмечает,  что  у  казахов  и  кыргызов 

 
 
 
 
 
 
 
              
БҚМУ 
 
Хабаршысы  №1-2016ж.  
 
 
307 
много  одинаковых,  но  разных  по  смыслу  слов.  Ч.Ч.  Валиханов  как  ученый-
фольклорист  внес  существенный  вклад  в  изучение  устного  народного  творчества 
народов Центральной Азии. Он впервые в истории кыргызской литературы глубоко 
изучил и классифицировал кыргызский фольклор. Он делит народную поэзию на три 
основных  рода.  Первый  род  поэзии  киргизского  народа  –  сказки  и  предания  о 
происхождении  народа  и  о  замечательных  случаях  из  жизни  знаменитых 
родоначальников.  По  мнению  ученого,  сказки  в  большинстве  случаев  отражают 
отношения  мира  духов  к  миру  действительному,  то  есть  они  проникнуты 
религиозностью. Но в них доминируют элементы фантастики. Главные действующие 
лица  в  сказках  –  это  добрые  и  злые  силы  природы  и  добро  непременно  побеждает 
зло.  Нередко  злые  силы    вступают  в  борьбу  с  человеком  и  человек  выходит 
победителем» [10]. 
Важным элементом устного народного творчества являются сказки, в которых 
на  наш  взгляд  отражены  вековые  чаяния  трудового  народа,  их  судьбы,  кроме  того 
ближайшими  помощниками  главных  персонажей  сказочного  фольклора  выступают 
мудрые старцы дающие советы, наставления, и именно благодаря им они выходят в 
роли победителей.  
Как  отмечает  Ч.Ч.  Валиханов:  «Форма  джиров,  как  и  самый  кобыз,  осталась 
теперь  только  достоянием  баксы.  Они  только  еще  сохраняют  эту  форму  стихов, 
употребляя  ее  при  заклинании  джинов.  Безусловно,  та  среда,  которая  рождает  этот 
жанр,  уходит  в  прошлое.  Войны,  походы,  поединки,  все  что  связано  с  ними, 
олицтворение  традиции  и  жанр  героических  джиров,  воспитывающих  новое 
поколение ценностями традиционного образа жизни  становятся ненужными. Вместо 
героических песен все шире распространяется олен – форма лирической поэзии. Она 
появилась как отражение мирных забот, жизнелюбия, умиротворенности вчерашних 
воинственных кочевников» [11].  
Разоблачая  расистское  отношение  к  кочевникам  Ч.Ч.  Валиханов  смело 
отстаивает  их  самобытность,  яркую  и  колоритную  культуру,  несомненные  и 
умственные качества казахов, превосходящие соответствующие качества некоторых 
тюрских  народов.  Он  пишет:  «В  Европе  господствует  ложное  понятие, 
представляющее  кочевые  племена  в  виде  свирепых  орд  и  беспорядочных  дикарей. 
Понятие  о  кочевом  монголе  или  киргизе  тесно  связано  с  идей  грубого  и 
скотоподного  варвара.  Между  тем  большая  часть  этих  варваров  имеет    свою 
литературу  и  сказания  письменные  или  устные.  К  числу  первых  принадлежат 
монголы, а к числу вторых-кочевые орды монголо-тюрского корня. Степной ордынец 
киргиз  стоит  по  своим  умственным  способностям  гораздо  выше  оседлого 
простолюдина  татарина  или  турка.  Склонность  к  поэзии  особенно  к  импровизации 
отличает все кочевые расы [12]. 
В  статье  «Записка  о  судебной  реформе»  Ч.Ч.  Валиханов  отмечает:  «Нет 
вопроса  общественного,  который  был  бы  так  всемогуще  важен,  как  вопрос  о 
народных  реформах.  Нет  сомнения,  что  все  законодатели  и  реформаторы  имеют 
ввиду  общественную  пользу,  но  понятие  о  том,  что  полезно,  что  вредно  для 
общественного развития в разные века были различные и теперь между нами ходит 
много  гипотез,  которые  по  рутине  и  по  привычке  прошлыми  преданиями 
принимаются многими на веру, как непреложная аксиома, хотя науки ясно доказали 
их ошибочность  и несостоятельность. Говоря о природе реформ, он особое внимание 
обращает на экономические и социальные стороны этого вопроса, указывая, что они 
прямо касаются насущных нужд народа, а реформы  политические допускаются, как 
средство  для  проведения  нужных  экономических  реформ,  ибо  каждый  человек 
отдельно  и  все  человечества  коллективно  стремиться  в  развитии  своем  к  одной 
конечной  цели,  к  улучшению  своего  материального  благосостояния  и  в  этом 
заключается  так  называемый  научно-
технический  прогресс.  С  этой  точки 

 
 
 
 
 
 
 
              
БҚМУ 
 
Хабаршысы  №1-2016ж.  
 
 
308 
зрения  полезны  те  реформы,  которые  способствуют  улучшению  быта  человека  и 
вредны те, которые мешают достижению этой цели [13]. 
Ч.Ч.  Валиханов  также  нашел  и  изучил  многие  до  него  неизвестные  науке 
письменные  источники  по  истории  и  этнографии  казахского  народа,  в  частности 
(литературные и архивные) и широко использовал их в своих трудах.  
В  записке  «О  мусульманстве  в  степи»  он  с  большой  убедительностью 
разоблачает реакционную сущность ислама смело выступает против мусульманского 
фанатизма  и  реакционного  духовенства,  в  которых  он  видит  одно  из  главных 
препятствий  тормозящих  развитие  казахского  общества.  Просветитель  доказывал, 
что  царское  самодержавие  нашло  в  мусульманском  духовенстве  опору  для 
проведения  своей  колониальной  политики.  С  негодованием  осуждал  идею 
использования  ислама  с  целью  разъединения  народов,  имея  ввиду,  что  народные 
массы  под  влиянием  ислама  могут  отойти  от  передовой  русской  культуры.  Он 
отмечал, что «мусульманство пока не въелось в нашу плоть и кровь, оно грозит нам 
разъединением народов в будующем» [14].  
Ч.Ч. Валиханова интересовами вопросы складывания антропологического типа 
казахов,  их  этнической  территории,  языка,  хозяйства.  Он  утверждал,  что  «по 
устройству черепа и типу лица среднеазиатские тюрки отличаются от своих соседей 
персов  и  монголов.  Казахи    же  образовались  в  результате  смешения  тюрков  и 
монголов,  но  со  значительным  перевесом  монгольского  корня.  В  Очерке  «О 
Джунгарии» он отмечал, что нельзя смешивать казахов с киргизами. Исследователь 
показал их различия в области материальной и духовной культуры, в их физическом 
облике.  «Казахи  и  киргизы-писал  Ч.Ч.  Валиханов,  -  отличаются  друг  от  друга  по 
языку,  происхождению,  обычаям»».  В  «Записках  о  киргизах»  он  писал,  что  все 
пространство  земель  от  Днепра,  Урала  и  до  Амура  представляется  нам  открытой 
степью, где кочуют и переходят с места на место казахи. Кочевой степняк ест, пьет, 
одевается  скотом,  для  него  скот  дороже  спокойствия.  Первое  приветствие  казахов, 
как известно начинается фразой: «здоров ли твой скот и твое семейство?» [15]. 
Это  на  наш  взгляд,  совершенно  верная  характеристика  Ч.Ч.  Валиханова,  и 
свидетельствует  о  том,    что  скот  занимал  очень  важное  привилигированное 
положение в кочевом хозяйстве кочевых казахов, и ярко отражает их быт.  
В статье «О киргиз-кайсацких могилах и древностях вообще» Ч.Ч. Валиханов 
писал, что «по всей степи разбросано множество древних могил, курганов и насыпей. 
Могилы устраиваются на возвышенных местах, караванных путей или около речек. 
Это  делается  с  целью,  чтобы  проезжий  мог  прочесть особую  молитву  над  прахом» 
[16]. 
В  другой  статье  «Тэнгри»  Ч.Ч.  Валиханов  отмечал,  что  огонь  у  казахов 
почитается за «аулие». В огонь нельзя плевать, нельзя наступать на очаг. У казахов 
существует обычай, согласно которому невеста, поступая в новое семейство, должна 
войти  в  юрту  отца  (мужа),  и  принести  в  жертву  огня  ложку  масла,  при  этом 
приговаривая: «аруах разы болсын» [17]. 
В  статье  «Следы  шаманства  у  киргизов»  он  писал,  что  «в  древности  могилы 
велеких  людей  были  вероятно  скрыты,  чтобы  их  не  осквернили  враги.  Он  так 
охарактеризовал  деятельность  шаманов:    «Шаман-это  человек,  одаренный 
волшебством и знанием, поэт, музыкант, прорицатель и вместе с тем врач. И далее он 
пишет:  «Из  всех  шаманских  поклонений  у  киргизов  поклонение  огню  до  сих  пор 
имеет  большую  силу.  Очищают  проводя  между  двух  огней.  У  кочевников  обряд 
очищения  называется  «аластау».  Человек,  дающий  клятву  должен  также очищаться 
огнем:  «Кок  соккан»-проклятый  небом,  «Кок  сокыр»-чтобы  не  было  неба-
показывают  на  шаманское  происхождение.  Священным  почитанием  у  казахов 
пользовались духи предков – аруахи. Во всех трудных житейских ситуациях казахи 
обращались  к  ним  прося  поддержки,  для 
чего 
было 
принято 
приносить 

 
 
 
 
 
 
 
              
БҚМУ 
 
Хабаршысы  №1-2016ж.  
 
 
309 
жертвоприношения.  Сильные  люди  после  смерти  становились  могущественными 
аруахами, их имена превращались в родовые ураны, у таких могил проводили самые 
серьезные  мероприятия,  например,  клятвоприношения.  Казахи  верили,  что  аруах 
способен  оказывать  влияние  на  судьбу  живых  людей.  В  XIX  веке  наряду  с  Мекке, 
священным центром мусульман, особо почитаемым местом остается Туркестан, где 
находился  мазар  Х.А.  Яссауи.  Казахское  население  было  привязано  к  этому 
священному  месту,  поскольку  в  течение  многих  веков  здесь  хоронили  самых 
известных  и  достойных  людей  –  ханов,  биев,  тарханов  и  мавзолей  превратился  в 
пантеон»  [18]. 
Ч.Ч. Валиханов досконально исследовал шаманство как религию казахов, как 


жүктеу 5.14 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет