Республики казахстан



жүктеу 5.14 Kb.
Pdf просмотр
бет21/44
Дата09.01.2017
өлшемі5.14 Kb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   44

құзырлығы  жоғары  маман  дайындауда  -  жаңа  заманның  басты    мәселелерінің  бірі 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
147 
екенін  дәлелдеп  отыр.    Еліміздің  тірегі  –  білімді  ұрпақ.  Алғашқы  білім  ордасы  – 
мектеп, мектептің жүрегі  – ол ұстаз. Ұстаздың қолында адам тағдыры, ел тағдыры. 
Сондықтан сапалы біліммен қаруланған мамандарды дайындауға  қосқан үлесі үшін 
барлық дана ұстаздардың мәртебесі, білімді де білікті қадрлармен арта берсін. 
 
Әдебиеттер: 
1.
 
Қазақстан  Республикасы  білім  беруді  дамытудың  2011  –  2020  жылдарға 
арналған мемлекеттік бағдарлама // Егемен Қазақстан. 14.12.2010. 
2.
 
Әлеуметтік-экономикалық  жаңғырту  -  Қазақстан  дамуының  басты 
бағыты.  Қазақстан  Республикасының  Президенті  –  Ұлт  Көшбасшысы 
Н.Назарбаевтың  Қазақстан  халқына  жолдауы  /  Н.Ә.  Назарбаев  //  Айқын.-  2012.  – 
№18. – 28 қаңтар. – Б.1-3. 
3.
 
Курманалина  Ш.Х.  Методология  и  технология  создания  электронной 
методической  системы  в  условиях  информатизации  образования / Монография.– 
Алматы: «Алем», 2002. – Б. 316  
4.
 
Мұханбетжанова  Ә.М.  Құзыреттілікке  бағытталған  білім  берудің 
мазмұнын жобалау // Ізденіс. – 2010. – № 1. – Б.  46-50. 
5.
 
Кенжебеков  Б.Т  Жоғары  оқу  орыны  жүйесіндегі  болашақ  мамандардың 
кәсіби  құзыреттілігін  қалыптастыру:  п.ғ.д  дисс.  авторефераты-  Қарағанды:  Е.А. 
Бекетов атындағы ҚарМУ, 2005. – 33 б. 
6.
 
Меңлібекова  Г.Ж.    //  Педагогика  мәселелері  -  Вопросы  педагогики.    2008.  –
№1. – Б . 111-114. 
7.
 
Дуйсембінова  Р.К.  Музықалық  білім  беру  педагогикасы:  оқу  құралы.  – 
Талдықорған, 2006. – 216 б. 
8.
 
Молчанов  С.Г.  Профессиональная  компетентность  в  системе  повышения 
квалификации  //  Интеграция  методической  (научно-методической)  работы  и 
системы повышения квалификации кадров. – Челябинск, 2003. – С. 57-60. 
Кисметов К. Л.,  Куаншалиева Р.Ж. 
Подготовка высококомпетентных специалистов - одна из актуальных 
проблем нового времени 
В  статье  рассматривается  процесс  современных  методик  и  педагогических 
технологий  обучения,  повышения  качества  педагогического  состава,  а  также 
профессионального  творчества  учителя  музыки,  интерес  к  педагогической 
деятельности, пути повышения мировоззренческой позиции. 
Ключевые 
слова: 
компетенция, 
компетентность, 
технологии, 
мировоззренческий подход, творчество, личность. 
Kismetov K.L., Kuanshalieva R.Zh. 
Preparation of competent professionals in higher education one of the main 
problems of the new time 
The  article  does  not  address  the  process  of  modern  pedagogical  technologies  and 
teaching methods, improving the quality of teaching staff and professional creativity of the 
music teacher, interest in pedagogical work, ways of increasing ideological positions. 
Keywords: competence, competency, technology, philosophical approach, creativity, 
personality. 
 
*** 
 
УДК: 371.3:51 
Кульжумиева А.А. – кандидат физико-математических наук, 
ЗКГУ им. М. Утемисова, 
E-mail: aiman-80@mail.ru 
Конырбаева Н.Н. – магистрант ЗКГУ им. М. Утемисова 
E-mail: knn_21_05@mail.ru 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
148 
 
ОСОБЕННОСТИ РЕАЛИЗАЦИИ ДЕЯТЕЛЬНОСТНОГО ПОДХОДА 
ПРИ ФОРМИРОВАНИИ ПРОСТРАНСТВЕННОГО МЫШЛЕНИЯ 
УЧАЩИХСЯ 
 
Аннотация. 
Данная 
статья 
посвящена 
проблеме 
развития 
пространственного  мышления  учащихся  в  рамках  деятельностного  подхода. 
Представлены  результаты  экспериментально-исследовательских  работ  по 
формированию и развитию воображения учащихся. 
Ключевые  слова:  Пространственное  мышление,  деятельностный  подход, 
развитие воображения, возрастные особенности. 
 
Уровень  развития  пространственного  мышления  непосредственно  выявляется 
в период обучения с 5 по 11 классы. На начальной ступени обучения низкий уровень 
развития правого полушария мозга является барьером для  учащихся.  У детей 15-16 
лет  сформировать и развить пространственные представления– задача не из легких, 
которая  требует  долгой  трудоемкой  работы,  к  сожалению,  не  всегда  с  успешным 
результатом. 
Таким  образом,  формированию  и  развитию  пространственного  мышления 
нужно уделять особое внимание в период младшего звена. Так как по особенностям 
развития  мозга,  организма  и  психики,  данный  возраст  является  наиболее 
эффективным. 
Развитию  пространственного  мышления  большое  значение  уделяли  ученые 
Е.Ф.  Рыбалко,  Б.Г.  Ананьев,  которые  рассматривают  ее  как  особую  деятельность 
наблюдения  [1],  С.Л.  Рубинштейн  –  как  мыслительную  деятельность  [2].  Далее  мы 
придержемся  определению  И.С.  Якиманской:  «Пространственное  мышление  –  вид 
умственной 
деятельности, 
обеспечивающий 
создание 
и 
оперирование 
пространственными  образами  в  процессе  решения  различных  практических  и 
теоретических  задач»  [3],  где  под  пространственным  мышлением  понимается 
мыслительная деятельность. 
Развитое  пространственное  мышление  показатель  развитого  воображения  у 
ребенка. Поскольку ребенок, воображая фигуры в уме, сможет выполнять различные 
операции  над  этой  фигурой.  Человек  не  рождается  с  развитым  воображением. 
Напрашивается  вопрос:  Как  развить  воображение  ребенка?  Развитие  воображения– 
целенаправленный  процесс,  преследующий  задачи  развить  яркость  воображаемых 
образов, их оригинальность и глубину, а также плодотворность воображения. 
Все  психические  процессы,  в  том  числе  и  пространственное  воображение, 
совершенствуются в результате деятельности. 
Деятельностный  подход  –  это  метод  обучения,  при  котором  ребёнок  не 
получает знания в готовом виде, а добывает их сам в процессе собственной учебно-
познавательной деятельности. Если многие «предметы» в школе изучались бы через 
деятельность:  овладение  счётом  –  сначала  через  изучение  механических  счёт  и 
только потом на бумаге, ботанику – через ухаживание за растениями, не говоря уже 
про опыты по физике, химии и т.п., усвоение учебной программы было бы намного 
эффективнее. 
Вышесказанные  утверждения  являются  теоретическим  выводом  и  началом 
практической проверки, которая и является задачей нашей работы. Ниже приведены 
диагностические  данные  по  апробации  нашей  работы  в  целях  формирования  и 
развития пространственного мышления, которые проводились в течений 3 месяцев в 
учебном  центре  Смартум.  Были  сгруппированы  дети  по  возрастам,  каждая  группа 
делилась еще на 2 подгруппы: естественная и экспериментальная. 
Нами  были  подготовлены  задания  в  соответствий  с  их  возрастными 
особенностями  развития,  для  каждого  задания  были  составлены  критерии  оценки 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
149 
работ,  которые основаны  на  многочисленных  опытах  проведения  соответствующих 
заданий. 
Для начала рассмотрим группы в возрасте 5  – 6 лет. Для определения уровня 
их  пространственного  развития  было  предложено  2  задания.  Первое  задание 
направлено  на  определение  уровня  развития  воображения:  ребенок  должен 
дорисовать фрагменты элементов природы, в результате которой должна получиться 
целостная картина леса. 
Задание  1.  Дорисовать  картину  (рис.  1).  Время,  отводимое  для  выполнения 
данного задания – 5 минут. 
 
Рисунок 1. Неполная картина 
Задание 2. Собрать пазлы. 
Пазлы бывают разные в зависимости от возрастных особенностей детей (рис. 2). 
 
                  
 
Рисунок 2а). Пазлы для детей 5- 6 лет   Рисунок 2б). Пазлы для детей 7 - 8 лет 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
150 
  
              
 
Рисунок 2в). Пазлы для детей 9 - 11 лет Рисунок 2г). Пазлы для детей 12 - 16 лет 
 
 
 
 
Детям раздаем пазлы в разобранном виде без модели исходной картины (рис. 3). 
 
 
Рисунок 3. Пазлы в разобранном виде 
 
Критерий оценки работ: 
Задание 1: 
13 баллов - целостная картина леса; 
10 баллов- расчлененная картина, но неординарные изображения; 
8  баллов-  половина  –  изображения  природы,  половина–  предметы 
обихода,игрушки и т.д.; 
6 баллов- выполнена только половина задания; 
4 баллов- выполнена 1/3 задание; 
2 баллов- не выполнено предложенное задания. 
Задание 2: В таблице указывается время сбора пазла и результат. 
По результатам выполнения заданий ниже представлены табличные данные. 
 
Таблица 1. Естественная группа 
 
Задание 1 
Задание 2 
Примечания 
 
работа 
время 
время 
 
Павел 

5мин 
13мин 
 
Рома 

5мин 
16мин 
 
Иван 

5мин 
12мин 
 
Радмир 

5мин 
19мин 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
151 
Галымжан 

5мин 
10мин 
Не выполнил 
Александра 

5мин 
13мин 
половина 
Алия 

5мин 
24мин 
 
Надя 

5мин 
11мин 
Не выполнила 
Таблица 2. Экспериментальная группа 
 
Задание 1 
Задание 2 
Примечани
я 
 
рабо
та 
вре
мя 
время 
 
Игорь 

5ми
н 
6мин 
 
Аслан 
13 

мин 
7мин 
 
Муратжан 

5ми
н 
10мин 
 
Виталий 

5ми
н 
9мин 
 
Никита 

5ми
н 
10мин 
 
Риана 
13 
5ми
н 
5мин 
 
Хинда 

5ми
н 
6мин 
 
Малика 
10 
5ми
н 
5мин 
 
В примечании отмечены результаты второго задания. 
Далее наглядно наблюдаем динамику развития. 
 
Диаграмма 1. Динамика выполнения задания 1 
 
Заметно,  что  уровень  развития  пространственного  мышления  детей 
естественной  группы  ниже  по  сравнению  с  уровнем  развития  детей 
экспериментальной группы. 
 
Диаграмма 2. Динамика выполнения задания 2 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
152 
 
Выполняя  задание  2  дети  экспериментальной  группы  также  отличились, 
затратив меньше времени. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Диаграмма 3. Сравнительные результаты выполнения задания 1 и задания 2 
 
Относительно  средних  показателей,  качество  работы  экспериментальной 
группы  увеличилась  на  4  единицы,  а  время  выполнения  работы  сократилось  на  7,5 
минуты.  По  результатам  итоговых  работ  определения  уровня  развития 
пространственного  мышления  и  представления  среди  детей  от  5  до  6  лет  мы 
наблюдаем  отличительный  прогресс.  Качество  и  скорость  выполнения  заданий 
детьми  экспериментальной  группы  приводят  к  выводам  о  развитии  воображения, 
пространственного мышления, концентрации внимания, собранности, оперативности, 
точности и быстроты реакций. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
153 
Далее представлены задания, подготовленные для  учащихся старших групп в 
возрасте от 7 до 15 лет. Были предложены 3 работы, каждая из которых состоит из 4-
5  заданий.  Все  три  работы  проводись  в  разные  дни  в  связи  с  возрастными 
особенностями учащихся и ежедневной нагрузкой нынешних детей, т.к. большинство 
современных школьников посещают всевозможные кружки, секции, курсы. 
Работа  №1.  Задания  ориентированы  на  определение  уровня  развития 
воображения и пространственного представления. 
Задание 1.Выберите из четырех объектов тот, у которого высота такая же, как 
у фигуры, нарисованной отдельно (рис. 4). 
 
Рисунок 4. Найдите объект с одинаковой высотой 
Современное  математическое  образование  большое  внимание  уделяет 
развитию логического мышления. Поэтому данное задание вызвало у многих детей 
желание использовать линейку и другие измерительные предметы, однако задание 1 
не предусматривает использование измерительных предметов. 
Задание2.  Найдите  среди  представленных  фигур  (1  -  4)  ту,  которая 
соответствует образцу (рис. 5). 
 
 
Рисунок 5. Найдите соответствие 
Данное задание определяет внимательность учащихся, поскольку для развития 
пространственных представлений данное качество необходимо. 
Задание  3.Из  четырех  изображений  выберите  то,  которое  соответствует 
заданному объекту, если смотреть со стороны, отмеченной стрелкой (рис. 6). 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
154 
 
Рисунок 6. Найдите соответствие 
Оно  направлено  на  определение  уровня  не  только  внимательности,  но  и 
пространственного мышления. 
Задание  4.Укажите  часть  плоскости,  являющейся  общей  для  всех  фигур 
(рис.7). 
 
 
Рисунок 7. Найдите общую часть 
Данное  задание  ориентировано  на  определение  внимательности  и  умения 
видеть целостную картину, определяя точности в деталях. 
Работа  №2.  Здесь  все  задания  последовательны.  5  заданий  связаны  с 
геометрическими  телами.  Нижеследующие  группы,  так  или  иначе,  знакомы  с 
основными  телами  стереометрии.  Работа  №2  направлена  на  определение  уровня 
развития пространственного мышления и представления. 
Задание  1.  Узнавание  фигур.  Среди  предложенных  учащимся  моделей 
геометрических  тел  (куб,  пирамида,  прямой  параллелепипед,  цилиндр,  конус, 
пирамида, призма, шар), необходимо выбрать знакомые тела и назвать каждое тело. 
Задание  2.  Изображение  пространственных  тел.  Изобразить  тела  из  задания 
1.Выполнение  данного  задания  у  детей  7-11  лет  выявляет  их  способности 
пространственного представления, а у детей 12-16 лет скорее выявляет их школьные 
знания. 
Задание 3. Конструирование разверток тел. Составьте развертки тел из задания 
1.  Данное  задание  непосредственно  направлено  на  определение  уровня  развития 
воображения. 
Задание  4.  Проецирование  геометрических  тел.  Перед  теми  же  телами 
поставили лампочку, а за телом поместили экран. Изобразите тень, которая будет на 
экране при освещении тела лампочкой. 
 
 
 
 
 
 
 
Задание 5. Представление тела по его проекциям (всего 5 рисунков: рис. 8) 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
155 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рисунок 8. Представление тела по его проекциям 
Работа  №3.  Задания  данной  работы  направлены  на  определение  уровня 
развития  воображения,  пространственного  мышления  и  пространственного 
представления. 
Задание  1.  Разделите  круглую  колбасу3  разрезами  на  8  частей (Ответ  на  рис. 
12). 
Задание  2.  Из  шести  спичек  сложите  4  правильных  треугольника  так,  чтобы 
стороной каждого была целая спичка (Треугольная пирамида). 
Задание 3. Расположите 5 одинаковых монет так, чтобы каждая из них касалась 
четырех остальных (Ответ на рис. 13). 
Задание  4.  Можно  ли  расположить  6  одинаковых  карандашей  так,  чтобы 
каждый касался пяти остальных? (Можно, ответ на рис. 14). 
 
Рисунок 12. Задание 1. Рисунок13. Задание 3. Рисунок 14. Задание 4. 
Задание  5.  На  рис.  15а)  жирной  линией  показаны  фигуры,  согнутые  из 
проволоки.  Изобразите  три  их  проекции:  на  переднюю  грань  куба,  на  боковую  его 
грань  и  на  верхнюю  грань  (Ответы  на  рис.  15б)  под  изображениями 
соответствующих фигур). 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
156 
а)
б)
 
Рисунок 15. Задание 5 
Однако, следует помнить, что во всех случаях модели желательно делать после 
решения,  а  не  для  решения.  Так  как  если  учитель  начинает  рассмотрение 
предлагаемых задач с моделей, то воображение учащихся не задействуется и стимул 
для его развития получается слабым. 
Критерий оценки работ: 
Работа №1. 1 балл за каждый правильный ответ 
Работа №2.Задание 1– 8 баллов. Задание 2– 8 баллов за количество, плюс или 
минус  2  балла  за  качество.  Задание  3–  8  баллов  за  количество,  плюс  или  минус  2 
балла  за  качество.  Задание  4–  8  баллов  за  количество,  плюс  или  минус  2  балла  за 
качество. Задание 5 – 5 баллов. 
Работа №3.Оценивается в 10 баллов (каждое задание по 2 балла) 
Диагностика 7-9 лет. 
аблица 3. Естественная группа 
 
Работа №1 
Работа №2 
Работа №3 
 
балл 
балл 
 
балл 
время 
примечание 
Алина 

27 
 

19 мин 
выполнила 
Слава 

21 
 

24 мин 
не выполнил 
Петр 

23 
 

32 мин 
выполнил 
Мурат 

25 
 

30 мин 
выполнил 
Алинур 

26 
 

27 мин 
выполнил 
Адильхан 

25 
 

28 мин 
выполнил 
Назар 

28 
 

25 мин 
выполнил 
Женя 

22 
 

15 мин 
выполнил 
 
Таблица 2. Экспериментальная группа 
 
Работа №1 
Работа 
№2 
Работа №3 
 
балл 
балл 
балл 
время 
примечание 
Мария 

31 

20 мин 
выполнила 
Аяжан 

35 

17 мин 
выполнила 
Дияс 

34 

21 мин 
выполнил 
Дамир 

33 

23 мин 
выполнил 
Асхат 

30 

20 мин 
выполнил 
Хадиджа 

31 

22 мин 
выполнила 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
157 
Арнур 

32 

20 мин 
выполнил 
Жаным 

34 

18 мин 
выполнил 
 
 
Диаграмма 4. Динамика выполнения работы №1 
 
 
Задания  работы  №1  направлены  на  определение  уровня  воображения, 
независимо от возраста и имеющихся школьных знаний, они выдают работу правого 
полушария,  отвечающего  за  пространственное  мышление.  Динамика  роста  у 
учащихся  экспериментальной  группы  заметна.  В  среднем  первоначальный 
показатель выдал результат в 1,75, а прогресс произошел на 2 единицы. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Диаграмма 5. Динамика выполнения работы №2 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
158 
Здесь также наблюдаем прогресс. Поскольку дети данного возраста не знакомы 
с геометрическими телами стереометрии, средний результат составляет 32,5, который 
увеличился на 7,875. 
 
Диаграмма 6. Динамика выполнения работы №3 
 
Работа №3 не зависит от имеющихся знаний. В данной диаграмме наблюдаем 
естественный  прогресс  в  работе  мозга,  развитии  мышления.  Среднее  значение 
первоначально было 2,875, и через три месяца стало 7,375, увеличившись на 4,5. 
 
Диаграмма 6. Сравнительные результаты выполнения работ №1, №2, №3 
 
 
 
 
Диаграмма 7. Средние показатели работы и времени 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
159 
 
 
Первоначальный  средний  результат 
установления  уровня  развития 
пространственного  мышления  равен  9,75.  В  ходе  трехмесячной  работы,  данный 
показатель вырос на 4,42 единицы и составил 14,17. Почти на 4 минуты быстрее дети 
стали выполнять работу. 
Мы построили диаграммы по работе вышерассмотренных возрастных групп. 
 
Диаграмма  8.  Сравнительная  динамика  результатов  выполнения  заданий 
обеими возрастными группами 
 
 
Итак,  целенаправленное  развитие  пространственного  мышления  эффективно 
для  детей  в  возрасте  от  7  до  9  лет.  Ниже  мы  наглядно  представили  время 
необходимое для выполнения работ для двух данных возрастных групп в сравнении. 
 
 
 
 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
160 
Диаграмма  9.  Сравнительная  динамика  времени,  необходимого  для 
выполнения заданий обеими возрастными группами 
 
 
Аналогичная работа проводилась с группами постарше: 10 - 13 лет, 14 - 16 лет. 
Окончательную  динамику  развития  мы  представим  в  диссертационной  работе,  где 
будут  наглядно  отражены  и  проанализированы  сравнительные  показатели  развития 
пространственного мышления относительно различных возрастных групп. 
 
Литература: 
1.
 
Ананьев  Б.Г.,  Рыбалко  Е.Ф.  Особенности  восприятия  пространства  у 
детей. – М.: «Просвещение», 1964. – 304 с. 
2.
 
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – 2-ое изд. – М.: Учпедгиз, 
1946. – 704 с. 
3.
 
Якиманская И.С. Развитие пространственного мышления школьников. – 
М.: Педагогика, 1980. – 239 с.  
 
Кульжумиева А. А., Қоңырбаева Н.Н. 
Оқушылардың кеңістіктік ойлауын қалыптастыру барысында қызметтік 
тәсілді жүзеге асыру ерекшеліктері 
Бұл  мақала  қызметтік  тәсіл  арқылы  кеңістіктік  ойлаудын  мәселелерін 
дамытуға  арналған.  Мақалада  оқушылардың  қиял  қалыптастыру  және  дамыту 
бойынша эксперименттік зерттеу жұмыстарыныңнәтижелері көрсетілген. 
Тірек  сөздер:  Кеңістіктік  ойлау,  қызметтік  тәсіл,  қиялдыңдамуы,  жас 
ерекшеліктері. 
 
Kulzhumiyeva A. A., Konyrbayeva N.N. 
Features of the implementation of activity approach to the formation of spatial 
thinking of students 
This  article  is  devoted  to  a  problem  of  development  of  spatial  thinking  of  students 
within  activity  approach.  Results  of  experimentally  research  works  on  formation  and 
development of imagination of pupils are presented 
Keywords:  Spatial  thinking,  activity  approach,  development  of  imagination,  age 
features. 
*** 
 
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
161 
ӘОЖ: 378.147 
   
 
Бисенгазиева А.С. – магистр, аға оқытушы, М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
Е-mail: 
bisengazievaa@mail.ru
 
Жароева А.Ғ. – магистр, аға оқытушы, М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
Е-mail: 
aliya_zhar@mail.ru
 
Утебалиева Б.Е. –магистр, оқытушы, М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
Е-mail: bagzhan-87@mail.ru 
   
 
 
 
ОМЫРТҚАЛЫЛАР ЗООЛОГИЯСЫ ДАЛАЛЫҚ САРАМАНЫНДА 
TESTUDINES ОТРЯДЫН ЗЕРТТЕУ АРҚЫЛЫ СТУДЕНТТЕРДІҢ 
ІЗДЕНУШІЛІК ДАҒДЫСЫН ДАМЫТУ 
 
Аннотация. Мақалада омыртқалылар зоологиясынан далалық сарман кезінде 
студенттердің  ізденушілік  дағдысын  дамытудың  маңызы,  Testudines  отрядының 
өкілдерін  зерттеуде  далалық  бақылау  жүргізу  негізінде  жануарды  аулау  және 
морфологиялық  көрсеткіштерін  алу  әдістері  жазылған.  Жұмыстың  зерттеу 
нәтижелері  және  БҚО-да  Emys  orbicularis  таралуы  жөніндегі  мәліметтер 
қарастырылды. 
Тірек  сөздер:  омыртқалылар  зоологиясы,  ізденушілік  дағды,  экспедиция, 
таксономия, батпақ тасбақасы, карапакс, пластрон, морфологиялық өлшем, санақ. 
 
Қазіргі  заманғы  білім  беру  ісінің  негізгі  нысаны  –  жас  ұрпақтың  біліктілігін 
қалыптастырып қана қоймай, олардың бойында ақпаратты өздері іздеп табатын және 
талдай алатын, сондай-ақ ұтымды пайдалана білетін, жылдам өзгеріп жатқан бүгінгі 
дүниеге  лайықты  өмір  сүріп,  қызмет  жасауға  қабілетті  тұлғалық  қасиеттерді 
қалыптастыру болып отыр. 
Білім  берудегі  ең  маңызды  міндеттерінің  бірі  білім  алушының  өзі  үйрену 
қабілетін  дамыту  болып  табылады.  Студенттер  оқулықтар  мен  дәрістерден 
жинақтаған  теориялық  білімдерін  далалық  сараман  уақытында  тәжірибе  түрінде 
шыңдап,  зерттеу  жұмысына  деген  дағдыны  қалыптастырады.  Далалық  сараман 
кезінде  студент  зерттеушілік  тәжірибиесін  жинақтайды.  Бұл  -  үлкен  экспедициялар 
үшін  елеулі  дайындық  болып  саналады.  Осындай  далалық  сарамандар  арқасында 
студенттер  бойында  дағды-әрекеттер  қалыптасады,  өз  бетінше  шығармашылық 
ізденіс  жұмыстарын  жүргізуге  мүмкіндік  алады.  Сараманның  соңғы  өнімі  ретінде 
студенттерге  жеке  тапсырмалар  бойынша  презентация,  видеоролик  немесе  мақала 
дайындап,  баспа  беттеріне  басылымға,  не  болмаса,  радиохабарлар  мен 
теледидарларға  көрсетілімге  ұсынуды  талап  еткен  жөн.  Өз  жұмыстарының  жемісін 
көрген  студенттердің  зерттеушілік  жұмыстарға  құлшынысы  артады  және  төменгі 
курста  оқитын  студенттер  үшін  жақсы  уәж  болып  табылады  [1,  135  б.].  Осындай 
зерттеу  жұмыстарын  Testudines  отрядының  мысалында  қалайша  жүзеге  асыруға 
болатындығы туралы қарастырсақ.  
Қазіргі  таңда  түр  саны  жағынан  азайып  бара  жатқан,  басқа  рептелийлерден 
ерекшеленетін  тасбақалардың  алуантүрлілігімен  танысу  және  оларға  фауналық, 
зоогеографиялық  және  экологиялық  сараптама  жасау  жұмыстың  өзектілігі  болып 
табылады.  
Әлем бойынша олардың 328 түрі тіршілік етсе, Қазақстан территориясында бар 
жоғы  2  ғана  түр:  ортаазиялық  және  батпақ  тасбақасы  кездесе,  Батыс  Қазақстан 
облысы  аймағында  бір  ғана  түр  батпақ  тасбақасы  мекен  етеді.  Бұл  жануарлардың 
таралу ареалын, тіршілік ортасын, морфобиологиясы мен экологиясын зерттеу үшін 
анапсидтерді зерттеу әдістерімен танысу барысында әдістеменің аздығы мен қазақша 
басылымның жоқтығы қиындықтар тудырды.  
 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
162 
Бүгінгі  күнге  дейін  тасбақалар  фаунасын  таксономиялық  жүйеде  бес  отряд 
тармағымен  көрсеткен  болатын,  олар  жасырын  мойын  тасбақалар,  жұмсақ  денелі 
тасбақалар, теңіз тасбақалары, бүйір мойын тасбақа, қалқансыз тасбақалар, сонымен 
қатар екі жойылып біткен отряд асты ParacryptodiraProganochelydia бар. 
Қазіргі  таксономия  бойынша  тасбақаларды  екі  отряд  астына  жіктейді: 
жасырын 
мойын 
тасбақалар 
(Cryptodira
мен 
бүйірмойын 
тасбақалар 
(Pleurodira)https://ru.wikipedia.org/wiki/%D7%E5%F0%E5%EF%E0%F5%E8 

cite_note-TTWG2010-1;  осыған  дейінгі  жұмсақденелі  тасбақалар,  теңіз  және 
қалқансыз  тасбақалар  отряд  астылары  жасырын  мойын  тасбақалар  отряд  астының 
тұқымдас үстіне жіктелген.  
Жасырын  мойын  тасбақалар  отряд  тармағы  (Cryptodira)  қазіргі  тасбақалар, 
бауырыменжорғалаушылардың  құрлықта  және  суда  тіршілік  ететіндерінің  ішіндегі 
ең  көне  түрі  болып  табылады.  Жасырын  мойын  тасбақалардың  6  тұқымдасына 
бірігетін 140 түрі белгілі, яғни барлық тасбақалардың 2/3 бөлігін құрайды. Бұлар жер 
шарының  ыстық  және  қоңыржай  аймақтарының  бәрінде  таралған,  тек  Австралияда 
ғана жоқ. Құрлық жасырын мойнын тасбақаларына (Testudinidae) Орта Азия немесе 
дала тасбақасы (Testudo horsfieldi Gray, 1844), алып тасбақасы (Testudo Elephantopus), 
сәулелі  тасбақа  (T.Radiata),  гофер  (Gopherus  polyphemus)  және  т.б.  жатады.  Ал  су 
жасырын  мойын  тасбақаларының  (Emydtae)  сауыты  биік  емес,  домалақ  пішінді 
болып  келеді.  Бұлар  ағысы  баяу  су  қоймаларында  мекендейді.  Қорегі  жануартектес 
және  өсімдіктектес  азықтар.  Көпшілік  су  жасырын  мойын  тасбақалары  Оңтүстік 
Шығыс  Азияда  (17  туыс)  және  Солтүстік  Америкада  (8  туыс)  мекен  етеді.  Оларға 
Каспий  тасбақасы  (Мauremys  caspica),  Батпақ  тасбақасы  (Emys  orbicularis),  Дәубас 
тасбақа (Platysternon megacephalum), Қызылқұлақ тасбақа (Trachemys scripta elegans
және т.б. жатады. 
Теңіз  тасбақалары  отряд  тармағы  (Chelonioidei)  жер  шарының  экваторлық 
және  тропикалық  суларында  тіршілік  етуге  бейімделген  4  теңіз  тасбақалары,  кейде 
бұлар  қоңыржай  ендіктерге  де  жүзіп  барады,  біріктіреді.  .Мысалы:  Зәйтүнтүстес 
тасбақа  (Lepidochelys  olivacea),  логгерхед  тасбақасы  (Caretta  caretta),  атлантикалық 
ридлея  (Lepidochelys  kempi),  жасыл  тасбақа  (Chelonia  mydas),  бисса  (Eretmochelus 
imbricata) және т.б. Бұл түрлер қызыл кітап өкілдері болып табылады. 
Жұмсақ  денелі  (жұмсақ  терілі)  тасбақалар  отряд  тармағы  (Trionycpoidei) 
Африка,  Оңтүстік  Азия  мен  Солтүстік  Американың  тұщы  суларында  мекендейді. 
Бұларға  2  тұқымдас  пен  25  түр  бірігеді.  Мысалы,  қиыршығыс  триониксі  (Trionyx 
chinensis),  африка  триониксі  (T.Triunguis),  сопақбас  тасбақа  (Chirta  inditsa), 
қостырнақты тасбақа 
 (Carettochelys insculpta)
 
Бүйір  мойын  тасбақалар  отряд  тармағына  –  (Pleurodira)  Оңтүстік  жарты 
шардың  тұщы  су  қоймаларында  мекендейтін  2  тұқымдас  пен  45  түр  жатады. 
Мысалы, аppaу (Podocnemis expansa), африкалық пеломедуза (Pelomedusa subrufa
Қалқансыз  тасбақалар  отряд  тармағы  (Athecae).  Бұлар  пластинкалық 
жануарлар,  тропикалық  теңіздердің  ашық  алаңдарын  мекендеушілер.  Бір  ғана 
халықаралық  қызыл  кітапқа  енген  түрі  белгілі  ол  -  терілі  тасбақа  (Dermochelus 
coriacia) [2, 127-130 бб.]. 
Соңгы  уақытта  саны  жағынан  азайып  бара  жатқан,  Қазақстанда  Арал 
өңіріндегі  сулы  батпақтары  мен  Ырғыз,  Торғай  өзендерінің  жағалауларындағы 
батпақты жерлерінде және Батыс Қазақстан облысындағы  Жайық өзенінің солтүстік 
жағалауында  кездесетін  батпақ  тасбақасының  морфологиясы  мен  экологиясын 
анықтау,  түр  туралы  жазылған  әдебиет  көздерімен  жұмыстану,  материалдарды 
жинақтап, талдау негізінде мақала дайындалды. 
Батыс  Қазақстан  облысындағы  батпақ  тасбақасы  туралы  зерттеулер  аз. 
Сондықтан 
бұл 
түрдің 
қауымдастығын 
зерттеу 
және 
табиғатымыздың 
биоалуантүрлілігін сақтау өзекті мәселе болып табылады.  

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
163 
Testudines  отрядын  зерттеу  бойынша  далалық  сараман  жұмысының 
мақсаты мен міндеттері. 
Мақсаты:  БҚО жіне Орал қаласы маңындағы тоған суларда кездесетін батпақ 
тасбақасының  зоогеографиялық,  морфобиологиялық  және  экологиялық  жағдайын 
анықтау және анапсидтерді зерттеу әдістерін ашу.  
Міндеттері:  1.  Батпақ  тасбақасы  туралы  ертеректе  жүргізілген  зерттеулердің 
мәліметтерімен қазіргі морфометриялық мәліметтерінің салыстырмалы сараптамасын 
қарастыру;  2.  БҚО-дағы  батпақ  тасбақасының  зоогеографиясын  және  тіршілік 
белсенділігін анықтау. 
Белгілі  бір  аймақта  кездесетін  батпақ  тасбақасының  фаунасын  анықтау  және 
олардың биологиясын зерттеу мына іс-әрекет бойынша жүзеге асыруға болады.  
Кез келген жануардың түрін анықтау және өлшеу үшін ең алдымен оны ұстау 
керек.  Амфибия  мен  бауырыменжорғалаушылардың  көпшілігін  оңай  қолмен  ұстап 
алуға  болады.  Бұл  жануарлар  қозғалмайтын  затты  қауіп  ретінде  қабылдамайды, 
сондықтан ұстау кезінде ең соңғы секундқа дейін адамның қозғалысы өте баяу және 
бірқалыпты  болуы  керек.  Содан  соң  қысқа  ара  қашықтықта  жылдам  бас  салады. 
Жануарды  шошытпау  үшін,  көлеңкенің  оған  түспеуін  қамтамасыз  ету  керек. 
Жануарды  жағада  қолмен,  ал  суаттарда  болса  торлы  дорбамен  ұстауға  болады. 
Дорбаны  жанынан  жануар  астына  жайлап  әкеліп,  тез  жоғары  көтереді.  Жануарды 
ұстағаннан  кейін  оларды  тасымалдау  үшін  арнайы  шелектер  мен  матадан  жасалған 
(еш  уақытта  полиэтиленнен  жасалған  болмауы  керек!)  қаптар  қажет.  Қаптардың 
өлшемі 20×30 см немесе 30×50 см болғаны дұрыс. Батпақ тасбақасы салынған қаптар 
үнемі  ылғалды  болуы  тиіс.  Қаптарға  салынған  жануарларды  күн  сәулесінің  астына 
қалдыруға  болмайды,  оларды  күн  көзінен  қызып  кетуден  қорғап,  көлеңкеге 
орналастыру  керек.  Түрді  анықтаудың  дұрыстығына  күмән  болса,  жануардың  түсі, 
көлемі,  ұстап  алған  жерін  қарау  керек  немесе  фотоға  түсіріп  алған  жөн.  Сосын 
анықтағыш оқулықтармен түрді толық анықтап, сипаттама беріледі.  
Ұстап  алған  жануарларды  тегіс  жерге  қойып,  олар  жазылу  үшін  сәл  ғана 
қысып,  сызғыш,  рулетка  не  штангенциркульмен  өлшейді.  Негізгі  өлшеулер  - 
денесінің  ұзындығы  (L)  және  құйрығының  ұзындығы  (L.cd).  Рептилия  денесінің 
ұзындығы тұмсығының ұшынан бастап клоака тесігіне дейін, құйрығының ұзындығы 
- клоакадан бастап құйрығының ұшына дейін өлшенеді.  
Тасбақаның карапаксының ұзындығы былай өлшенеді:  
L.car. - тұмсығының ұшынан бастап, клоакаға дейінгі тасбақа тақтасының ішкі 
немесе сыртқы ұзындығының өлшемі;  
Lt. car. - карапакстың ең енді жері;  
Al.  t.  -  денесінің  биік  жері,  тегіс  пластрон  бөлігінен  каркпакстың  ең  биік 
нүктесінің өлшемі;  
L.  cd.  -  клоака  саңылауынан  бастап,  құйрық  ұшына  дейін  өлшенетін  құйрық 
ұзындығы.  
Тасбақаның  тақтасын  түзу  сызық  бойымен  штангенциркульмен 
немесе түзу сызғышпен өлшейді. 
Бұл  зерттеу  объектісін  ұстау,  фиксациялау  қиындық  тудырмайды.  Бастысы 
артқы  бөлігімен  ұсталса  болды,  тек  жануар  қорыққан  кезде  клоакадан  бөлінетін 
сұйықтықтан сақтанған жөн.   
Тасбақаны  ұстағанда  тістеп  немесе  тырнап  алмас  үшін  карапакс  бетін  төрт 
саусақпен, ал пластронынан бас бармақпен, кейле құйрығынан немесе жақ тұсынан 
қысып  ұстауға  болады.  Тасбақа  шошыса  клоакасынан  сұйықтық  бөлетінін  білген 
жөн. Оның салмағын өлшеу үшін салмақ өлшегішке шалқасынан жатқызуға болады 
[3, 72 б.]. 
Рептилияларды зерттеу жұмыстарын әртүрлі бағытта жүргізуге болады. Негізгі 
бағыттардың  бірі  жануарды  кезіктіру  жерлері  туралы  мәліметтер  жинау  болып 
табылады. Әрбір кезіктіру туралы мәліметті жеке карточкаға жазып отырады. Сирек 
кездесетін  түрлер  немесе  Қызыл  кітапқа  енген  түрлер  туралы  мәліметтер  ерекше 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
164 
маңызға  ие.  Жүргізілген  бақылау  жөніндегі  мәліметтердің  барлығы  бақылау 
күнделігіне жазылуы тиіс. Бақылау барысында жануардың морфологиясына аса мән 
беру керек.  
Тасбақалардың басқа бауырыменжорғалаушылардан ажырататын басты белгісі 
– сауыты. Сауыттары өте берік, кейбір түрлерінің сауыты өз салмақтарынан екі жүз 
есе  асатын  ауыр  салмаққа  шыдай  алатындай  мықты  болады.  Сауыттары  көпшілік 
жағдайда  екі  қабаттан  тұрады;  ішкі  сүйекті  және  сыртқы  кератинді.  Сауыттың 
сүйекті  қабағы  пластинкалардан,  ал  мүйізді  бөлігі  тіз  немесе  тікендерден  құралған. 
Сауыттарының  ауырлыққа  шыдамдылығы  ішкі  пластинкалар  мен  және  сыртқы 
тікендерінің жиектерінің бір-біріне сәйкес келмеуіне байланысты. Сауыты арқа беті - 
карапакстан және құрсақ беті пластроннан тұрады.  
Алғашқы  сүйекті  бөлігі  сүйекті  пластинкалардан  құралған  және  олар 
қабырғамен  және  омыртқалармен  бірігіп  өскен.  Ал  екіншісі  көптеген  тасбақаларда 
кеуде,  бұғана  және  құрсақ  қабырғаларының  бірігуінен  түзілген.  Сауыттың  үсті 
симметриялы  мүйізді  қалқандармен,  тек  кейбіреулерінде:  жұмсақ  немесе  терілі 
тасбақаларда  ғана  тығыз  тері  қапталған.  Жас  тасбақаның  сауыты  жұмсақ  болады 
және ол өсе келе қатаяды. 
Арқа  қалқанында  мойын, омыртқа,  бүйір  (қабырғалар)  және  бір  қатар  қалқан 
жиегі  анық  көрінеді.  Ғылымға  белгілі  ертеректе  тіршілік  еткен  сауыты  толық 
қалыптасқан  тасбақалардың  Proganochelys  quenstedti  қалқаны  екі  қатармен 
орналасқан.  Ал  құрсақ  бөлігінде  тамақ  аралық,  тамақ,  иық,  кеуде  құрсақ,  жамбас, 
анальды,  қолтықасты,  шап  және  төменгі  жиек  аралық  қалқандар  болып  жіктеледі. 
Қалқанның әрбір бөлігі өз алдына өседі. Егер тасбақа периодты түрде ұйқыға кететін 
болса,  онда  жылдық  сақиналар  пайда  болады.  Сауыттың  алдыңғы  және  артқы 
жағында  саңылаулар  бар,  одан  тасбақаның  басы,  мойыны,  құйрығы  мен  аяқтары 
сыртқа шығып тұрады [2, 130-138 бб.].  
Сауытының  формасы  мен  түрі  тасбақаның  тіршілік  формасына  байланысты 
әртүрлі  болады:  құрлық  тасбақаларының  сауыты  биік,  күмбез  тәрізді,  көбіне  кедір-
бұдырлы,  тұщы  су  тасбақаларында  аласа,  жайпақтау  және  тегіс  болса,  ал  теңіз 
тасбақаларының  сауыты  тамшы  тәрізді  формалы  болып  келеді.Тұшы  су  және  теңіз 
тасбақаларының еркін қозғалу бетін ұлғайту үшін пластроны редукцияланған немесе 
қозғалмалы  бөліктерге  жіктелген.  Редукцияға  ұшыраған  жайпақталған  карапакстың 
орнын  толтыру  үшін  оның  соңғы  бөлігінде  бұдырлы  төмпешіктер  және  "қатты 
қабырға" болуы мүмкін (сурет 1). 
 
А. 
 
Б. 
 
Сурет 1. Көптеген тасбақалардың карапаксы мен пластронының құрылысы. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
165 
А. Тасбақа карапаксы.Мүйізді қалқаны: a — мойын бөлігі; b — жиектері; c — 
омыртқалы бөлігі; d  —  қабырғалы бөлігі;  e  — құйрық бөлігі. Б.  Тасбақа пластрон. 
Мүйізді қалқаны: 1 — мойын аралық; 2 — мойын; 3 — иық; 4 — кеуде; 5 — құрсақ; 6 
— жамбас; 7 — анальды; 8 — қолтықасты; 9 — төменгі жиекті; 10 — шап бөлігі. 
   
Testudines  отрядының  өкілдерін  далалық  және  лабораториялық  зерттеу 
барысында  морфологиясына  аса  мән  берген  жөн.  Жануардың  жасын  да  карапакс 
сақиналарын санау арқылы анықтауға  болатынын үйретіп, тапсырма ретінде беруге 
болады.   
Амфибиялар  мен  рептилияларды  маршруттық  есепке  алу  әдістері. 
Маршруттарда  санақ  жүргізу  кезінде  салыстырмалы  мәліметтерді  алу  үшін  келесі 
талаптарды ұстанған жөн:  
1.  Санақ  есептеу  алаңдарында  жүргізеді,  сол  жердегі  өсімдік  жамылғысына 
байланысты  оның  ені  1  метрден  5  метрге  дейін  жетеді.  Тек  жануар  санын  есептеп 
қоймай,  аудан  ұзындығын  қатаң  ұстаған  маңызды.  Жануарлардың  санына 
байланысты  маршрут  ұзындығы  бірнеше  он  метрден  бірнеше  километрге  дейінгі 
аралықта болуы мүмкін.  
2. Санауды ашық ауа-райы кезінде жүргізген дұрыс.  
3. Маршрут бір мекендеу жерінде (биотопта) жасалынуы керек.  
4. Санақты жануарлардың белсенділігі ең жоғары болатын уақытта жүргізілген 
маңызды. Тасбақалар жарық уақытта жақсы бақыланады. 
Нақты  мәліметтер  алу  үшін  бір  маршрутта  тіркеуді  бірнеше  рет  жүргізуге 
болады.  Маршрут  тіркеулерінің  мәліметтерін  аудан  бірлігіне  қатысты  қайта 
есептейді  (дана/га,  дана/100  шаршы  метр). Бұл  жұмыстарды  мектеп оқушыларымен 
не  болмаса  студенттермен  ұйымдастыру  аса  қиындық  тудырмайды  және  шығынды 
қажет етпейді.   Бауырыменжорғалаушыларды,  соның  ішінде  тасбақаларды  бақылау 
өте қызықты жұмыс [4, 174 б.]. 
2015  жылдың  сәуір-маусым  айлары  аралығындағы  зерттеу  барысында  Батыс 
өңірінде  кездесетін  батпақ  немесе  Еуропалық  тасбақаны  азық  түрі  көп  кездесетін 
батпақты-сулы,  жай  ағысты  өзен  сағаларының  маңынан  орташа  жиелікті  400-450 
метр арақашықтықтан Барбастау өзен маңынан жиі кездестірілді. 
Далалық  сараман  уақытында  15  батпақ  тасбақасы  ауланып  олардың 
морфологиялық  өлшемдері  алынды.  Оның  алтауы  аналық  даралар  болса,  тоғызы 
аталық  даралар  болып  шықты.  Ұсталған  дараларды  жалпы  орташа  салмағы  897  г 
құрады. Аналықтарының орташа салмағы 963 г болса, аталығының орташа салмағы 
831  г.  Батпақ  тасбақаларының  жынысына  қарай  аналық  дараларында  132  г  салмақ 
артық  айырмашылығы  анықталды.  Бұдан  аналық  даралардың  аталықтарына 
қарағанда ірі болатындығы дәлелденді.  
Дене ұзындықтарының орташа көрсеткіші L.car.216; Lt. car. 133; Al.t. car..72.; L 
cd  36  сәйкес  келді.  Осыған  орай  ұсталған  зерттеу  объектілерінің  орташа  көлемді 
екендігі  және  карапакстағы  сақиналарының  санына  байланысты  орташа  жасы  6-8 
құрайтындығы  анықталды.  Карапакстарының  ұсақ  сары  дақтары  бар  қара-қоңыр 
түсті  болса,  ал  пластроны  ашық  қоңыр  түсті.  болды.  Карапаксы  мен  пластрон 
арасындағы  байланыс  түрі  де  зерттелді  және  қаңқасының  бөліктері  туралы 
ақпараттар берілді. 
Сәуір  айының  соңынан  бастап  және  маусым  айы  бойы  жүргізілген  бақылау 
нәтижесінде  Батпақ  тасбақасының  шағылысуы  суда  да,  құрлықта  да  жүретіндігі 
байқалды.  Жаппай  шағылысу  әдетте  шағын  тоғандарда  жүрді  және  ымырт  түсе 
жануарлардың  белсенділігі  артты.  Оны  судағы  шумен  ысқырық  дыбыстардан  да 
айқын естілді. 
Батпақ  тасбақасының  топыраққа  және  құмға  көмген  жұмыртқалары  суға 
жақын жағалауларлардан табылды. Жұмыртқалары көмілген шұңқыр құмыра тәрізді 
тереңдігі  10-17  см  болса,  ондағы  жұмыртқалардың  орташа  саны  6-8  құрады. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
166 
Жұмыртқасы  ізбестілі  қабықпен  қапталған,  сопақша  пішінді,  ұзындығы  28-39  мм 
және ені 12-21 мм, салмағы 7-8 г болады. Жұмыртқаның инкубациялық кезеңі 60-110 
күнді  құрады.  Жас  тасбақалар  тамыз  айының  ортасынан  бастап,  қыркүйек  айының 
бірінші  жартысында  ғана  ұяларынан  жұмыртқаны  жарып  шығатыны  белгілі.  Жас 
тасбақалар  түн  мезгілінде  шығып  ай  жарығына  бағытталып  жақын  маңдағы  сулы 
ортаны іздеп таба алатын инстинктке ие. 
Жұмыртқадан  шыққан  тасбақалар  бірден  жер  бетіне  шықпайды,  тіпті  кейде 
мүлдем шықпай, керісінше тереңге қарай қазып, топырақ астында қысты өткізеді, тек 
келесі  көктемде  ғана  белсенді  тіршілігін  бастауы  мүмкін.  Оны  ортаның  қолайсыз 
жағдайымен  түсіндіруге  болады.  Жаңа  шыққан  жас  тасбақалардың  карапаксы  әлсіз 
сарғыш дақтары бар қара түсті және олардың құрсағында сарыуыз қапшығы болады. 
Оны сарыуыз қапшығындағы қордың арқасында жас даралар су түбінде не топырақ 
астында  қыстайды.  Жас  тасбақаның  карапаксының  ұзындығы  22-25  мм,  салмағы 
шамамен  5  г  болады.  Тасбақалардың  жынысы  басқа  бауырыменжорғалаушылар 
сияқты  сыртқы  орта  температурасына  тәуелді  болады.  Егер  жұмыртқа  +  30  С-та 
инкубацияланатын  болса,  аналық  даралар,  ал  +  27  С-тан  төмен  болса,  аталық  жас 
тасбақалар дамиды [5, 117-156 бб.]. 
Тасбақалардың  ұяларын  түрлі  жыртқыш  жануарлар  мен  құстар  бұзып, 
жұмыртқасын  жейді,  оны  ұя  маңындағы  жұмыртқа  қабықтары  мен  жас 
тасбақалардың  карапаксы  шашылып  жатуынан  байқауға  болады.  Батпақ 
тасбақасының негізгі жаулары: түлкі, жанат тәрізді ит, күзендер мен қарғалар болып 
табылады.
  
Ұсақ  су  қоймалары  мен  батпақтардың  кебуі,  су  арнасының  өзгеруінен,  су 
қоймаларының  өндірістік,  ауылшаруашылық  және  тұрмыс  қалдықтарымен 
ластануына байланысты Батпақ тасбақасының ареалының кему себебінен түр саны да 
азайып  бара  жатырған  жануарлардың  қатарына  енгізуге  болады.  Түр  санының 
азайғандығын балықшылардан алған сұраулардың  нәтижесінен анықталды. 
БҚО-да батпақ тасбақасының Барбастау, Деркул, Шаған, Жезбұға, Грачи 1, 2 
және  т.б.  өзендері  мен  олардың  сағаларынан  кездестірілді.  Осыған  байланысты 
түрдің зоогеографиялық картасын сызу тапсырмасы орындалды. 
Студенттерге  далалық  сараман  уақытында  Testudines  отрядын  зерттеу 
дағдысын  осылайша  қалыптастырып,  зерттеушілік,  өз  бетінше  ізденушілік 
қабілеттерін дамытуға болады. 
 
Әдебиеттер: 
1.  Әлімов  А.  Интербелсенді  әдістерді  жоғары  оқу  орындарында  қолдану  – 
Алматы: «Баспа» 2009. – 135 б. 
2.
 
Олжабекова  К.Б.,  Есенжанов  Б.Е.  Омыртқалылар  зоологиясы.  2  бөлім.  – 
Алматы, 2007. – 138 б. 
3. Руководство по изучению земноводных и пресмыкающихся. /  Под ред. Н.Н. 
Щербак. – Киев: Наукова Думка, 1989. – 72 с.  
4.  Константинов  В.М.,  Бутьев  В.Т.,  Дерим-Оглу  Е.Н.,  Жигарев  И.А., 
Куприянова  И.Ф.,  Михеев  А.В.,  Резанов  А.Г.,  Шаталова  С.П.    Позвоночные 
животные  и наблюдения  за  ними  в  природе.  –  М.:  Изд.  центр  «Академия»,  1999.  – 
174 с.  
5. Константинова В.М. Лабораторный практикум по зоологии позвоночних. – 
М.: Изд. центр «Академия», 2014. – 156 с. 
 
Бисенгазиева А.С., Жароева А.Ғ., Утебалиева Б.Е. 
Развитие полевых исследовательских навыков у студентов при изучении 
отряда Testudines во время учебной практики по зоологии позвоночных 
Статья  посвящена  вопросу  развития  полевых  исследовательских  навыков  у 
студентов  в  ходе  учебной  практики  по  зоологии  позвоночных  при  изучении 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
167 
особенностей  морфологии  болотной  черепахи,  распространенной  на  территории 
Западно-Казахстанской области. 
Ключевые  слова:  зоология  позвоночных,  навыки  исследовательской  работы, 
экспедиция,  таксономия,  болотная  черепаха,  карапакс,  пластрон,  морфологические 
измерения, учет. 
 
Bisengazieva A.S., Zharoeva A.G., Utebalieva B.E. 
Field research skills of the students development  in studying  the order Testudines 
during educational practice on zoology of vertebrates 
Features of research skills of the students development during educational practice 
on vetebrates zoology  when studying characteristics of marsh turtle morphology extended 
to the territory of West Kazakhstan region are given in the article. 
Keywords:  vetebrate  zoology,  skills of research  work, expedition, taxonomy, marsh 
turtle, carapace, plastron, morphological measuring, account. 
 
*** 
 
УДК: 37.013:17(574) 
 
Менешев Д.Г. – старший  преподаватель, Западно-Казахстанский  
аграрно-технический университет  им. Жангир хана 
Хон Л.В. – магистрант Западно-Казахстанского аграрно-технического 
университета  им. Жангир хана 
E-mail: lovik1@mail.ru 
  
РОЛЬ И МЕСТО ЭТНОЭКОЛОГИИ КАЗАХСТАНА В ВОСПИТАНИИ 
ГУМАНИСТИЧЕСКОГО ОТНОШЕНИЯ К ПРИРОДЕ 
 
Аннотация.  Этноэкология   –  это  наука,  изучающая  взаимоотношения 
человека  с  окружающим  миром  и  представления  о  нем  в  рамках  традиционной 
культуры, 
а 
также 
влияние 
культурных 
установок 
на 
современные 
взаимоотношения  с  природой  и  окружающим  миром  в  целом.  В  качестве 
направления  в  природоохранной  деятельности  этноэкология  выявляет  и 
пропагандирует  традиции  неразрушающего  природопользования;  выявляет 
культурно  обусловленные  причины  природоразрушающего  поведения  человека  и 
возможные  методы  коррекции.  В  качестве  направления  в  педагогике  этноэкология 
использует сбор и изучение информации о традиционной  культуре для воспитания 
экоориентированного типа личности; изучает и использует опыт этнопедагогики.  
Ключевые  слова:  природа,  экология,  традиция,  история,  воспитание, 
гуманизм.  
 
Техногенная  цивилизация,  динамичная  и  подвижная,  вот  уже  несколько 
десятилетий  находится  в  состоянии  системного  эколого-экономического  кризиса. 
Многочисленные  исследования  его  истоков  и  причин  показывают,  что  культура 
технократического  общества,  связанная  с  количественным  ростом  потребления, 
исчерпала  свои  возможности  и  оказалась  неспособной  облегчить  устойчивое 
будущее человечества.  
Неоднократные  попытки  его  разрешения  с  помощью  технических  и 
организационных  средств  не  увенчались  успехом.  Осмысление  этой  проблемы  дает 
основание  полагать,  что  ее  решение  во  многом  предопределяется  формированием 
новой  культуры,  стержнем  которой  является  экологический  императив:  разрешено 
только  то,  что  не  нарушает  природного  равновесия.  Жизнь  в  условиях 
накладываемых  им  ограничений  связана  со  сменой  мировоззренческих  установок 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
168 
общества,  осознанием  идей  экоцентризма,  необходимости  жесткого  регулирования, 
экономии  и  сознательного  ограничения  потребления.  И  это  переводит  проблему 
преодоления  кризиса  в  область  образования.  Именно  оно  призвано  взрастить 
экологически  культурного  человека,  который  сможет  добровольно  и  осознанно 
принять  образ  жизни  в  рамках  экологического  императива,  реализовать  такие 
образцы  деятельности  и  поведения,  которые  бы  поддерживали  стабильность 
природных биогеохимических циклов и социальных процессов. 
Философское  осмысление  ситуации  показывает,  что  эффективным  средством 
формирования гуманистического отношения личности к природе является обращение 
к  народным  традициям,  сложившимся  веками.  В  народе  испокон  веков 
вырабатывался  свой,  самобытный  нравственный  уклад,  своя  духовная  культура.  У 
всех  народов  было  много  обычаев  и  традиций,  облагораживающих  жизнь 
трудящихся.  Они  проявлялись  и  в  отношении  к  природе,  в  устном  народном 
творчестве, и в удивительных народных ремеслах, и в красоте одежды, и в законах 
гостеприимства, и в добрых обычаях хорошего тона и правилах приличия [1]. 
Выдающиеся  педагоги  прошлого  много  внимания  уделяли  изучению 
педагогических  воззрений  народа  и  его  педагогического  опыта.  Педагоги-классики 
полагали, что народная педагогика обогащает науку о воспитании, служит ее опорой 
и основой.  Например, великий педагог  Я.А.  Коменский  при обосновании  принципа 
природосообразности  учитывал  народный  опыт.  Некоторые  дидактические  правила 
даны  им  в  форме  народных  афоризмов,  а  в  ряде  случаев  народные  афоризмы 
составляют  какой-то  элемент  дидактических  положений.  Показательно,  что  отец 
педагогической  науки  свою  просветительскую  деятельность  начал  как  собиратель 
произведений устного творчества чешского народа, как исследователь его традиций 
и обычаев [2]. 
Народную педагогику  К.Д. Ушинский считал одним из важнейших факторов, 
под  влиянием  которых  складывалась  отечественная  педагогическая  наука.  Он 
высказал  самое  главное  и  самое  важное  для  всей  педагогической  науки:  «Народ 
имеет  свою  особую  характеристическую  систему  воспитания...  Только  народное 
воспитание является живым органом в историческом процессе народного развития» 
[3]. 
Каждая  нация  и  народность  имеет  свои  традиции,  сформированные  веками, 
связанные  с  природной  средой.  Традиции  –  это  исторически  сложившиеся 
устойчивые  и  наиболее  обобщённые  нормы  и  принципы  общественных  отношений 
людей, передаваемые из поколения в поколение и охраняемые силой общественного 
мнения.  Традиции  также  древни,  как  само  человечество.  Они  носят  исторический 
характер,  ибо  возникли  и  формировались  в  процессе трудовой  и  общественной 
деятельности людей, складывались не по желанию отдельных лиц и групп, а имели 
под  собой  объективную  основу.  Традиции  возникали  как  закономерное  явление 
общественного  развития  и  играли  огромную  роль  в  организации  усилий  рода  и 
племени  в  борьбе  с  силами  природы,  формировании  лучших  черт  человеческой 
личности.  Нарушение  традиций  в  древние  времена  считалось  недопустимым,  и 
каралось неминуемым наказанием.  
Эти  традиции  передаются  с  молоком  матери  из  поколения  в  поколение. 
Традиции по охране природы являются в основном следствием связи данного народа 
c природной средой. Содержание национальных традиций формировалось веками, и 
в них имеются свои особенности в деле охраны природы, характерные для той или 
иной народности. 
Образ жизни казахского народа был тесно связан с природой. Природа – среда 
обитания  и  существования  человека.  Традиция  народа  вести  кочевой  образ  жизни 
способствовала  лучшему  пониманию  явлений  природы,  помогала  чувствовать  их, 
учила сосуществовать, приспосабливаясь к ним. Народ, считая себя частью природы, 
хранил ее богатства как зеницу ока. 

 
                
 
 
 
 
БҚМУ Хабаршы №1-2016ж.  
 
169 
В  художественном  творчестве  и  эстетических  ценностях  казахского  народа 
заложена  большая  историческая  правда,  сказанная  им  о  самом  себе.  Иначе  говоря, 
народное творчество – это образная история народа, в которой нашли отражение не 
только  важнейшие  исторические  факты  его  жизни,  но  и  его  мысли,  чаяния, 
стремления и заветные думы о своем настоящем и будущем. 
Сказители не только выражают свои эстетические чувства, но и способствуют 
выработке  определенных  эстетических  вкусов  у  слушателей,  образно  и 
эмоционально  рассказывая  о  необыкновенных  подвигах  героев,  воспевая  красоту 
родной земли и преданность к ней, верность, искренность и т.д. 
Огромную  роль  в  формировании  эстетических  взглядов  и  вкусов  казахского 
народа эпические произведения сыграли еще и потому, что описывается в них жизнь 
– в высшей степени простая, близкая к природе, характеры даются цельные. Все это 
было понятно и доступно широким народным массам. 
Поэтическое  наследие  нашего  народа  содержит  немало  завораживающих 
картин  красоты  родной  земли,  ее  безбрежных  просторов,  белоснежных  громад 
альпийских  гор,  лазурных  гладей  озер…  Степные  барды-акыны  сравнивали  своих 
возлюбленных с пугливой ланью, их наряды – с переливающимся блеском павлиньих 
перьев, а их нежность – с мягкостью лебяжьего пуха. 
Совершая  исторический  марафон  из  глубины  веков  до  сегодняшнего  дня 
можно  проследить  за  эволюцией  движения  народа.  Они  убедительно  доказывают 
неразрывность  связи  человеческой  культуры  с  родной  природой  и  гуманного 
отношения к ней. 
Степь  при  ее  красоте  и  богатстве  в  экологическом  плане  всегда  была  очень 
уязвима.  Симптомы  возможной  эрозии  и  оскудения  степи  были  хорошо  известны 
кочевникам. Этот фактор учитывался при составлении маршрутов перекочевок. Все 
виды  скота  круглогодично  находились  на  подножном  корме,  перегоняемые  с  места 
на место по мере скармливания и хаотичности, и подчинялись строго продуманной 
системе,  заключающейся  в  том,  что  для  каждого  сезона  года  выделялись 
определенные территории, предназначенные для этой цели.  
Система  маршрутов  перекочевок  и  распределения  пастбищ  по  сезонам  была 
очень  рационально  построена  и  учитывала  климатические,  растительные,  водные  и 
прочие  условия.  Нарушение  этой  системы  допускались  только  в  экстремальных 
случаях (война, эпидемия). Благодаря такому  традиционному порядку стравливания 
пастбищ,  каждое  из  них  получило  «отдых»  в  течение  нескольких  месяцев,  что 
предотвращало разрушение почвенного покрова степи [4]. 
Забота  о  земле  являлась  святым  делом.  Кочевой  уклад,  скотоводческое 
хозяйство  способствовали  интенсивному  развитию  богатого  устно-поэтического 
творчества,  народной  музыки  и  прикладного  искусства,  источником  которой 
является природа [5]. 
Множество  казахских  пословиц  и  поговорок  посвящены  природе  и  ее 
составляющим: земле, воде, воздуху, а также взаимоотношению человека и природы.  
Древние языческие представления оказали большое влияние, как на культуру 
казахского  народа,  так  и  на  его  отношение  к  окужающему  миру,  ощущение  себя 


жүктеу 5.14 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   44




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет