Республики казахстан



жүктеу 5.14 Kb.
Pdf просмотр
бет26/44
Дата09.01.2017
өлшемі5.14 Kb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   44

 
*** 
 
ӘОЖ:  821.512.122.32.09  
 
   Қадыров Ж.Т. –  филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.,   
М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті 
Жәмбек С.Н. –  филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.,   
Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті                                                                    
Ибраева А.Д. –  филология ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы,   
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті 
Мұхамеджанова Г.Т. – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық  
университетінің доктаранты 
E-mail: zhkadyrov_777@mail.ru 
 
ШОҚАН УӘЛИХАНОВ – ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІН ЗЕРТТЕУШІ 
ҒАЛЫМ 
 
Аннотация.  Бұл  мақалада  Шоқан  Уәлихановтың  әдебиет  мәселелері 
жөніндегі еңбектерінің құндылығына назар аударылып, оның ғылыми мұраларының 
зерттеуіндегі тарихилық ұғыммен байланысты мәселелер қарастырылады. 
Көркем  әдебиеттегі  тарихилық    сапалықты,  тарихи  сабақтастықты, 
тарихи  принципті,  тарихи  шындықты,  тарихи  көзқарасты,  тарихи  генеологиялық 
сыр-сипаттарды  ашуда  Шоқан  Уәлихановтың  пайымдаулары,  ой-пікірлері 
сараланады. 
Тірек  сөздер:  тарихилық  мәселесі,  тарихилық  сапалық,  тарихилық,  тарихи 
сабақтастық,  тарихилық  принцип,  тарихи  шындық,  тарихилық  көзқарас,  тарихи 
генеологиялық сыр-сипат, тарихи аңыз, тарихи негіздер. 
    
Биыл  қазақтың  тұңғыш  ғалымы,  бүкіл  еуразия  халықтарының  мақтанышы, 
«Құйрықты жұлдыздай жарық етіп сөнген» алаштың ардақты ұлы, біздің жерлесіміз, 
ағартушы,  философ,  этнограф,  саяхатшы,  тарихшы  Шоқан  Шыңғысұлы 
Уәлихановтың туғанына 180 жыл толып отыр.  
Шоқан  Уәлиханов  –  XIX  ғасырда  қазақ  даласында  туған  ағартушылық 
мәдениеттің  талантты  өкілдерінің  бірегейі.  Ғылым  көкжиегінде  өшпес  із  қалдырған 
мәңгі  жарық  жұлдыздар  шыңында  қазақ  ұлтының  абзал  перзентінің  этнография, 
философия,  тарих,  фольклор  жайлы  құнды-құнды  еңбектері  мен  пікірлері  ұлттың 
тұтас құндылығын бағалауға тұрарлық шығармалар қатарында.  
Шоқан  Шыңғысұлы  саяхатшы  болуды,  соның  ішінде  Орта  Азияны,  Шығыс 
Түркістанды, Цин империясы елін аралап, зерттеуді армандады және сол мақсатына 
жетті  де.  1855  жылы  Орталық,  Шығыс  Қазақстанды,  Жетісу  мен  Тарбағатайды 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
209 
аралай  келіп,  қазақ  халқының  тарихы  мен  әдет-ғұрпы,  діни  ұғымдары  жайында 
материал жинап қайтқаны тарихи ақиқат.   
1856 жылы қырғыз елін зерттеу экспедициясына қатысып, қырғыздар мен Ұлы 
жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы жайлы мәліметтер жинап, ауыз әдебиетінің 
нұсқаларын  жазып  алып,  әлемдік  және  қазақ  ғылымына  орасан  үлес  қосты.  Осы 
сапарларында    «Жоңғария  очерктері»,  «Қырғыздар  туралы  жазбалар»,  «Қазақтың 
халық поэзиясының түрлері туралы», «Ыстықкөл сапарының күнделіктері»,  «Қытай 
империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы» атты т.б. еңбектерін жазып 
алып,  жергілікті  халықтардың  тарихы,  мәдениеті,  әдебиеті,  әдет-ғұрпымен  тұтасып 
жатқандығын дәлелдеді.  
Мәдениет, әдебиет мәселелері жөнінде Шоқан Уәлиханов  – сол кездің өзінде-
ақ көп тың пікірлер айтқан сұңғыла ғалым. «Қазақ халық поэзиясының түрлері» атты 
зерттеу  еңбегіне  халықтың  әдебиетін  оның  қоғамдық,  әлеуметтік  өмірімен  тығыз 
байланыстыра  қараған.  Әсіресе,  қазақ  поэзиясының  халықтық  сипаттарын 
ерекшелеген, поэзияны халықтың рухани серігіне балаған.   
Сонымен қатар қазақ пен араб поэзиясын салыстыра отырып та көркем тілмен 
нақышында  суреттеген.  Көшпелі  халықтардағы  өлеңді  суырып  салып  айту  өнерінің 
асқақтығына назар аударды. Қазақ поэзиясының жанр, түр, өлең құрылысын зерттей 
отырып,  түркі-қазақтың  ерекше  өлең  құрылысын,  ерекшелігін  еуропа,  орыс 
ғалымдарын таныстыруды ойлаған.  
Шоқанның  ғылыми  мұраларын  әлемдік  деңгейдегі  белгілі  ғалымдар                      
А.И.  Лёвшин,  А.Гумбольд, Ж-П.  Абель-Ремюз, Ю.Клапрот,  Бартольд,  Қ.Сәтбаев, 
М.Әуезов,  С.Мұқанов,  Ә.Марғұлан,  Н.Стрелкова  сияқты  ғылымның  белгілі 
зерттеушілері мен  кейінгі жылдардағы ғалымдар Н.Баяндин, О.Сұлтаньяев, Қ.Әбуев, 
Н.Қанафин, Ж.Бейсенбаев сияқты ізденушілеріміз көп жұмыс атқарды. 
Әрбір  ұлт  әдебиетінің  белгілі  бір  дәуірдегі  көркем  шығармасы  белгілі  бір 
дәуірдегі халықтық болмыс-тіршілігін, рухани жан-дүниесін, сол халықтың басынан 
өткен елеулі тарихи шындықтың іздерінен хабардар етсе керек. Осы нақтылы тарихи 
адамдар  мен  тарихи  оқиғаларды  бейнелеу  ерекшелігінен  әдебиеттегі  тарихилық 
мәселелері айқындалады. 
Әдебиеттегі  тарихилық  мәселесін  сөз  ету  белгілі  бір  халықтың  рухани 
кемелдену,  болу,  толу,  өсу  үдерісі,  сол  халықтың  басынан  кешкен  шытырман,  тар 
жол,  тайғақ  кешу,  өрлі,  ылдилы,  талайлы  тағдыры  мен  тарихи  шарпысулар  мен 
қақтығыстар,  тайталасулар  сырының  сан  алуан  мәліметтеріне  үңілтеді.  Тыңдаушы 
мен  оқырман  көңілін  толғандырады,  тебірендіреді,  қызықтырады.  Тарихи  зердені 
ерекше бір көркемдік тәсілмен таныстырады, байытады. 
Тарихи  таным,  пайымды  ұштайды.  Осы  жолда  ол  халқымыздың  азаматтық 
тарихтағы басып өткен жолдарымен үндеседі, тоғысады. 
Әдебиет  –  белгілі  бір  халық  тарихының  көркем  шежіресі  іспеттес.  Тарихты 
бойына  жинақтаған  бұл  көркем  дүниелердің  негізінде  елеулі  тарихи  оқиғалар  мен 
белгілі  бір  тарихи  шындық  жатары  шындыққа  қарым-қатынасы  сияқты  тарихилық 
мәселесінің  әдебиеттану  ғылымында  қарастырыла  бастағанына  екі  ғасырдан  аса 
уақыт өтіпті [1, 149 б.]. 
Көркем  әдебиеттегі  тарихилық  сапалық  тұрғыдан  алғанда  ғылымдағы 
тарихилықтан ерекшелеу болып келеді. 
«Ғылым  белгілі  бір  дәуірдің  тарихи  даму  заңдылықтарын  тұжырымдармен 
өрнектесе, ал әдебиет сол тарихи құбылыстарға деген адам қатынасын – оның кісілік 
құлқы,  әрекет-харекеті,  таным  дүниесіндегі  өзгерістері  арқылы  көрсетеді.  Басқаша 
айтқанда,  «белгілі  бір  дәуірдің  нақты  тарихи  мән-мазмұнын,  оның  қайталанбас 
келбеті  мен  ерекше  бейнесін  көркемдік  әдіспен  игеретініне  назар  аударуды  талап 
етеді» [1]. Көркем әдебиттегі тарихилықтың біраз мәселесі өткен дәуірлердегі тарихи 
оқиғаларды,  тарихта  жасаған  қайтаркерлердің  іс-әрекетттерін  өзек  еткен  тарихи 
жанрдағы шығармалармен  байланыста  қарастырылады.  Бұл  тарихи  шығармалардың 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
210 
көркемдік болмыс-бітімі, көркемдік шындықпен тарихи шындықтың тұтасып, кірігіп, 
нәзік орайласуы, жарасым табуы, көркем синтезделуі.  
«Тарихилық  әдеби  шығарманың  тарихи-әлеуметтік  ортамен,  белгілі  бір 
халықтың  мәдени  тарихымен,  салт-дәстүрімен,  ырым-танымдарымен,  ұлттық  мінез. 
Ойлау ерекшеліктерімен аңсар, арманымен тамырлас құбылыс. Осынау «тарихилық» 
ұғымы  суреткер  дүниетанымының  шартараптылығына,  асқан  білімдарлығына  яки 
мынадай таным кезеңдерінің: 
1). Өткенді (ретрогноз),  
2). Бүгінгіні (презентогноз),  
3).  Болашақты  (прогноз)  жетік,  жан-жақты  меңгергеніне  тікелей  қатысты           
[2, 97 б.]. 
Әдебиеттегі тарихилық және зерттеу саласындағы методикалық әдіс ретіндегі 
тарихилық  өмірдегі,  ақиқат  болмыстағы  әрбір  құбылысты  тексеру  мен  бейнелеу 
жалпы  тарихи  процестің  бір  бөлшегі,  яғни  тарихи  сабақтастық  негізінде 
қалыптастырылуға тиіс.  
Сонымен,  тарихилық  белгілі  бір  заманның  нақты  тарихи  жағдайларын, 
қайталанбас  келбеті  мен  өзіндік  қасиеттерін,  мән-мағынасын,  болмысын,  ұлтттық-
тарихи  және  өмір  шындығын,  идеялық-танымдық  тереңдігін  көркемдік  тұрғыдан 
жырлап, тарихтың көркемдік философиясын шеберлікпен жеткізу [3, 195 б.]. 
Осы  тарихилық  принципімен  орайлас,  тарихилық  ұғымын  нақтылайтын 
көркем  шығармадағы  тарихи  шындық  ұғымына  тоқталсақ.  «Тарихи  шындық-  өмір 
шындығының тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік  көрінісі. Тарихи 
шындыққа  қоғамдық  өмірдегі  нақтылы  құбылыстар,  болған  уақиғалар,  өмір  сүрген 
тұлғалар  арқау  болады.  Тарихтың,  халық  өмірінің  шынайы  болмысын  елестету 
арқылы  өткеннің  сипаты  танылады.  Алайда,  әдеби  шығармадағы  тарихи  шындық  – 
көркем  шындық.  Әдебиеттануда  жоғарыда  сөз  болған  тарихилық  мәселелерін 
нақтылай  келіп,  әдебиетті    танудағы  ұлы  ғалым  Шоқан  Уәлиханов  ұстанған 
тарихилық көзқарастарына ерекше тоқталып өтеміз. 
Сан  қырлы  талант  иесі,  алуан  салалы  ғылымдардың  білгірі  Шоқан 
Уәлихановтың тамаша әдебиеттанушы – ғалым екендігін айта кетсек. 
Белгілі  Шоқантанушы  ірі  ғалым,  білімпаз  талант  иесі  академик  Ә.  Марғұлан 
Шоқан  туралы:  «Біраз  еңбектерінде  Уәлиханов  тарихшы,  этнограф  қана  емес, 
әдебиетші,  публицист,  тамаша  сөз  зергері  екенін  де  танытады.  Қазақтың  халық 
поэзиясының теориясы  және қырғыздың «Манасы» туралы аяқталмаған зерттеулері 
де ерекше назар аударады [4, 75 б.] – деп, жазады. 
Шоқан жазған әдеби зерттеу еңбектер: «Қырғыз-қайсақтардың үлкен ордасына 
қарасты  елдердің  аңыз-әңгімелері»,  «Бұқардың  Абылайды  жоқтауы»,  «Абылай 
туралы  жырлар»,  «18  ғасыр  батырлары  туралы  тарихи  әңгімелер»,  «Қазақ  халық 
поэзиясының түрі туралы»,  «Жоңғария очерктері»,  «Қырғыздар туралы жазбалар»  - 
ғалымның  әдебиетті  танып,  түсінудегі  білімі  мен  білігін,  орасан  зор  талантын 
айғақтайды.  Бұл  зерттеу  еңбектерде  қазақ,  қырғыз  әдебиетінің  мәселелері  егжей-
тегжейлі сөз етілген. 
Шоқанның  әдеби-зерттеу  еңбектерінің  түрлік,  мазмұндық  сипаты  жөнінде 
белгілі  ғалым  еңбегінде  төмендегідей  ой  өрбітеді:  «Шоқанның  әдеби  зерттеу 
еңбектері  көлемі  жағынан  шағын,  олар  хат,  мақала,  очерк  түрінде  жазылған.  Оның 
әдеби зерттеу еңбектерін үш топқа бөлуге болады. Олар:  
а).  Қазақ  әдебиеті  тарихының  мәселелері,  ақындар,  олардың  шығармалары 
туралы мәлімет;  
б). Қырғыз бен қазақ халықтарының ауыз әдебиеті туралы зерттеулер;  
в).  Қазақ  пен  қарғыз  поэзиясының  түрлері  туралы  теориялық  зерттеулер»                
[5, 265 б.]. 
Шоқанның  әдебиеттегі  тарихилықты  түсіну  пайымын  төмендегідей  ой-
пікірлерінен байқауға болады: «Бір халықтың этнографиясын түсіну үшін, сол елдің 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
211 
тұрмысын,  салтын  жақсы  көрсететін  халықтық  жырларды  тексеру  қажет  екенін 
оқымыстылар  көптен  бері  айтып  келеді,  халықтың  өткен  өмірін  суреттейтін  бай 
аңыз-әңгімелерін  Солтүстік  халықтары  мен  Орта  Азия  халықтары  ерекше  қымбат 
қазына  санаған.  Бұл  аңыздар  мен  рулардың  басынан  өткен  оқиғалары  қарт 
адамдардың  шежірелер  мен  шешендік  сөздерді,  эпостарды  қасиеттеп  естеріне  берік 
сақтауы арқылы рудан-руға, елден елге тараған  [6, 418 б.]. 
Кезінде  Шоқан  жалпы  әдебиет  нұсқалары,  оның  ішінде  ауыз  әдебиеті 
мұраларын  молынан  жинастырып,  оларға  түсініктеме  беруінің  үлкен  мәні  мен 
маңызы  болған.  Шоқан  «Дала  Иллиадасы»  деп  зор  баға  берген  көршілес  қырғыз 
халқының  «Манас»,  «Сәметей»  туралы  дастандары  көлемі  жағынан  дүние  жүзінде 
теңдесі жоқ туындылар бола отырып, оқиға құру, адам образдарын жасау жағынан да 
бағалы да құнды эпостар болып табылады. Шоқан қырғыз халқының бұл эпостарын 
елдің  өткен  өмірінің  сәулесі  болуға  жарарлық  шығарма  деп  қарастырып,  жоғары 
бағасын берген. 
 «Жазуы  жоқ  елдердің  өткен  тарихы  мен  салтын  тануымыз  үшін  мұндай  ұзақ 
желіге  құрылған,  күрделі  эпостардың  үлкен  мәні  үлгісінде  көрсетпек  болған»                     
[7, 211 б.], - деп жазады профессор Қ. Жұмалиев. 
Қырғыздың  әйгілі  эпосы  «Манастың»  қырғыз  манасшыларының  аузынан 
жазып  алып,  оның  «Көкетай  ханның  ертегісі»  деген  ұзақтау  бөлімін  орысшаға 
аударған. Орыс, еуропаның мәдениетті қауымына «Манас» алғаш рет Шоқан арқылы 
таныс  болған.  Қазақ,  қырғыз  халықтарының  осы  сияқты  жыр-дастандары,  ертегі, 
аңыз,  өлеңдерінің  тарихи  мәні  туралы  Шоқан  Уәлиханов  былай  деп  жазады:  «Егер 
жұрттың айтуынша, Геродот жинаған Гомердің көркем өлеңдері мен аңыздарының аз 
да  болса  тарихи  мәні  бар  десек,  егер  де  өзгертіліп,  мысал  тәрізді  болып  кеткен 
аңыздардың  негізіне  оқиға,  шындық  жататын  болса,  қырғыздың  ата-бабаларының 
өмір тұрмысын, әдет-ғұрпын әр жағынан қамтып, белгілі бір жүйеде суреттеген, сол 
елдің өткен кездегі өмірінің сәулесі болған аңыздарын алып, ол халықтың осы күнгі 
мінез-құлықтарымен  салыстырсақ,  ол  аңыздардың  тарихи  мәні  болуының 
мүмкіндігіне күдіктенбеуіміз керек...» [4, 203 б.]. 
Қырғыз  аңыз-ертегілерінің тарихи түп-төркіні, негіздері туралы пайымды ой-
тұжырымдар жасайды білгір зерттеуші Шоқан. 
«Орта  Азияның  барша  көшпелі  тайпалары  сияқты  Алатау  қырғыздарының  да 
семья  естеліктері  түрінде  сақталып  келген,  өздерінің  арғы  ата-бабаларын,  даңқты 
батырларының  ерлік  істерін  баяндайтын  талай-талай  тарихи  аңыздары  мен 
ертегілері,  поэзиялық  хикаялары  бар.  Бұл  аңыз-ертегілердің  белгілі  бір  сындарлы 
жүйесі жоқ және көбінесе шындыққа жанаспайтын болғанымен, бәрін тұтас алғанда 
халықтың  өткендегі  өмірінің  қысқаша  тарихи  суретін  бейнелейді.  Өздерінің 
батырлары  мен  халық  арасындағы  маңызды  уақиғалар  туралы  аңыздарды  жырға 
айналдырып  келешек  ұрпаққа  ат  басындағы  естелік  тәрізді  айтып  жеткізіп  отыру 
барлық  көшпелі  тайпаларға  тән  сипат.  Аңызшылардың  ең  құрметтілері  сол 
аңыздарды аумай-төкпей жеткізушілер болып табылады» [4, 217 б.]. 
Аңыз-ертегілер,  өлең-жырлардың  тарихи  генеологиялық  сыр-сипаттарын 
ашудағы  жоғарыдағы  ой-пікірлердің  маңызы  ерекше.  «Шоқан  поэзияны  тек 
көркемдік  мұра  ретінде  ғана  жоғары  тағдараның  шежіресі,  оның  басынан  кешірген 
оқиғаларының шынайы елестері» [8, 33 б.], – деп те білді.  
Ғалым  тарихи  аңыздармен  қатар,  эпостық  жырларға  көп  назар  аударған. 
Ноғайлы  дәуіріндегі  тарихи  уақиғаларға  байланысты  туындаған  эпостық  жырларды 
көп  жинап,  зерттеген.  Досы  А.Н.Майковқа  жазған  хатында  Шоқан  мұны  баса  атап 
көрсеткен.  Ғалымның  пайымынша  қазақ  арасындағы  осындай  эпостық  жырларда 
Алтын  Орда  қаһармандарының  іс-әрекеттері  ғана  суреттеліп  қоймайды,  орда 
тарихына  жаңа  көзқарас  танытады  әрі  орданың  құлау  себептерінің  түп-төркінін  де 
ашып береді. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
212 
Шоқан  Уәлиханов  қазақтың  эпикалық  жырларын  Алтын  Орда-ноғайлы 
дәуірімен байланыстырып, жырлардың генезисі осы дәуірлерде туған деген ғылыми 
тұжырымдар  жасайды.  Бұл  тұрғыда  әдебиеттанушы-ғалым  М.  Жолдасбеков: 
«Қазақтың  эпостық  жырлары  Алтын  Орда-ноғайлы  тұсында  туған  еді  деген  пікір 
ұсынады  Шоқан  Уәлиханов.  Әлбетте,  бұл  тұжырым  кезінде  үлкен  жаңалық 
болғанымен, бүгінгі әдебиеттану ілімінің аталмыш мәселеге басқаша қарайтындығын 
да  ескерте  кеткен  жөн»  –  деп,  бүгінгі  ғылымда  бұл  мәселе  жаңаша  көзқарастың  да 
бар екендігін аңғартып өтеді [9, 294 б.]. 
Шоқан  ноғайлы  дәуірінде  туған  жырларды  сөз  еткенде  ондағы  тарихи 
тұлғалардың  есіміне  байланысты,  тарихи  негізі  бар  әңгіме-жырларға  көбірек  назар 
аударды.  Бұл  жерде  Шоқан  халқымыздың  тарихи,  эпостық  нұсқаларын  тек  қана 
тарихқа қатысты тұрғысынан ғана бағалады деген сөз тумау керек. Ол осындай бай 
қазынаның көркемдік мән-маңызы мен құндылығына да ерекше зер салған. Мысалы 
«Ер  Қосай»  мен  «Ер  Көкше»  жырларын  көркемдік  шеберлігі  тұрғысынан  бағалап: 
«Бұл жырдың тарих тұрғысынан қызықты ештеңесі жоқ. Бірақ жырдың өлеңдік жағы 
күшті, әуезді жыр оқиғасы басынан аяғына дейін тартымды» [4, 162 б.] – деп жазады. 
Дей  тұрсақ  та  Шоқан  осы  әңгіме-жырлардың  тарихпен  байланысы  жағын 
бірінші  орынға  қойып,  баса  көңіл  бөледі.  Өзінің  тарихилық  көзқарастағы 
ұстанымдары арқылы байыпты да құнды байламдар жасайды. Ондағы нақты тарихи 
оқиғалардың  мәніне  үңіледі.  Ел  арасына  кең  тараған  «Еркөкше  мен  Ерқосай»  және 
«Орақ батыр» жырларына тоқталады.  «Қазақтар арасында маған белгілі тағы екі жыр 
бар,  оның  бірі  –  «Еркөкше  мен  Ерқосай».  Бұл  жырда  уақ  руынан  шыққан  Еркөкше 
батыр мен оның баласы Ерқосай батырдың қуатты қыпшақ тайпасымен күресіндегі 
ерліктері суреттеледі. ...Жыр-дастан оқиғасының қызықты іс-әрекеттерімен алмасуы 
тыңдаушысын  үнемі  ширықтырып  ынтықтырады  да  отырады,  бір  қызығы, 
шығарманың  алғашқы  бөліміндегі  негізгі  қаһарман  ұрыста  денесінде  сау-тамтығы 
қалмай жараланып, қаза табады, демек жеңіледі. Оның баласы Ерқосай әкесінің өлімі 
үшін  қыпшақтардан  кек  алады.  Жыр-дастанның  бұл  бөлімі,  ертедегі  көшпелі  ел 
жауынгерлерінің ұрыс жүргізудегі әдіс-айлаларын рет-ретімен ұғымды суреттеуімен 
қызғылықты»  -  дей  келіп,  Шоқан  қазақ  арасында  өзіне  белгілі  екінші  жыр 
оқиғаларына былайша сипаттама береді: «Ендігі бір жырдың аты «Орақ батыр». Бұл 
жырда Орақ батырдың басынан кешкен тағдыры әңгімеленеді. Орақ батыр қарауыл 
руынан,  Ресейге  жорыққа  аттанады, орыстардың  қолына  түседі,  тұтқында  абақтыда 
10 жыл отырады, содан соң үйленіп, балалы-шағалы болады, бірақ туған жерге, елге 
деген сағыныш маза бермейді, ақыры еліне оралады» [4, 162-163 бб.]. 
Ғалым  бұл  жырлардың  біріншісін  Көкшетау  округіндегі  Қойлы  Атығай 
болысының  тұрғыны  Арыстанбай  ақынның  аузынан,  ал  екінші  жырды  қыпшақтар 
ішіндегі Ахмет Жантөрин сұлтанның қонысында тұратын кіші жүздік жырау, алшын 
Нұрымбайдың аузынан естігенін айтады. 
Ноғайлы  жырлары  туралы  Шоқан:  «Ногайские  предания  относятся  к  концу 
ХІҮ,  к  ХҮ  и  ХҮІ  в.в.  Предания  эти  имеют  эпический  характер  и  поются 
рифмованными  стихами  и  поэтому  принадлежат  к  области  народной  устной 
литературы.  Они  замечательны,  как  выражения  народного  духа,  понятии,  нравов, 
обычаев,  образа  жизни,  замечательны  также  в  филологическом  отношении  и  не 
лишены  исторического  интереса»  [4,  138  б.],  –  деп  жазады.  Бұл  байламдардан 
ноғайлы жырларының тарихилық маңызына деген көзқарас байқалады. 
Ноғайлы  жырларының  ішінде  Шоқанның  ерекше  мән  бере  қараған  жыры  – 
«Едіге»  жыры.  «Едіге»  жырының  Алтын  Орда  тарихына  қатысты  нақты  тарихи 
уақиғалардан  өріс  алғандығын  байқаймыз.  Оның  тарихи  негізі  –  Алтын  Орда  ханы 
Тоқтамыс пен Ноғайлы биі Едігенің араздасып, жауласу тарихы.  
«Алтын  Орда  билеушісі  мен  Едіге  бидің  араздасқан  уақыты  –  Тоқтамыстың 
1393 жылы Ягайлога Дон бойынан хатқа түсіртіп жіберген пәрмен-жарлығында 1391 
жыл  деп  көрсетілген»  [10,  13-14  бб.].  Ақсақ  Темір  мен  Тоқтамыс  қолдарының 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
213 
шайқасқан  мезгілін  әртүрлі  жазба  деректер  мен  тарихи  еңбектерге  сүйеніп,  осы 
тарихи оқиғаны сөз еткен қазақ ғалымдары Ш.Уәлиханов, Қ.Сәтбаев, М.Тынышбаев, 
С.Сейфуллин,  Ә.Марғұлан,  Р.Бердібаев  1391,  1395  жылдары  Теріскей  Кавказдағы 
Терек, Кубан өзендерінің бойында болған қанды шайқастармен байланыстырады. 
«Едіге»  жырының  тарихи  негіздеріне  байланысты  В.М.  Жирмунский:  «В 
основе  эпических  сказании  об  Идиге  лежат  исторические  события,  относящиеся  к 
концу ХІҮ – началу ХҮ в., периоду усиливающегося политического распада Золотой 
Орды  и  утверждения  на  Востоке  новой  мировой  державы  Тимура  (Тамерлана)  с 
центром в Средней Азии» - деген пікір айтады. 
Жырдың  тарихи  негізі  жөнінде  академик  Р.Бердібай:  «Едіге  батыр»  жыры 
тарихи  аңыз  негізінде  құралғандықтан,  оны  сол  дәуірдегі  нақтылы  тарихи,  саяси, 
әлеуметтік  жағдайларды  баяндайтын  еңбектермен  салыстыра  қарау  шындық  пен 
аңыздың  парқын  айқындый  түспек.  Ал  эпостың  бас  қаһарманы  –  Едігенің  тарихи, 
саяси,  әлеуметтік  жағдайларды  баяндайтын  еңбектермен  салыстыра  қарау  шындық 
пен аңыздың парқын айқындай түспек. Ал эпостың бас қаһарманы – Едігенің тарихи 
аренаға  шығу  себептерін  Алтын  Орда,  Ноғай  Ордасы  мемлекетінің  тағдырынан 
алшақ алып қарау мүмкін емес. Сондықтан, Алтын Орда тарихы осы кезге дейін жан-
жақты жазылмағаны белгілі» [11, 237 б.] – деп жазады. 
Бізге құндылығы «Едіге» жырының тарихи негіздерін ғылымда алғаш талдап, 
саралап пікір айтқан да қазақ  ғалымы Шоқан Уәлиханов еді. 
«Едіге»  жыры  ХІҮ  ғасыр  соңындағы  оқиғаларға  қатысып,  бірақ  ХҮ  ғасыр 
басында  құрастырылған.  Бұл  жыр-дастандағы  ескі  сөздер  мен  сөз  тіркестері 
құбылысынан байқалады. Ондай сөздер мен сөз тіркестері қазіргі тілде жоқ» [4, 163 
б.]  –  дей  келіп,  жырдағы  тарихи  оқиғалардың    ХІҮ  ғасырда  өтіп,  дастанның  ХҮ 
ғасырда пайда болғанын ғылыми түрде дәлелдеп көрсетеді. Жырдың бас қаһарманы 
Едігенің  тарихи  Едіге  екендігін  де  алғаш  дәлелдеп  айтқан  ғалым  да  Шоқан 
Уәлиханов  еді.  «Самый  замечательный  исторический  джир  киргизский  –  это 
«Идиге»,  тот  самый  Идиге,  Эдеку,  Идигей,  о  котором  говорится  в  ярлыке 
Тохтамыша, тот  самый бек, манап и темник, который разил Витовта при Ворскле и 
управлял ордой безотчетно при четырех ханах», - деп келіп, «Существование Идыге, 
несомненно,  как  существование  Тохтамыш-хана  и  Тамерлана.  Оно  подтверждается 
не  только  народными  преданиями,  но  и  письменными  фактами.  Ибн-Арабшах 
говорит об Идиге, что он был одним из дъяволов Тамерлана. В хретоматии Халфина 
(изданной  в  Казани)  находится  родословная  Идыге,  составленная  по  преданиям 
казанских  татар»  -  деп,  жырдың  тарихи  негіздерінің  астарлы  беттерін  ашады. 
Жырдағы  жер-су  атаулары,  сол  кезде  өмір  сүрген  қаһармандардың  түп-тегі,  аты-
жөндерін  түгел  келтіріп,  ғылыми  байламдар  жасайды.  Сөзімізді  түйіндей  келгенде, 
қазақтың  біртуар  ғалымы  Шоқан  Уәлиханов  ноғайлы  дәуірінде  туған  тарихи 
жырларды, жалпы қазақтың халықтық әдебиетін танып, бағалауда өзінің тарихилық 
принципін  берік  ұстанған  зерделі  зерттеуші,  білікті  ғалым  екендігін  әрдайым 
айғақтап отырған. 
Асылы, Шоқаны бар ел – шоқтығы биік ел. Өйткені, ол – өз еліне шын берілген 
ардақты тұлға.   
    
Әдебиетттер: 
1.
 
Лессинг Б.Э. Гамбургская драматургия. – М-Л., 1936. – 291 б. 
2.
 
Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы, Ғылым, 2001. – 203 б. 
3.
 
Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы, Ана тілі, 1998. – 384 б. 
4.
 
Уәлиханов  Ш.  Таңдамалы  шығармалары.  –  Алматы,  Жазушы,  1985.  –              
301 б. 
5.
 
Сүйіншәлиев Х. ХІХ ғасыр әдебиеті. – Алматы, Ана тілі, 1992. – 265 б. 
6.
 
Валиханов Ч.Ч. Соч., Т І. – Алматы, 1961. – 418 с. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
214 
7.
 
Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы, Мектеп, 
1967. – 237 б. 
8.
 
Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. – Алматы, 1980. – 221 б. 
9.
 
Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы, Жазушы, 1990. – 352 б. 
10.
 
Ибатов  А.  ХІҮ  ғасырдағы  хандар  жарлықтарының  тілі.  –  Алматы, 
Ғылым, 1990. – 293 б. 
11.
 
Бердібай Р. Бес томдық шығармалар жинағы. Т.3.  – Алматы, Қазығұрт, 
2005. – 464 б. 
   
Кадыров Ж.Т., Жамбек С.Н., Ибраева А.Д., Мухамеджанова Г.Т. 
Чокан Валиханов – ученый-исследователь устного народного творчества 
 
В  статье  подчеркивается  ценностность  трудов  Чокана  Валиханова, 
посвященных  проблемам  литературы,  рассматриваются  проблемы,  связанные  с 
историзмом, его научным наследием.   
Анализируется отношение Чокана Валиханова на историческую правдивость, 
историческую 
преемственность, 
исторический 
принцип, 
историческую 
действительность,  историческое    мировоззрение,  исторические  генеологические 
открытия, свойственные литературе.   
Ключевые  слова:  историческая  проблема,  историческая  правдивость, 
историческая 
преемственность, 
исторический 
принцип, 
историческая 
действительность,  историческое    мировоззрение,  исторические  генеологические 
открытия, исторические мифы, историческая основа.   
 
Kadyrov Zh.T., Zhambek S.N., Ibraeva A.D., Mukhamedzhanova G.T. 
Chokan Ualikhanov – folklore research scholar 
 
The given paper aims to emphasize the significance of Chokan Ualikhanov’s works 
dealing  with  the  problems  of  literature,  and  to  consider  some  topical  issues  related  to 
historicism and Chokan’s scientific heritage. 
The  paper  also  represents  the  scrutiny  of  Chokan  Ualikhanov’s  views  on  the 
historical  veracity  and  continuity,  historical  actuality  and  its  principles,  historical 
worldview and genealogical discoveries peculiar to literature. 
Keywords:  historical  issue,  historical  veracity,  historical  continuity,  historical 
principle,  historical  actuality,  historical  worldview,  historical  genealogical  discoveries, 
historical myths, and historical foundation. 
 
*** 
 
УДК:
 
82-312.9 
Утегенова К.Т. – кандидат педагогических наук, доцент, 
ЗКГУ им. М.Утемисова 
Е-mail: karlyga@bk.ru  
Джиреншиева Г. – магистрант ЗКГУ им. М.Утемисова 
Е-mail: gulmura_75@mail.ru 
 
ОСОБЕННОСТИ КОНЦЕПТОСФЕРЫ ЖАНРА ФЭНТЕЗИ  
НА ПРИМЕРЕ ТВОРЧЕСТВА Р. АСПРИНА 
 
Аннотация.  Рассмотрена  концептосфера  романа  Роберта  Асприна  «Еще 
один великолепный миф». На основе конкретных примеров раскрыты особенности 
концептосферы романа. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
215 
Ключевые слова: Концептуальная сфера, фэнтези, концепт, культура, язык, 
роман. 
 
Термин  «концептосфера»  введен  Д.С.  Лихачевым  в  работе  «Концептосфера 
русского языка» (1993) по типу терминов В.И. Вернадского: ноосфера, биосфера и 
пр. [1, с. 280-287].  
Применительно  к  духовной  стороне жизни  человека  (культуре  и  языку)  это 
понятие  метафорично:  сфера  оформляет  шарообразное  пространство,  в  котором 
человек  создает  материальные  и  духовные  культурные  ценности,  в  том  числе  и 
языковыми  средствами.  Понятие  концептосферы  помогает  понять,  почему  язык 
является  не  просто  способом  общения,  но  своеобразным  концентратом  культуры 
нации.  В  совокупности  потенции,  открываемые  в  словарном  запасе  отдельного 
человека, как и всего языка в целом, Д.С. Лихачев называет концептосферами.  
Концептосфера  национального  языка  тем  богаче,  чем  богаче  вся  культура 
нации  –  ее  литература,  фольклор,  наука,  изобразительное  искусство,  она 
соотносима со всем историческим опытом нации и религией особенно. 
Концептуальная сфера языка постоянно обогащается, если есть достойная его 
литература  и  культурный  опыт.  Поэтому  особое  значение  в  создании 
концептосферы  принадлежит  писателям  и  поэтам,  носителям  фольклора, 
отдельным  профессиям  и  сословиям.  В  нее  входят  даже  названия  произведений, 
которые через свои значения порождают концепты, поэтому концептосфера языка – 
это в сущности концептосфера культуры. Богатство языка определяется не только 
богатством  «словарного  запаса»  и  грамматическими  возможностями,  но  и 
богатством  концептуального  мира,  концептуальной  сферы,  носителями  которой 
является язык человека и его нации. 
Для  настоящей  работы  целесообразно  сделать  уточнение:  в  соответствии  с 
теорией  Д.С.  Лихачева,  под  концептосферой  художественного  произведения 
понимается  совокупность  концептов  этого  произведения,  обусловленная 
национальным, культурным и индивидуальным опытом его автора.  
Способы  обнаружения  концептов  и  репрезентации  их  содержания 
составляют  концептуальный  анализ,  в  современной  лингвистике  существуют 
различные  его  методики.  СЕ.  Никитина  обращает  внимание  на  двусмысленность 
обозначения 
этого 
метода 
исследования: 
«…Само 
словосочетание 
„концептуальный  анализ“…  двусмысленно:  оно  может  обозначать  и  анализ 
концептов,  и  определенный  способ  исследования,  а  именно  анализ  с  помощью 
концептов  или  анализ,  имеющий  своими  предельными  единицами  концепты,  в 
отличие,  например,  от  элементарных  семантических  признаков  в  компонентном 
анализе» [2, с. 117]. 
Е.С.  Кубрякова  отмечает  различия  и  в  самой  процедуре  концептуального 
анализа,  и  в  арсенале  исследовательских  приемов,  и  в  результатах  исследований. 
Она справедливо утверждает следующее: «Концептуальный анализ – это отнюдь не 
какой-то  определенный  метод  (способ,  техника)  экспликации  концептов… 
соответствующие работы объединены некоторой относительно общей целью, а что 
касается путей ее достижения, то они оказываются разными» [3, с. 3]. 
В  настоящей  работе  концепты  выявляются  и  анализируются  как  элементы 
концептосферы произведений Асприна.  
Для выделения и исследования концептов необходимо определить ключевые 
слова  текста,  обусловленные  субъективно-  художественным  мировосприятием 
автора. Ключевые знаки художественного текста (иначе говоря, его концептосфера) 
создают  и  укрепляют  структуру  художественного теста, концентрируют  внимание 
читателя и способствуют пониманию авторских интенций. 
Для  исследования  романа  Р.  Асприна  «Ещё  один  великолепный  миф»,  как 
примера юмористического фэнтези, за основу была взята классификация жанровых 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
216 
признаков  фэнтези  (которые  включают  духовно-содержательные,  эстетические 
принципы, тематику и стиль), предложенная С.В. Шамякиной [4].  
Первое,  что  характерно  не  только  для  исследуемого  романа,  но  и  для 
большинства  фэнтезийных  произведений  -  создание  «Вторичного  мира”,  в  нашем 
случае  этот  «вторичный  мир»  трактуется  как  параллельное  измерение.  Причем  в 
исследуемом  романе  он  противопоставляется  не  первичному  миру  объективной 
действительности, а такому же созданному автором вторичному миру, который по 
все признакам наиболее соотносится с реальным миром.  
Писатель 
для 
своих 
измерений 
создает 
культурно-исторически-
географический  фон.  Для  него  характерны  заимствованные  из  реальных 
мифологических  систем  персонажи,  например  единороги,  демоны,  бесы:  «Чтобы 
продемонстрировать тебе ценность контроля, я сейчас вызову демона, существо из 
другого  мира»  [5,  с.  5].  В  этом  случае  явно  видно,  что  персонаж  из  созданного 
авторским  воображением  мира,  сознает  свою  реальность,  как  действительную, 
противопоставляя её другому миру – «существо из другого мира» [5, с. 5].  
Если  обратиться  к  другой  цитате,  то  там  увидим:  «Что?  А,  девол.  Он  не  с 
Девы,  он  с  Бесера.  Бес.  Разве  Гаркин  ничему  тебя  не  научил?»  [5,  с.  9].  Здесь 
персонаж наглядно представляет многомирие.  
«Это  впечатление  подкреплялось  везшим  его  массивным  единорогом, 
нагруженным  доспехами  и  оружием»  [5,  с.  21].  Интересным  является 
действительное  противопоставление  мира  героев  такому  потустороннему  миру, 
который  и  мы  считаем  «потусторонним»,  поскольку  он  наделен  реальными 
характеристиками и населены такими персонажами, которых мы знаем. 
Отдельно  следует  рассмотреть  мир  персонажей,  которых  можно 
охарактеризовать  как  полностью  вымышленных:  «Однажды  в  лесу  я  оказался 
лицом к лицу со змеекошкой. В другой раз я столкнулся с паукомедведем» [5, с. 6]. 
Следует отметить, что привычных нам названий фауны в романе вообще нет.  
- А из какого измерения происходишь ты?  
- С Извра. 
- Тогда получается, что ты извращенец?  
- Нет. Тогда получается, что я изверг. А теперь заткнись! [5, с. 30].  
«Изверг»  и  «извращенец»  можно  считать  вымышленными  существами,  так 
как  в  данном  контексте  это  не  только  характеристика  личности,  а  точнее  не 
столько, сколько название расы параллельного измерения. 
Р.  Асприн  не  заострялся  на  детальной  разработке  исторических  событий 
вымышленного  мира.  Упоминается  лишь  некоторые  из  эпизодов  истории, 
ключевых  для  исторического  развития  всех  данных  измерений.  «Но  какой  бы  ни 
была  причина,  он  помешался  на  том,  что  хочет  править  всеми  измерениями.  Он 
попробовал  провернуть  это  раньше,  но  мы  вовремя  прослышали  про  это  и  наша 
компания собралась в бригаду, чтобы преподать ему урок хороших манер» [5, с. 14-
15]. 
Также,  упоминаются  фрагменты  истории  отдельных  измерений,  но  и  они 
оказывают влияние на общий ход истории:  
- Ну, история никогда не была моей сильной стороной, но, насколько я могу 
судить,  некогда  все  измерение  Девы  столкнулось  с  экономической  разрухой. 
Страны страдали от напасти, оказавшей влияние на стихии. Рыба не могла жить 
в  океанах,  растения  не  могли  произрастать  в  почве.  Те  растения,  что 
произрастали  были  искаженными,  изменившимися,  ядовитыми  для  животных. 
Измерение было больше не в состоянии обеспечить жизнь своим гражданам. 
Я лежал, глядя на звезды, покуда Ааз продолжал свой рассказ. 
-  Путешествия  по  измерениям,  некогда  легкомысленное  времяпровождение, 
стали  ключом  к  выживанию.  Многие  покинули  Деву,  эмигрировав  поодиночке  или 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
217 
группами.  Их  рассказы  о  своей  бесплодной  родине  послужили  прототипом 
представления многих религиозных групп о загробном мире для злых душ [5, с. 30].  
Отдельные  эпизоды  истории  того  или  иного  измерения  упоминаются  на 
протяжении всей серии романов. 
Сконструированная  специфическая  культура  характерна  для  вторичного 
мира.  Описание  обрядов,  ритуалов,  магических  действ:  «Но  ведь  это  было 
невозможно!  Гаркин  всегда  устанавливал…  Я  начал  копаться  в  памяти  и  не  мог 
вспомнить,  установил  ли  Гаркин  защитный  полог,  прежде  чем  приступить  к 
работе.  Нелепо.  Осторожность  была  первым  и  самым  важным  делом,  что 
вдолбил в меня Гаркин, и частью осторожности являлось установление защитного 
полога, который необходимо было установить перед работой» [5, с. 5].  
Ритуал построения защитного полога - основной в романе. Культура каждого 
мага начинается с умения его (полог) создать. 
Полностью  ритуал  почти  никогда  не  описывается:  «Он  развел  руки  в 
стороны,  и  разом  ожили  пять  свечей  по  углам  пентаграммы  и  линии  ее  начали 
пылать  жутким  голубым  светом.  Несколько  минут  царила  тишина,  а  затем  он 
стал  тихо  и  неразборчиво  читать  нараспев  заклинание.  Из  жаровни  появилась 
ниточка  дыма,  но  не  поднялась  к  потолку,  а  полилась  на  пол  и  начала 
образовывать небольшое облако, которое пульсировало и бурлило. Пение Гаркина 
сделалось еще громче, и облако выросло, потемнело. Жаровню уже почти не было 
видно,  но  там…  в  глубине  облака…  что-то  приобретало  очертания…»  [5,  с.  6]. 
Часто автор описывает внешние действия, но опускает ментальную составляющую 
ритуала. 
Иногда наоборот: «Я уверенно сузил свою сосредоточенность и увидел перед 
своим  мысленным  взором,  как  в  назначенной  точке  появился  поблескивающий 
голубой  свет.  Не  нарушая  сосредоточенности,  я  провел  пальцем  над  головой 
медленную  дугу.  За  ним  потянулся  свет,  протравливая  в  воздухе  за  собой 
пылающий  голубой  след.  Когда  он  снова  коснулся  земли,  или  места,  где  как  я 
чувствовал, должна быть земля, я снова провел пальцем, ведя свет по второй дуге 
защитной  пентаграммы» [5,  с.  27].  Но  самой  сути  магического  действия,  почему 
возникает волшебство - не распознать. 
Нет однозначного указания на эпоху, в которой разворачивались события, но 
можно  подумать,  что  в  средние  века.  Намек  на  средневековый  антураж:  «С  миг 
рыцарь оставался озадаченным, но быстро собрался с силами» [5, с. 23]. «Но я все 
равно  беспокоился.  Всадник  теперь  появился  в  поле  зрения.  Это  был  высокий 
мускулистый  мужчина,  судя  по  виду,  рыцарь.  Это  впечатление  подкреплялось 
везшим его массивным единорогом, нагруженным доспехами и оружием» [5, с. 21]. 
Следует  отметить  взаимопроникаемость  элементов  реального  мира  и 
вымышленного автором мира, сознаваемого, как реальный в романе. 
Кроме того способ наказания соответствует средним векам: «Поэтому, хоть 
я и знаю, что вам очень хотелось бы превратить эту парочку в кровавое месиво, 
мы не можем вам этого позволить. Они должны быть повешены в соответствии 
с законом» [5, с. 54]. Да и степень гуманизма местных жителей соответствует эпохе 
Средневековья. 
Как  таковое  описание  художественного  искусства  отсутствует,  но  часто 
описываются  ювелирные  изделия,  носящие  конечно  же  свойства  магических 
амулетов:  «На  шее  рыцаря  на  ремешке  висел  грубый  серебряный  амулет, 
изображавший  саламандру  с  одним  глазом  в  центре  лба»  [5,  с.  22].  Саламандра  - 
единственное существо объективной нам реальности, которое встречается в романе. 
Можно  провести  параллель  с  амулетами  древней  истории:  «Тот  походил  с 
виду  на  металлический  прут  примерно  восьми  дюймов  длиной  и  двух  дюймов  в 
диаметре. По бокам  у него имелись странные обозначения, а на конце  - кнопка. - 
И_Скакун! - воскликнул Ааз. - Я уже много лет не видел ни одного из них» [5, с. 61]. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
218 
«На этот раз то, что он извлек, выглядело похожим на ручное зеркальце с каким-
то диском на обратной стороне. Глядя в зеркало, он осторожно вертел пальцами 
диск» [5, с. 47]. Из примеров видно, что чаще всего они имеют форму круга плюс 
дополнительные символы. 
Неотъемлемой частью вторичного мира фэнтезийных произведений являются 
выдуманные  ценности,  традиции,  суеверия,  приметы.  «Говорят,  что,  если  ты 
заключил  сделку  с  деволом,  ты  поступишь  мудро,  если  пересчитаешь  после 
пальцы… потом руки и ноги, а потом родственников» [5, с. 30]. 
Но вымышленному  миру  свойственны и  ценности  реального  мира:  «Ясно,  - 
фыркнул Ааз. - Вот оно, малыш, приближается. Ценник. Я же говорил тебе, что 
они  художники  по  части вымогательства»  [5,  с.  48].  Желание  снискать  выгоду  - 
одно из основных в вымышленном мире и в мире объективной действительности. 
Из другой цитаты видим еще некоторые особенности душевной организации 
некоторых  героев:  «Какая  от  этого  разница,  если  они  станут  покойниками? 
Ситуационная  этика  или  нет,  но  у  меня  желудок  выворачивало  наизнанку  при 
мысли  об  убийстве  стольких  людей»  [5,  с.  53].  Следует  заметить,  что  и  в  нашем 
невыдуманном мире человеческая жизнь порой не имеет никакой ценности. 
Социальное  устройство:  «Они  (бесы)  -  дешевые  имитаторы.  Их  измерение, 
Бесер, расположено поблизости от Девы, и деволы так часто торговались с ними, 
что чуть не довели до банкротства своими неотразимыми «честными сделками». 
Чтобы остаться при своих, они принялись подражать деволам, пытаясь толкать 
диковинки по разным измерениям. Необразованному они могут показаться умными 
и  могущественными;  фактически  они  при  случае  пробуют  сойти  за  деволов. 
Однако по сравнению с хозяевами они неумелые и некомпетентные эпигоны» [5, с. 
30].  Видно,  социальный  статус  существ  из  разных  измерений  различный.  Это 
характерно и реальному миру. 
Разнится  не  только  социальный  статус,  но  и  уровень  научно-технического 
прогресса.  «Извр  -  самообеспечивающееся,  неприветливое  измерение.  У  нас 
возможно, и не самые лучшие бойцы, но они достаточно близки к этому, чтобы 
путешественники  из  других  измерений  поторопились  уступить  им  место. 
Технология  и  магия  существуют  у  нас  бок  о  бок  и  переплелись  друг  с  другом.  В 
общем и целом это создает весьма мощный узелок» [5, с. 41]. Пент, как измерение 
наиболее  близкое  реальности  имеет  самый  низкий  уровень  как  найки,  так  и 
техники. 
Видно,  что  и  в  вымышленном  мире  у  жителей  есть  права,  обязанности  и 
относительная  необходимость  соблюдать  закон:  «Мы  должны  следовать  закону 
так  же,  как  и  вы,  а  закон  гласит,  что  только  военные  имеют  право  судить  и 
карать горожан» [5, с. 54]. «Поэтому, хоть я и знаю, что вам очень хотелось бы 
превратить  эту  парочку  в  кровавое  месиво,  мы  не  можем  вам  этого  позволить. 
Они должны быть повешены в соответствии с законом» [5, с. 54]. «Закон гласит, 
что им положено висеть, пока не сгниют!» [5, с. 55]. 
Герои являются носителями своеобразного сленга: 
Нижние Боги побери! - ахнул Брокхерст. - Извращенец! - ахнул Хиггенс [5, с. 
32].  «Ааз  снова  очутился  на  ногах,  прожигая  тело  Гаркина  взглядом.  -  Ух,  этот 
недоношенный  вомбатов  сын!»  [5,  с.  10].  Высказывания  носят  больше 
эмоциональный характер. 
Для  произведений  фэнтези,  как  и  для  рассматриваемого  романа  характерно 
использование  в  произведении  мифологических  и  сказочных  персонажей  из 
реальных сказок и мифов:  
- А из какого измерения происходят гномы?  
- Из Зооpика, - ответил он [5, с. 38]. 
- Глип! - сказал дракон, облизывая раздвоенным языком оба конца своих усов. 
Это  привело  меня  в  чувство.  Дракон?  Зачем  мне  дракон?  [5,  с.  66].  «Боевой 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
219 
единорог  -  единорог  Квигли,  стоял  в  конюшне»  [5,  с.  85].  Но  не  следует  путать 
сконструированную  мифологическую  систему  (даже  если  в  ней  используются 
реальные  персонажи),  которая  встречается  только  в  фэнтези,  с  простым 
употреблением  мифологических  персонажей,  которое  кроме  жанра  фэнтези, 
используется также в иных жанрах - литературной сказке, мистике, романе ужасов, 
научной фантастике, магическом реализме, романтизме, иногда даже в реализме. 
Для фэнтези характерны четыре типа главных героев: маг, воин, маг и воин 
одновременно, обычный человек. В выбранном романе можно наблюдать два типа: 
обычный  человек,  которому  приходится  (а  в  нашем  случае  -  хочется  тоже) 
обучаться на мага (Скив). Маг, потерявший магические силы, но сохранивший все 
теоретические  знания  (Ааз).  Так  же  есть  воин  -  Квингли,  и  профессиональный 
наемный  убийца  Тананда  (Танда),  но  вряд  ли  их  можно  отнести  к  полноценным 
главным героям, хотя и роль им отведена значительная. 
Произведениям фэнтези во многом свойственны идеализм и эстетизм. Герои 
- идеальные люди: красивые, сильные, смелые, умные, отличные маги и воины. Но 
в исследуемом романе не совсем так. Здесь идеальных героев нет. Каждый из них 
обладает набором как положительных, так и отрицательных качеств. 
В фэнтези сильно влияние языческой мифологии с её понятием об отсутствии 
Абсолютного  Добра  и  Абсолютного  зла.  В  данном  романе  это  тоже  заметно:  «Я 
решил рискнуть задать вопрос: - Э… Извините, пожалуйста… - Да, малыш. - Э-э, 
вы ведь демон, не правда ли? - А? О, да, полагаю, ты можешь так считать. - Но 
тогда  почему  вы  ведете  себя  не  как  демон?  Тот  бросил  преисполненный 
отвращения взгляд, а затем  обратил  мученическим  жестом глаза к небесам.  - И 
все-то критикует. Вот что я тебе скажу, малыш. Ты был бы счастливее, если бы 
я перегрыз тебе горло?» [5, с. 7]. Не сразу и не до конца понятно положительный 
герой или отрицательный. Часто это зависит от обстоятельств. 
В  фэнтези  вообще,  и  в  данном  произведении  в  частности  используются 
дополнительные языковые способы и средства. Например, создание оригинальных 
языков и вымышленных имен:  «Я  готов был ответить, но тут на меня налетел 
прохожий.  Глаза  у  него,  или  у  нее,  размещались  вокруг  головы,  а  вместо  рук 
имелись  щупальца.  -  Взклп!  -  произнесло  оно,  махнув  щупальцем  и  двинулось 
дальше» [5, с. 63]. «- Газабкп! - прорычал голос за моей спиной» [5, с. 65]. 
Смежность с реальностью. Невнимательность, доверчивость, если не сказать 
желание  быть  обманутыми:  «Ну,  некоторые  купили  амулеты  из-за  своей 
доверчивости, остальные - шутки ради, а некоторые из нас потому…ну, потому, 
что их покупали остальные. Но мы все купили их, точно так же, как купились на 
вашу историю, что их нужно изготовлять индивидуально и что вам нужны деньги 
авансом»  [5,  с.  52].  Материальные  ценности  для  многих  и  в  реальном  мире 
являются  определяющими:  «Мне  пришло  в  голову,  что  вместо  того,  чтобы 
изучать  магию,  мне  следовало  бы  посвятить  свое  время  взятничеству  и 
вымогательству. Они, кажется, срабатывали лучше».  «Вы понимаете, сколько я 
могу  потерять  денег  до  заката?  Никто  не  захочет  есть  там,  где  в  суп  могут 
окунуться пальцы ног трупа. Я уже потерял большинство из потока обедающих!» 
[5, с. 55]. 
Для фэнтези характерны циклы произведений; исследуемый роман  является 


жүктеу 5.14 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет