Республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 0.97 Mb.
Pdf просмотр
бет7/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

С

о і д іц

  м о і і п д е   ие  б о . і а і ы п   ассоцнациялы к  м э н д с р і  жүйслік 

(учуальды) 

жэпс 

к о н т е к с т \ ; и ь л ы  

(т о с ы н ) 

м э н ін ің  

арасынлагы

Ссманіикалык  кашыкіыкка  караіі  огкеріледі.

\ с і е м е  

(осйнелік) 

м. 


іі

 

коркем 



шыгарманыц 

могінін


иитеграциялауга белсене каіысоды.

70


Үстеме мәнді тудыратындар:

-ішкі  тұлгасымен  сезілетін  туынды  сөздер  (ақшакар  -   ак  кар), 

туынды  негізбен  салыстырганда  айтылган  ныінанның  әсерлілігіне  ие 

болады;


-  дыбыска 

еліктеушілікте  жасалган  сөздер  (каркылдау, 

шикылдау, сыртылдау);

-  лексикалык  мәні  ауыспалы  типті  сөздер  (метафоралар, 

метонимиялар, синекдохалар т.б.);

- жеке авторлық кұрылымдар (тосын сөздер);

-  сөздер үйлесімділігінің  бүзылуы:  жапырак сыбырлайды,  уакыт 

еншісі;


-  тура  мәнді  және  қапыпты  дыбыс  кабыршакты  (оболочка) 

сөздер (көбіне жапкы есімдерге қатысты).

Бейнелік 

жүйе 


автордың 

эстетикапық 

философиялык 



түжырымдамасымен  тікелей  байланысты  жэне  жазушының  өзіне  тән 

мәнері, стилінің барынша дара компоненті  болып табылады.

5.4 Мәтінніц 

ая қ тал у ы . Мәтіндегі т а к ы р ы п   лен эпнграф

Интеграция  мен  аякталу  категориялары  өзара  байланысты  және 

шарттас.  Біз  кабылдайтын  «әлем  суреті»  үнемі  козгалыста  болып, 

өзгеріп  отырады.  Автордың  пікірінше,  такырып  дамуымен  нәтижеге 

жетсе, онда мәтіннің аяқтапганы.

Аяқталу  ұгымы  бөлімдеріне  емес,  тұтас  мәтіннің  өзіне  тән. 

Автордың  ойын  түсіне  алмаган  окырманга  мәтін  аяктапмагандай 

көрінуі  мүмкін.  Шынтуайтында  мәтін  аякталган,  тек  автор  көтерілген 

проблема бір мэнді  шешілетіндей  жетіп,  піспеген.  Не  мазмұндык- 

фактуалды акпарат немесе астарлы  мәтін окырманга  калай  аякталарын 

меңзеп  тұр,  сондықтан  автор  корытынды  жасаудың  кажеті  жок  деп 

шешкен.

Түрлі  типті,  әсіресе  көркем  мэтіндерде  жаңа  проблеманың 



койылуының  өзі  аяқталгандык  іспетті.  Әсіресе,  атының  өзі  сұраулы: 

«Кім жазықты?»  сияқты болса, айкын байқалады.

Эпиграф  -   көркем  (баска  да)  мэтіннің  окырманның  назарын 

бастапқы  мәтінге  аударып,  ассоциациялар  желісін  дайындайтын 

компонент.  Эпиграфта  кос  багыт -  бастапкы  (эпиграф  апынган)  мэтін 

және  жаңа  мэтін  (эпиграфтан  кейін  тұратын).  Эпиграф  пен  мэтіннін 

арасында  өзара  багытты  байланыс  бар:  эпиграф  мэтіннің  терен 

кұрылымын  ашады,  соңгысы  эпиф аф ка  тереңірек  үңілуге,  жаңа 

ассоциация  тудьфуга,  оның  тезаурусы  негізіндегі  идеялар  мен 

түсініктерге «жан бітіруге»  ыкпал етеді.

71


Осылайша, 

тақырып 


пен 

эпиграфты 

дұрыс 

түсіну 


интеграциялык 

катынастар 

әрекетімен 

және  тұтастык  ретінде 

мәтінмен  тыгыз  байланысты.  Ол  сондай-ак  контексті  кең  түсінумен, 

окырман 


мен 

автордың  жалпы  білімінің  пресуппозициясымен 

байланысты. 

‘ 

^



Мәтіннің  аяқталуына  эпилог  пен  соңгы  сөз  де  белгілі  дэрежеде 

әсер етеді, 

г  {

Демек,  тілдік  бірліктердің  магыналық  құрылымы  олардың 



мәтінді 

интерпретациялау 

үдерісіне 

қатысуына 

байланысты 

пайымдалады.

Аяқталгандык 

мазмұндық-концептуалды 

акпаратты 

аша 


отырып,  мэтіннің  дамуына  шек  қояды.  Аяқталгандық-қорытынды 

эпизод  немесе  шыгарманың  фабуласы  мен  сюжеті  дамуының  соңгы 

кезеңін суреттеу, аяқталгандық -  мәтіннің «нүктесі».

6 Автордың тілдік тұлгасы және автор бейнесі

6.1  Мәтін авторының тілдік тұлгасы

Әр мәтіннің сыртында тіл  жүйесін  меңгерген тілдік тұлга немесе 

сөйлеу  туындысын  (мэтінді)  тудыруына  жэне  қабылдауына  карай 

адамның  қабілеттері 

мен 

мінездемелерінің  жиынтыгы  ретінде 



түсінілетін автордың тілдік тұлгасы тұрады.

Мәтіннің  авторга  тәуелділігі  мэтін  авторы  -   тілдік  тұлганың 

типімен  анықталады,  автордың  сөйлеу  мэдениетінің  (элитарлык, 

эдеби-сөйлеу,  орташа  әдеби,  ауызекі  қарапайым,  т.б.)  қай  типіне 

жататыны,  жынысы  (әйел,  еркек),  жасы,  мамандыгы  -   бэрі  қосыла 

келіп, оның жеке басының қасиеттерін танытады.

Әрбір  нақты  жагдайда  автор  өз  позициясын  эртүрлі  -   кейде 

ашық, 


кейде 

сөз 


арасында, 

кейде 


бүркемелей, 

мазмұндык- 

концептуалды  немесе астарлы мэтінді ақпарат арқылы жеткізеді.

Автордың 

«мен»-інде 

автордың 

тұлгасы 

гана 


танылып 

қоймайды,  «мен»  құрылымында  (ең  алдымен  көркем  мәтіндерде) 

автор  мен  әңгімешінің,  автор  мен  лирикалық  кейіпкердің  (әсіресе 

өлеңде) тұлгасының бірігуі  мүмкін.

Автор  өз  позициясын 

мэтінде  автосемантикалық  үзіндіде, 

«еркін»  сөйлемдерде  ашық  айта 

алады,  кейіпкердің  мінез-кұлкы, 

көңіл  күйі,  әлдебір құбылысқа  көзқарасы авторга тән болуы  мүмкін.

Автордың 

араласуымен 

суреттеменің 

кеңістік, 

уақыт 


шекаралары жылжиды.

72


Мәтінде  автордың  катысымының  сөздік  танылуы  автор 

кестесін 

кұрайды.  Т.  В.  Шмелева  оны  мәтінде  мына  элементтермен 

көрсетеді:

1)  эдетте  «кадрдың  сыртында»  калып  қоятын,  бірак  өзін  таныту 

үшін  мәтіннің  ерекше  фрагментін  ала  алатын  автор  мен  адресат 

«фигураларының»  экспликациясы.  Мысалы,  «автор  фигурасының»

танылуы;


2)  суреттеу  үшін  іріктеліп  алынган  тілдік  кұралдармен, 

авторландырылган  ақпарат  кұралдарымен  жэне  әр  килы  авторлык

багалаумен;

3)  метамэтінді  немесе  А.Вежбицкая  айткандай,  «мэтіндегі 

мэтінді»  ягни  суреттемесін  жэне  сонымен  бір  уақытта  окырманга 

түсіндіру  нұсқаулыгы болатын  мэтін бөлігін  колдану  [  28,  72-73  6.].

Кейбір  авторлар  иннективті  (лат.  іпесІіо-«өру»)  метамәтін 

кұралдарын  контекстуалдык  (біріншіден,  екіншіден,  т.б.)  және 

интерперсоналдық  (эрине,  мүмкін,  өкінішке  орай,  ...  кайталау, 

санамалау,  сандык  деректер,  шрифтпен  бөлу,  риторикалык  сүрактар

жэне т.б.), деп ажыратады.

Мәтіннің  авторлык  кестесі  оның  тілдік  ерекшеліктеріне  карай

елеулі.

Авторлык кестені елеулі ету-етпеу автордың өзінің колында.



6.2 

Автор бейнесі көркем мэтін категориясы ретінде 

Сан  алуан  шексіз айтылымдар мен  мэтіндерге сіңіп  кеткен автор 

тұлгасы өзін  автор бейнесінде  көрсетеді, алайда оның шын  авторга еш 

катысы  болмауы  да  мүмкін  (мысалы,  Л.  Н.  Толстойдың  «Кавказский 

пленник»  шыгармасында  автор  бейнесі  солдат,  карапайым  халыктан

шыккан адам).

Накты  тілдік  тұлга  мен  автор  бейнесін  ұксастыруга  болмайды, 

олар  бір-бірінен  эстетикалык  тұргыдан  мүлде  бөлек.  Автор  бейнесін 

автор «актердің сахнада сомдаган ролі» сиякты  әдейі  жасайды.

В.  В.  Виноградов  «автор бейнесі» ұгымын  енгізіп,  өзінін  көркем 

сөз  теориясының  негізі  етгі.  «Автор  бейнесі-сөз  өнерінің  барлык 

стилистикалык 

амалдары 

тогысатын, 

бірігетін, 

синтезделетін 

орталыгы».  Автор  бейнесі  дегеніміз  «көркем  шыгарманың  бойымен 

өтетін  жеке  дара  сөз  сөйлеу  кұрылымы».  Автор  бейнесі  —

 

шыгарманың  бірыңгай  дүние  таным  аркау  болган  жеке  бөлшектерін 



бір  тұтастыкка  біріктіретін  ұйымдастырушы  күш»  [29,  151  б.}.  Автор 

бейнесі 


-   эрдайым 

біршама 


идеалдандырылган, 

өмірбаяндык

шындыктан белгілі бір ауыткушылык.

73


Автор 

бейнесі  баяндау  тәсіліне  (бірінші  жақтан,  эңгіме 

айтушының  атынан,  т.б.)  қарамастан  кез-келген  шыгармада  айкын  не 

бүркемелі болады.

В. 

В.  Виноградовтың  пікірінше,  «автордың  қатысы»  автор 



бейнесінің  анықтауышы  болып  қызмет  етеді.  Оның  тура  айтылуы 

мүмкін,  алайда  көбіне  мәтіннің  бүкіл  ішкі  құрылымында  болып, 

«композиция  мен  стильдің  тереңінде»  жасырынып  жатады.  Автор 

бейнесі, автор түлгасы  «оның тақырыпқа қатысынан»  ашылады.

Көркем  әдебиетте  автор  бейнесі  айту  формаларының  көптігін 

көрсетеді.  Шыгарма  авторы  автор  бейнесі  арқылы  өз  тұлгасы  адам 

және  жазушы  ретінде  тікелей  айтуга  тырысып,  авторга  ұқсамайтын 

кейіпкерге, әңгімешіге барынша жақындауга ұмтылады.

Авторлық  көзқарас  автор  бейнесін  барынша  ашық  формада 

көрсетеді.  Кейіпкерлерінің  ойы  мен  іс-әрекетін  суреткердің  өзі 

топтаса,  оның  бейнесі  туралы  пікір  қалыптасады.  Осы  бейне 

композицияда  да,  сюжетте  де,  шыгарманың  тілінде  де  жүреді.  Ол 

өзінің  ролін  оқигага  тікелей  қатысушыга  немесе  куэгерге  жүктеп 

койса  (осы  мақсатта  әңгімеші  ролі  енгізіледі),  онда  автордың 

позициясын  анықтау  қиынырақ.  Әңгімешінің  әңгімені  бірінші,  екінші 

немесе үшінші жақтан айтуы мүмкін.

Автор  көзқарасының  әңгімешінің  көзқарасымен  толық  сай  (бір

багытта әңгімелеу)  келуі де,  келмеуі де (әр багытта әңгімелеу) мүмкін.

Көркем  әдебитте  әңгімелеудің  осы  екі  желісі  бір-бірін  толықтырып 

отырады.


Автор  бейнесі  ең  алдымен  баяндау  тәсілінде  байқалады.  Автор,

эңгімеші,  кейіпкер  суреттеуге  қатысты  әр  түрлі  позиция  ұстануы

мүмкін.  Бірыңгай  «мен»  авторлық  көзқарасқа  жақын  көзқарасты  да,

оган 


қарама-қарсы 

көзқарасты 

да 

біріктіре 



алады. 

Баяндау


перспективасы  автордың  идеяны  дамыту  үшін  таңдаган  баяндау 

тэсілінің көрінісі  болып табылады.

Көркем  прозада баяндау  перспективасының екі түрі бар:

1) шектеусіз баяндау  перспективасы;

2)  шектеулі  перспектива.  Көптеген 

шыгармаларда 

баяндау

перспективасының  екі  түрі 



эр  алуан  формада  үйлесіп  жатады:

вариантты  тұрақсыз  баяндау  перспективалы 

шыгармаларды  жэне

тұрақты  константты  баяндау  перспективалы  шыгармаларды  атауга 

болады. 

,  -


Баяндау  перспективасы  екі  багыттан  -   объектіленген  авторлық 

баяндау 


мен 

субъектіленген 

эңгімеден 

тұрады. 


Әр 

багыгга


74

(объектіленген  және  субъектіленген)  бірнеше  баяндау  типтері 

ажыратылады:

баяндаушының 

бірінші 


типі 

-  


мәтінде 

көрінбейтін, 

айтылмаган,  авторга  барынша  жақындастырылган  және  әңгімені 

үшінші  жақтан  айтатын  баяндаушы.  Ол  көркем  шыгарма  оқигасына 

катыспайды,  тек  сыртынан  бакылайды.  Бүл  тип  автор  -  баяндаушы

ретінде белгіленеді;

-  баяндаушының екінші  типі-кейіптендірілген  әңгімеші,  көркем

шыгарма  кейіпкерлерінің  бірі,  оны  «әңгімеші  окигага  катысушы»деп

белгілеуге болады;

- баяндаушының үшінші типі  әңгімешінің де,  прозалык шыгарма 

басты  кейіпкерінің  де  бір  адам  болуы.  Баяндау  уагызды  эңгіме 

(исповедальный рассказ) сипатында болады.

Осылайша  көркем  мэтін  авторы  баяндау  типін,  идеяны  кай 

тұргыда  дамытуды  жэне  тұтас  эстетикалык  құрылым  үлгісін

анықтайды.

Окиганы  басым  көпшілігінде  адам  нақты  баяндаушысы  бар 

бірінші  жақта  эңгімелейді,  алайда  кез-келген  жанды  (жылкы,  мысык, 

ит,  т.б.),  жансыз  заттың  эңгімеші  болуы  мүмкін.  Өлеңдерде  жансыз 

дүниенің не хайуанның атынан сөйлеу  кең тараган.

Бірінші  жақты  шыгармалардың бір бөлігін  естеліктер  кұрайды. 

Естеліктер  элі 

есімде, 


көз 

алдымда, 

т.б. 

тұракты 


сөз

тіркестерімен оеріледі.

Бірінші  жакты  баяндауларга  эңгіме  тұрақты  кайталанатын  іс- 

әрекет  туралы  болганда  бірінші  жактагы  есімдіктің  варианты  сиякты 

көрінетін  екінші  жактагы  есімдікпен  ұйымдастырылган  үзінділер

косылады.

Баяндаушы  -   эрі  эңгімеші,  эрі  кейіпкер  болса,  бірінші  жактан 

баяндаганда  әдеттегі  «мен»-нің  орнына  үшінші  жақты  есімдіктін 

шыгуы мүмкін.

Автор  бейнесі  -   бүкіл  шыгарманың  өзегі,  ол  өз  кейіпкерінің 

басынан  өткен  жайларда,  тагдырында,  сөзінде,  мінез-кұлкында, 

оқырманга эстетикалык эсерінде  көрініс табады.

Қорыта 

келгенде, 



автор 

бейнесі 


мэтіннің 

барлык 


категорияларын,  соның  ішінде  когезияны,  уакыт  жэне  кеңістік 

континуумын 

топтастырады.  Бүкіл  шыгарманың  композициялык- 

құрылымдық  формасын  аныктайды.

75


Қорытынды

Окулықта  баяндалған  мәтіннің  негізгі  категориялары  мен 

ұгымдары  туралы  түсінік  тіл  маманына  жалпы  мәтіндерді,  соның 

ішінде  талдауы  ерекше  күрделі  көркем  әдебиет  мәтінін  толық  және 

жан-жақты талдауга көмектеседі.

Мәтінді, 

оның  ішінде  көркем  мәтінді  кешенді  талдау  көп 

аспектілі  және  көп  кырлы.  Талдау  жасауга  кірісерден  бұрын  мәтін, 

оның  ерекшеліктері  мен  көбірек  белгілі  категориялары,  сол  сияқты 

эрбір  накты  мэтінде  олардың  қалай  көрінетіні  жайлы  түсінік  болу 

керек.  Алдымен  мәтінге  ішінара  талдау  жүргізіп,  ягни  не  байланыс 

түрлері  мен 

кұралдарын,  не  мэтінде  информативтік,  континуум, 

модальділік  т.б.  категориялардың  көріну  тәсілдерін  талдап,  содан 

кейін  мэтінді  жан-жақты талдауга  көшкен жөн.

Мәтінді  терең  кешенді  талдау  көркем  әдебиет  мәтіндерін 

шынайы  түсінуге,  окушыларды  карабайыр  сөздерден  аулақтатып,  өз

бетінше  ойлап,  пікір  айтуга,  адамгершілігі  зор  білімді  де  мәдениёггі 

тұлга тәрбиелеуге ыкпал етеді.

Сөз  соңында,  «Мәтін  лингвистикасы»  пәні  бойынша  семинар 

сабактары  мен  студентгердің  өздік  жұмыстарында  мәтіндерді,  әсіресе

көркем  мәтінді,  лингвистикалык,  филологиялық  талдау  жүргізгенде 

пэннің  теориялык  мәселелерін  ойдагыдай  игеру  үшін  міндетті  түрде 

казіргі  казақ  тіл  білімінде  жарық  көрген  бай  практикалық/тілдік 

материалды  кеңінен,  жүйелі  түрде  пайдаланган  бірден-бір  дурыс

оагыт деп санаймыз.



76

Абзац  —  жаңа  жолдан  басталатын  мәтін  бірлігі,  күрделі

кұрылымдық-семантикал ык тұтастық.

Автор  бейнесі 

-   көркем  шыгарманың  магынасы  мен  стилінің

барлық элементтерін  мәтіндік тұтастыққа біріктіретін лингвистикалык 

категория.

Автордың  тілдік  тулгасы 

-   автордың  даралыгы  мен  көркем 

мәтін тудырудагы ерекшеліктері.

Айтылыіи 

— бір  коммуниканттың  бір  сөйлеу  актісіндегі  сөйлеу 

эрекеті.


Антропоцентристік 

бағыт 


— 

зерттеу 


жұмыстарының,

танымның  адамга,  оның барлык сипаттарына (жеке  басының,  ұлттык, 

элеуметтік) багытталгандыгы.

Акпарат 


-   (лат.  іпҒогтаге-суреттеу,  бір  нэрсе  туралы  ұгым 

кұрастыру,  хабарлау)  қоршаган  ортадагы  заттар  мен  құбылыстардың 

касиеттері  мен  ерекшеліктері  туралы  карым-қатынас  жагдайында 

табиги тіл  арқылы берілетін ақпардың жиынтыгы:

Мазмұнды-фактуалды  акпарат 

-   фактілер  мен  окигаларды, 

олардың  уакыты  мен  орнын,  автордың  ойын,  сюжеттің  дамуын 

көрсететін акпарат;

Мазмұндық-концептуалды  ақпарат 

-   автордың  когамдык 

өмір  құбылыстарын  өз  бетінше  саралауын,  түсінуін,  багалауын 

окырманга жеткізуінің көрінісі;

Мазмұндык-астарлы  ақпарат 

-  тіл  бірліктерінің  ассоциативті 

жэне  багалаушы  магына  тудыра  алу  кабілетіне  карай  мазмұндык 

нақты ақпараттан алынатын жасырын акпарат.

А қпараттылық 

— мэтінге тэн негізгі  категориялардың бірі.

Әнгімелеу 

—  тұтастык, 

байласымдык 

жэне 


магыналык 

аякталгандық,  акпарат  беру  категорияларына  ие  композициялык 

сөйлеу формаларының бірі.

Байланыс 

жарыспалы 

—  мұнда 

сөйлемдер 

бір-біріне 

іліктеспейді;

Байланыс  тізбекл 

—  мұнда  эр  сөйлем  келесі  сөйлеммен 

іліктеседі.

Байласымдылық 

-  мэтінге тән  негізгі  категориялардың бірі, ол 

тұтастыкпен  бірігіп,  автор  интенциясы  мен  окырман  кабылдауын 

мейлінше жакындастыруга ыкпал етеді.

Бөлиіектік 

-   автор  өзі  баяндап  отырган  окига,  кұбылыстың 

жекелеген  кырларына  назар  аударатын  жэне  окырманның  алган 

акпары түсінуін жеңілдететін мэтін  категориясы.



Терминологиялы қ түсіндірме сөздік

77


Г инерм әтінділік  -   бір  мәтінді  екінші  бір  мәтін  арқылы 

ажуалау,  кемсіту.

Д нскурс 

-  


(лат.(іІ5сигзиш-эңгімелеу,сөйлеу 

үдерісі) 

кең 

магынадагы тілдік  іс-әрекет, тар магынада -  байласымды  мэтін.



Ж агдаят 

-   мэтіндегі  оқиганың  орны  мен  уақыты  және 

кейіпкерлер жөніндегі ақпар.

Идея 


-   (грек.  ісіеа-ұгым,  түсінік)  -   тақырып  пен  мазмүн 

қатынасының  нәтижесі.

Инвенция 

-  сөйлеуді тудыру.

Интермәтіндік 

-   мәтінге  басқа  шыгармалардың  мәдени 

кеңістігінің енуі.

Категория 

-   объективті  болмыстың  қүбылыстары  мен  заттар 

аралыгындагы  қатынастар  мен  байланыстары,  ортақ  қасиеттері  мен 

белгілері  анықталган үгым.

К атего р и я л ар  

мәтіннің 

-   ақпараттылық,  концептуалдылық, 

байласымдық, 

түтастық, 

аяқталгандық, 

модальдылық, 

коммуникативтілік,  прагматикалық т.б.

Кеңістік 

—  мәтінге  тән  категориялардың  бірі,  ол  баяндаудың 

нақтылыгы  мен  шындыгын  қамтамасыз  етеді,  қатарлас  нэрселердің 

орналасу тэртібін  көрсетеді:

Кеңістік көркем 

-  шектеусіз  кеңістік;

Кеңістік ш ы найы  

-  накты кеңістік.

Когезия 


—  (агыл.соһе5Іоп-«бірігу»)  —  мэтіндегі  сөйлемдер 

мазмүнының байласымдыгы.

Когереиттік 

—  (агыл.соһегепсе-«байласымдық»)  —  мазмүндық, 

күрылымдық байласымдық.

Континиум 

-   (лат.  сотіпииш-үздіксіз.толассыз)  -   мәтіндегі 

уақыт пен  кеңістік үгымдарының көрінісі:

К о н ц еп ту ал д ы л ы қ  — (лат. сопсерііо-қабылдау)

1)  қүбылысты  қабылдаудагы  пікірлер жүйесі;

2) негізгі  идея.

Қүрылым  Мдтінніц  -   мәтіннің  мазмұны  мен  формасы

категорияларының арасындагы  қатынастар.

Мазмүн 


-  тақырыпты  ашу үшін тілдік талдауга түсетін  фактілер 

мен  қүбылыстар.

Мэтін 

-   (лат.іехіи8-ткань,  өрілім,  қосылым)  -   аяқталған, 



объективтелген  жазба  құжаты  ретінде...  бірқатар  ерекше  бірліктері 

мен  атаУы  бар,  түрлі  лексикалық,  фамматикалық,  логикалық, 

стилистикалық  байланыстармен  біріктірілген,  белгілі  бір  мақсат  пен 

прагматикалық багыты бар сөйлеу  шыгармасының туындысы:

М акром әтін  — көлемі  үлкен  шыгарма;

78


М икромәтін  -   түрлі  кұжаттар,  акпараттар,  көлемі  шагын

шыгармалар. 

. . .


М этін түэу -  «Текст түзу» -  жетілген  жазба  әлебиетінін  көрінісі.

Және  ол  каламгердін  зор  талантын  талап  ететін  кұбылыс,  өйткені 

текст  түзу  үшін  сөз  таптарын,  грамматикалык  амалдарды  таңдай  білу 

керек,  әр  сөздің  лексикалык  магынасы  мен  модальдық  өңін  тап  баса 

білу  керек.  М етам әтінділік  -   мәтіннің  алдыңгы  бөліктеріне

түсіндірме немесе сыни сипаттагы сілтеме.

Модальділік 

— айтушының  айтылымга  қатынасын  көрсететін,

ақпарат  пен  объективті  болмыстың  аракатынасын  багалауга  арналган

грамматикалық-семантикалык категория:

Модальділік  мәтіннің 

-   автордың  оқырманга  болмыстагы 

кұбылыстардың  себеп-салдарын,  катынастарын  түсінуіне  ыкпал

жасау;


Модальділік  объектнвті 

-   акпараттың  болмыска  катынасын

білдіру;

Модальділік  субъективті  -  

зиту 

көрсету.


Ойталкы 

-   композициялық  сөйлеу  формаларының  оір  түрі, 

кейіпкердін  әр  түрлі  сезімін,  көңіл-күйін,  дүниеге  көзкарасын,  кейде 

автордың 

ішкі 

ой-пікірін 



баяндайтын 

форма; 


ойталкынын 

кұрылымына  уақыт,  кеңістік  және  себеп-салдар  категориялары 

жатады.  Себеп-салдар  ойталқыда  кұбылыстардың  бірінен  екіншісінщ

пайда болу байланысын көрсетеді.

П рагматикалык 

-   коммуникантгардың  сөйлеу  жагдаятын 

ескере  отырып,  айтылым  максаты  мен  бір-біріне  және  акпарга

катынасын білдіретін категория.

П роспекция  -   (лат.ргозрісеге-«алга  карау»)  -   окигадан  сон  не

болатынына  тілдік  құралдар  аркьілы  сілтеме  жасайтын  категория,  ол

үакыт және кеңістікпен тыгыз байланыста. 

.  .


Рема -  (грек.гһета-сөз) -  сейлемнің актуалды  бөлігі;  хабардагы

бастапкы  бөлік  -   тема  жөнінде  айтылатын  жэне  ойдын  аякталмаган

көрінісін жасаушы. 



.

Регистр  сөйлеудін  немесе  матін  түрлері 

-   мэтіндердін  тілдік

ұйымдастырылуы:

Регистр  акпараттык 

-   айтушы  өзі  білетін  окигалар  мен

фактілерді хабарлайды; 

.  .


Регистр  волюнтивтік 

-   айтушы  адресатты  белгілі 

ір

әрекетке жұмсайды;



Регистр  генеритивтік 

-  айтушы  ой  елегінен  өткізген  және  өмір

тәжірибесінен жинакталган акпаратты  береді.

79


Регистр реактивтік 

-  тыңдаушының жағдаятты бағалауы;

Регистр  р еп р о д у кти втік -  айтушы  көргенін,  естігенін,  сезгенін 

хабарлайды.

Ретроспекция 

-   (лат.геігозрісеге-артка  қарау)  -   бұрынгы 

айтылганга (жазылганга) оралу.

Суреттеу 

-   болмыстың  белгілі  бір  қалпын,  күй-жайын 

толықтайтын,  көрсететін  композициялық баяндау формаларының бірі.

Сюжет 

-   (фр.зщеі-шыгарманың  кейіпкерлері  мен  оқигаларын 



баяндайтын  негізгі  мазмұн)  -  тақырып  пен  композиция  қатынасының 

нэтижесі.

Т ақы ры п 

-   автордың  қүбылысқа  қатынасын  шыгармасында

зерттеу,  көрсету  үшін  сұрыптап  алган  негізгі  ойы  немесе  ой 

жиынтыгы. 

!  :

Тәсіл 


-  композиция мен тілдің арақатынасын  көрсететін амал.

Түтастық мәтіииің 

-  мәтін  ішіндегі  сөйлем,  абзац,  тарау,  бөлім 

мазмұндарының тұтастыгы.

Тұгастық  күрделі  сиитаксистік 

-   ерекше  синтаксистік- 

стилистикалық бірлік құрайтын бірнеше сөйлемдер жиынтыгы.

Тұтастық күрделі ф разалы қ 

-  мэтін  құрайтын тіл бірлігі.

У ақы т 


-   мәтінге  тән  категориялардың  бірі,  ол  қатарлас 

нәрселердің бірін-бірі ауыстыруын  көрсетеді:

У ақы т концептуалды 

-  оқига өтетін уақыт;

У ақы т  көркем 

-   сюжеттің,  бейнеленген  құбылыстардың  өмір 

сүру  формасы;

У ақы т объективті 

-  күнтізбелік уақыт;

У ақы т перцептуалды 

— эмоциялық-экспрессивті уақыт;

У ақы т  ш ы найы  

—  басқа  материалды  объектілер  сиякты 

мәтіннің (кітап,  газет,  іс  қагаздар, хаттар т.б.) нақты уақытта өмір сүру 

формасы.

80

1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет