Республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 0.97 Mb.
Pdf просмотр
бет5/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

41

б)  автордың  көзкарасы  субъектінің  баяндау  өрісінде  жылжуына 

карай  өзгеріп отырады;

в) көзкарасы жалпы сипатты болады (сырттан  карайды).

Мәтін  кеңістігін  модельдендірудің  екі  жолы  бар:  кеңістікті

бейнелеу  және  бейнеленген  кеңістікті  нұскау,  осылардың  үйлесімі 

мәтін  панорамасын  күрауга кабілетті.  Бұл  панорама накты.

Нактылыктың  есебінен  көркемдік  кеңістіктің  өзі  көркем  бейне 

касиетіне  ие  болады  немесе  тұтас  мәтіннің  кеңістік  емес  магынасын 

айту  тәсіліне  айналады.  Көркем  мэтінде  кеңістікті  белгілеу  кұралдары 

шыгарманың  тақырыбына  карай  өзгеріп  отырады.  Мысалы  «кала»

эңгімелерінде  адамзаттың  тіршілік  орындары  оылаи  көрсетіледі: 

аулада, есік аркылы,  пэтерде,  мекенжай, екінші  кабат, сегізінші  бөлме, 

үйге  сатымен  көтерілді, 

сатының  жактауына  сүйеніп,  кеңістік 

семантикасының «ауылдық» лексикасы тиісінше өзгереді.

Орынды  тэптіштеп,  эңгіме  үзінділерін  коса  отырып,  жан-жакты 

сипаттау 

көріністі 

ұлгайтады. 

Жалпыламадан 

қомактыга, 

айкынсыздыктан  накты  аныктылықка  көшу  мэтіннің  құрылым- 

мазмұндык 

үзінділерінің 

шекараларын 

білдіріп, 

такырыптың 

ашылуын жакындатады. 

з 

^

Айтылып  өткендей,  көркем  шыгармада  микромәтін  окиганын



уакыты  мен  орнын  тура  көрсете  бермейді.  Көркем  шыгармада

окиганың  локальды-уакыттық  параметрлерінің  өзі  ерекше  сипатта

жазушы 

жасаган 


көркем 

дүниенің 

шегінде 

болады. 


Алайда

шыгарманың  көркем  дүниесінің  шегінде  оқырман  мэтіннің  кез-келген

үзіндісінде  суреттеліп  отырган  окиганың уакыты  мен орнына  катысты

багдар  таба  алады.  Микромәтінде  локальды-уакыт  сипаттамасының

болмауының  немесе  жеткіліксіздігінің  орны  үлкен  контекспен 

тол ы ктыр ы л ад ы .

Етістіктің 

сөз 


өзгертуші 

формаларымен 

айтылатын

(фамматикалы)  уакыт  категориясы  реляциялық  сипатта  —  окига

уакытының  айтылып  отырган  сэтке  катысын  білдіреді.  Мезгіл  мен

мекен  пысыктауышы 

(«осында»,  «анда»,  «енді»  сиякты  мекен

үстеулерінен  баскасы)  керісінше  номинативті  сипатта  -   олар

суреттелген  оқиганың  орнын  немесе  уақытын,  ягни  объективті  уакыт 

пен окига орнын айтады.

Мэтінді 

құрастыру 

тұргысынан 

автосемантикалык 

жэне

синсемантикалык  мезгіл  мен  мекен  пысыктауыштарын  ажырату 



маңызды.

Автосемантикалыц  пысыцтауыіитар

  окиганың  накты  датасын 

немесе  нақты  геоф афиялы қ  орнын  атап,  абсолютті  мәнге  ие,  оган 

контекске сүйенудің  кажеті  жок. 



Синсемантнкаіъщ пысыцтауъпитар

42


реляциялық мәнге  ие-олар  әлдебір есеп  нүктесіне  катысты  уакытты  не 

орынды білдіреді  және ондай  катыссыз тлсінікті  болмайды.

3.3  Мэтіндегі  ретроспекция  мен  проспекция. Алланған үміт

Ретроспекция 

(лат.  «артка  карау»)  мен 

проспекция 

(лат.  «алга

карау»  -   дисконтинуумның  (лат.  «үзілісті»),  ең  алдымен  уакыт

дисконтинуумының 

формасы. 

Олар 

мәтіннің 



желілі 

дамуын


токтатады. 

Ретроспекцияның 

аркасында 

окырман 


«уакыттар

байланысына»  ене  алады.  Мәтіндердің  көпшілігінде  ретроспекция  мен

проспекция  имплицитті  көрінеді,  ягни  не  бүрын  айтылганга  немесе  не

туралы  айтылатынды  жорамалдауга  негізделеді.  Окырманды  бұрынгы

мазмұндық-фактуапды  ақпаратка  жаткызса,  ретроспекция  эксплицитті 

айтылуы да мүмкін.

Ретроспекция  мазмұндық-фактуалды  акпараттан  туып,  мәтіннің 

когезиясына (байласымына)  катысады.

Автордың  прагматикапык  ұстанымына  карай  ретроспекция 

мәтінде үш түрлі  көрінеді:

окырман  жадында  бұрынгы  мәліметтерді  немесе  өткенге

катысты,  бірақ  алдагы  әңгіме  барысын  түсінуге  кажетті  жаңа 

хабарларды жаңгырту;

осы  мәліметтер  жаңа  жагдайда,  айтылганды  ескере  отырып, 

баска контексте ой елегінен өткізу  мүмкіндігі;

мәтіннің  мазмұндық-концептуалды  акпаратқа  тікелей  катысты 



жекелеген бөліктерін өзектендіру.

Мәтінді  қайталай  және  бірнеше  рет  окыганда  ретроспекция 

әсерлі  кабылданады.  Әр  мәтін  ретроспекцияга  негізделген,  себебі 

бұрын  алынган  ақпаратты  есте  сактамай,  акпаратты  сабақтастыра 

жинактау  мүмкін  емес.  Окырманның  есіне  өзекті  болуга  тиіс  жайды 

түсіру автордың кұзыретінде.

Ретроспекция 

субъективті-окырмандық 

және 

объективті- 



авторлық  болуы  мүмкін,  ягни  баяндау  континуумының  жеке 

шыгармашылық  қабылдануының  нәтижесі  немесе  автордың  мәтіннің 

алдыңгы  бөлімдеріне  сілтеме  жасауының  нәтижесі:  не  окыганына 

окырманның  өзі  ойша  оралады,  субъективті  (бір  окырман  ойша 

оралса,  екіншісі  оралмайды),  не  оны  өткенге  автор  «есіңізде  болар», 

«ұмытпаган  шыгарсыз» деген сиякты сөздермен оралтып отырады.

Ретроспекция  түрлі  тәсілдермен  өткеріледі,  солардың  ішінде 

кайталау 

ерекше  орын  алады.  Ретроспекцияның  өзі  де  баяндау 

желісін  баяулататьш  ой  кайталауы,  баяндау  барысындагы  үзіліс. 

Ретроспекцияның 

мәні 


баяндаудагы 

уакытша 


үзіліспен

43


ынтықтыруыңда,  ягни  мәтінге  өткендегі,  қазіргі,  белгілі  бір  жағдайда 

келешектегі  көзкараспен  қарауга мэжбүрлейді.

Ретроспекция -  парадигматикалық тұгырдагы  үдеріс.

Мәтін  түрі  ретінде  репроспекция  сөз  соңында  (қорытындыда, 

эпилогта)  айтылады.  Оқырманның  назарын  негізгі  мәтінде  айтылган 

ең маңызды  эпизодтарга, оқигаларга,  фактілерге аударады.

Проспекция 

мәтін  категориясы  ретінде  мазмүндык-фактуалды 

ақпаратты 

мәтіннің 

келесі 

бөлімдерінде 



айтылатындарга 

үштастырудың  түрлі  тілдік  формаларын  біріктіреді.  Проспекцияның 

сөздік  белгілері. 

алдын-ала  айтарымыз,  төменде  көрсетиігендей,

кейін айтьиады т. с. с.

капады

Ретроспекдия 

тэрізді  проспекция  да  оқырманның  оқигалар  мен 

эпизодтардың  байланысы  мен  шарттылыгын  айқынырақ  сезінуіне, 

мазмүндық-концептуалды  ақпаратқа  тереңірек  бойлауына  мүмкіндік

береді.


Проспекдия  -   тек  көркем  мэтіннің  емес,  гылыми  мәтіннің  де

категориясы  (дэріс  жоспарында  айтылатын,  кейін  айтылатындай, 

туралы кейін айтамыз т.б.).

Ретроспекдия 

мен 

проспекдияның 



айырмашылыгы 

-  


ретроспекция  мәтіннің  үдемелі  қозгалысында  элдеқандай  орын  алады, 

ал  проспекцияның  сюжет  дамуының  барысынан  тууы  сирек.  Алайда 

оқырман  мәтінде  алдын-ала  болар  оқигаларды  болжауы  мүмкін,  егер 

оларды  автор  шамалы  өзектендірсе.  Сондықтан  ретроспекция  сияқты

проспекцияны  да  объективті-авторлық  жэне  субъективті-оқырмандық

деп бөлуге болады.

Окырманга  арналган 

алданған  үміт 

әсері  жорамалдауга 

болжам  жасауга 

ж эне 

болжагандай  болмай  шыгуга  негізделген. 



Алданган  үміт  әсерінщ  мәні  мынада: 

үзіліссіздік,  сөйлеу  желілігі 

әро.р  жеке  элементті  алдыңгысының  дайындағанын  және  өзінің 

келесіні  даиындаитынын  білдіреді.  Келесі  алдыңғысынан  туады. 

Мұндаи  оаиланыста  бір  элементтен  басқасына  көшу  онша  білінбейді. 

Алаида осы  фонда ықтималдыгы  шагын  элемент пайда болса,  жетелеп 

түргандаи  әсер ететін  үзіліссіздік бүзылып,  кенетген  күтпеген  жайдың

ЛУЫН  ҚЗбьШДау  КедеРгіге 



В 

болады’  °ны  жеңуге  оқырман

тарапынан  күш  жұмсалады, сол оган  күштірек эсер етеді.

Стилистикалық 

әсер 

тудырушы  -   контрасты  -   лексикада- 



архаизмдер, 

ю рме 


сөздер,  авторлық неологизмдер, арнайы лексикалық 

бояудагы  сөздер  синтаксистік функциясы басқа сөздер,  перифразалар 

оксюморондар,  бір  түрлі  стиль  фонында  өзге  стильді  сөздерді 

колдану, синтаксисте -  логикалық сабақгастықтың бұзылуы  жасайды.

44


Алданган  үміттің  поэтикалық  мәтінде  бір  сөздің  немесе  сөз 

тіркесінің  әдеттегі  орнын  өзгертіп,  келесі  тармакқа,  тіпті  келесі 

иіумакка  көшірілуі  өлеңде  табиги  үзіліс  жасау  мүмкіндігіне  кедергі 

келтіреді.  Әдеттегі  өлшемдік  бүзылады,  баяндауыш  бастауыштан, 

толықтауыш етістіктен т.с.с.  ажырайды.

Алданган  үміт  әсерінің 



конвергенциямен

  (лат.  сопуег§еге- 

жакындасу,  түйісу), 

ягни 


бірыңғай 

стилистикалык 

функцияға 

катысатын  тілдік  амалдардың  бір  жерде  тоғысуымен  де  жасапады. 

Оның  кайталау,  инверсия,  көп  жалғаулыкты,  авторлық  неологизм, 

экспрессивті  эпитет,  тосын  теңеу  т.б.  болуы  мүмкін.  Конвергенцияга 

тән  күбылыс — шамадан тыс  көп, артық таңбалардың хабарға  катысуы.

Алданған  үміт  әсері 



тіркесумен

  (сцепление),  яғни  ұксас



'Я ш

элементтердің  мәтінде  үқсас  позицияларда  көрінуімен  де  беріледі. 

Тіркесу  кез-келген  деңгейде  және  мәтіннің  кез-келген  көлемдегі 

үзіндісінде  байқапады. 

Элементтердің  үксастыгы  фонетикалык, 

күрылымдық  немесе  семантикапық  болады.  Позициялар  үксастыгы 

синтаксистік  табиғатка  ие  болып,  өзін  синтагматикада  көрсетеді. 

Тіркесу ретінде анафоралық кайтапау, мысалы,  есімдіктің  кайталануы, 

бастауыш  пен  тура  толыктауыш  позициясында  сөздердің  үксастыгы, 

фамматикалық т  үлғаның  үқсастыгы,  фонетикалык,  фафикапык 

үксастық,  антитеза  жасаушы  антонимдер  (үгым  мен  бейнені  күрт 

карама-карсы  қою) колданылады.  Тіркесу есте сактауга ыкпал етеді.

Прозада  да,  өлеңде  де  күрылымдык  ұқсастык  морфологиялык 

конструкциялардың  үксастығында  жэне  синтаксистік  параллелизмде, 

ал  семантикалық  үксастық  тектік-түрлік  катынастармен  байланысты 

сөздердің 

және  бір 

семантикалык  өріске 

жататын 

сөздердің 

синонимдерінің, антонимдерінің колданылуында көрініс табады.

Жаппы 


алданган  үіиіт 

эсері  дегеніміз  -  баяндаудын  желісті 

дамуы  үдерісінде  жасалган  субъективті-окырмандык  проспекциянын 

бұзылуы.


Мысалы

Өлең  шіркін -  өсекші, жүртка жаяр,

Сырымды тоқтайын -  айта бермей (Абай).

Алғысөз, 

кіріспе, 

аңдату, 


«Автордан» 

мәтіні, 


эпиф аф  

проспекцияның ерекше формалары есептеледі.

4  Мәтінді болшектеу, онын  компознцнялық бөлімлері

4.1  Мэтінді  көлемдік-прагматикалык бөлшектеу

Мэтіндерді  микромәтіндерге  -   аныктамага,  жеделхатка,  газет 

макапасына,  хатка  жэне  макромэтінге  -   бірнеше  томнан  түратын

45


романга,  алгысөз 

және 


түйіні  жазылган  кітаптарга  бөлшектеуден  өзге 

бөлшектеудің тагы екі түрге:

а)  көлемдік-прагматикалык;

ә)  контекстік-варианттык түрге бөледі.

Мэтінді  бөлшектеу  негізгі  және  факультативті,  объективті  және 

субъективті  болуы  мүмкін.

Мәті н д і 

объекти вті 

көл емд і к-п  ра гра м мати ка л ы қ

бөлшектегенде  мынадай 

негізгі  бірліктерге  бөлінеді:  тақырып, 

бастамасы;  мәтіннің  ең  ірі  бірлігі-том  немесе  кітап;  одан  әрі  бөлім, 

тарау,  тарауша,  отбивка,  абзац,  күрделі  фразалық  түтастық,  күрделі 

синтаксистік түтастық болып бөлінеді.

Күрделі  фразалық түтастық -  мәтіннің ең кіші  бірлігі.

Н.А.  Купина одан да кіші  мәтін бірлігін -  сөйлемді  бөледі.  Оның 

көзқарасынша,  мәтін  бірліктері  -   сөйлем,  күрделі  синтаксистік 

түтастық,  фрагмент, бөлім, параграф, тарау, том.

Н.А.  Купина сондай-ақ мәтін  бірліктерінен  бөлек  мәтінді  талдау 

бірліктерін  бөліп,  оган  мәтіннің  дербес  бірліктерін  (сөйлем,  күрделі 

синтаксистік  түтастық  және  т.б.),  мэтіннің  дербес  емес  бірліктерін 

(аллофон,  морф, сөз, сөз тіркесі), сол сияқты  мәтіннің композициялық- 

графикалық  бірліктерін  (екпін,  интонация, 

жол, 


шумақ,  т.б.) 

жатқызады  [15,33  б.].

Көлемдік-прагматикалық 

бөлшектеуде 

композициялык

блоктарды  бөліп  алып,  оларды  синаттағанда  мәтінішілік  бөлшектеуге,

атап  айтқанда,  такырыпқа,  кіріспеге  (кіріспе,  бастама,  экспозиция),

бірнеше 


блоктан 

түратын 


негізгі 

бөлімге 


және 

аяқталуына 

(қорытындысы) назар аударылады.

И.  Р.  Гальперин  мүндай  мэтін  бөлшектеуді  (яғни  мәтінде 

алгысөзді,  кіріспені,  қорытындыны  бөлуді)  факультативті  бөлшектеу 

деп  атайды.  Мэтіннің  бүл  бөліктері  көлемдік-прагматикалық  жэне 

контексті  -   вариантты  бөлшектеу  қасиеттері  жинағы  сияқты.  Олар 

атауымен  мэтіннен  бөлініп,  түтас  шыгарманың  мазмүны  туралы  таза 

авторлық ой  толгау  болгандықтан,  оқырманға  әлсіз  ықпал  етеді.  Атау 

(такырып) — мэтіннің міндетті,  эпиграф-факультативтік болігі.

Кіріспе  әдетте  мазмүндық-концептуалды,  кейде  мазмүидық-

фактуалды  ақпараттан  хабар  береді.  Ол  оқырманның  ойын  әңгіменің

не  жайлы  болатынына  аудара  отырып,  көбіне  баяндау  жоспарын  да, 

сюжетін де,  негізгі ақпаратын да ашпайды.

Алгысөзде  мәтінде  негізгі  болып  табылатын  және  тақырыпта 

жинакталып берілген ақпараттың белгілі бір үлесі болады.

Алгысөздің ықтималды белгілері:

а) аңдатпа-негізгі мәтінде көтерілген  проблемаларды  санамалау;

46


э)  тезистілік-кейін  негізгі  мэтінде  дамытылатын  кагидаларды

кыскартып сипаттау;

б)  прагматикалық-шыгарманың  нысанды ұстанымын  сипаттау;

в) 


концептуалдық-шыгарманың 

негізінде 

жаткан 

кейбір 


теориялык, эдістемелік жэне баска кагидалар;

г)  энциклопедиялық-автор  туралы  мәліметтер  жэне  осы

жұмыстың 

алдындагы 

осы 

саладагы 



жұмыстардың 

кыскаша 


сипаттамасы жэне т.б.

Бұл белгілердің бэрі  алгысөз бен  кіріспе үшін  міндетті  емес.

Пролог  (аңдатпа)  — көркем  шыгарма  түрлерінің  біріне  алгысөз 

іспетті,  алайда  алгысөз  бен  кіріспеден  айрыкша  өз  ерекшеліктері  бар. 

Көбінесе 

ретроспективтік 

жэне 

перспективтік 



багытка 

ие. 


Ретроспективтік түргыда прологта шыгарманың мазмүнын  толыгырак 

ашуга кажетті  күбылыстар, фактілер, жагдайлар сипатталады.

Проспективтік  түргыда  пролог  авторга  окырманды  шыгарма 

идеясын  дұрыс  түсінуге  икемдеуіне  мүмкіндік  береді.  Пролог 

мэтіннің  жаңа  критерийлері  мен  сипаттамасын  үсынады.  Ең  алдымен, 

мэтіннің  бүл  бөлімінің  баяндаудың  өзімен  органикалык  байланыста 

болмауы да мүмкін.

Пролог  кейде  негізгі  мәтіннен  уакыттан,  сол  сиякты  кеңістіктен 

тыс  параметр  ретінде  алшактайды.  Екінші  жагынан,  пролог  шынында 

мэтіннің  негізгі  мазмүнына  кіріспе  болуы  мүмкін.  Окырманның 

назары  негізгі  мәтінде  сипатталган  окиганың  өзіне  емес,  шыгарманың 

калай туганына ауады.

Алгысөздің, 

кіріспенің, 

прологтың 

проспективтік 

сипаты 

олардың  векторлык  багытында  байкалады.  Окырман  шыгарманың 



негізгі  мэтінін  алдын  ала  біліп  отырады.  Осылайша,  мэтін  алгы  сөзі 

мазмүндык-концептуалды 

акпаратта 

жеке-шыгармашылык 

пайымдауды белгілі  бір дәрежеде  шектейді.

Векторлык  багыт  эсіресе  гылыми  мәтіндерде  айқын  көрінеді 



(Монографияның осы томына үш бөлім еніп отыр.

  Бірінші  бөлімде  ... 

,  екінші  бөлімде...  ,  үшінші  бөлімде...  .  Демек,  ...  деуге  болады).  Бұл 

сөйлемдерден  проспекцияны байкау киын емес.

Эпилог 

мэтіннің 



бөлігі 

ретінде 


романның 

мазмұндык- 

концептуалды  ақпаратын  ашады:  эпилогсыз  роман  өзінің  басты 

багдарынан,  өзінің  дәуірлік  мазмұнынан  айырылады,  алайда  мэтінде 

эпилог үнемі  бола бермейді.

Соңгы  сөз,  эдетте, 

мэтіннен  тыс  түрады, 

предиңиялык 

функцияга 

ие. 


Мазүнда-концептуалды 

акпарат 


осында 

өзінің 


эксплициттік  айтылымын  табады.  Соңгы  сөз  акпаратты  кысыңкы 

түрде  беруге  арналган.  Ол  бүкіл  мәтіннің  интефация  функциясын

47


атқарып,  аяқталғандық  категориясының  нақты  формаларының  үні 

болып табылады.

Автосемантия  алгысөздің,  кіріспенің,  прологтың  (соңгы  сөз  бен 

прологтың  да)  мәтіндік  сипаттамасы  болып  табылады.  Оларды 

шартты  түрде  мэтін  алды  және  мәтін  соңы  деп  бөлуге  болады.  Оның 

үстіне  олар  бір  бүтіннің бөлшектері:  шыгарманың  өзінсіз  алгы  сөз  де, 

сөз соңы да болмайды.

4.2  Мәтін  үзінділерінін автосемантиясы

И.  Р.  Гальперин  мәтінде  онымен  тікелей  байланысты  емес 

фрагменпердің  пайда  болу  ықтималдылыгын  мәтін  үзіндісінің 

автосемантиясы деп түсіндіреді  [1,  100 б.].

И.  Р.  Гальперин  микрошегіністерді (сентенция)  немесе авторлық 

шегіністерді  автосемантикалық деп есептейді.

Л.  М.  Лосева  мәтіннің  автосемантикалық  үзінділерін  «еркін 

сөйлемдер»  деп  атап,  оларды  негізінен  күрделі  синтаксистік  тұтастық 

шеңберінен тыс бөледі  [13, 69-70 б.].

Т.  В.  Матвеева «мәтін  үзінділерінің автосемантиясы» терминінің

орнына 


«мәтіндегі 

мәтінді», 

мәтіннің 

негізгі 


тұлғасымен

ассоциациялы 

байланыста 

болып, 


автордың 

мэтіннің 

негізгі

логикалық  желісінен  ауытқу  кұқығының  өткерілуін  көрсететін



фрагментті  танытатын  «ерекше  композициялық  блок»  ұғымын 

пайдаланады  [12, 34 б.].

Күрделі  фразалық  тұтастықтың  және  «еркін  сөйлемдердің» 

тәуелсіздігі лексикалық,  грамматикалық жэне  мазмұндық қырларынан 

қарастырылуы  мүмкін:

логикалық  қырынан  мэтін 

үзінділерінің  тәуелсіздігі  өзін

әлдебір  сөздер  мен  сөз  тіркестерінің  сөзбе-сөз  немесе  синонимді 

қайталанбауынан  көрсетеді; 



^

грамматикалық 

қырынан 

дейктикалық 

элементтердің

болмауымен  және  абзац  құрылымының  бір  типтілігінің  бұзылуынан 

байқалады;

мазмұндық  қырынан  автосемантия  сентенция  жэне  басқа 

жинақталган айтылым  формалары түрінде көрінеді.

Күрделі  фразалық  тұтастықтың  тәуелсіздігі  түрлі  стильдерде, 

түрлі 

жанрларда 



түрліше 

байқалады. 

Мэтінді 

объективті 

бөлшектеудің  негізінде  хабардың,  мысалы,  гылыми,  іскерлік,  газет 

мэтіндерінде логикалық ұйымдастырылуы  көрінеді.

Дипломатиялық 

құжаттарда 

(пактілерде, 

шарттарда, 

меморандумдарда,  т.б.),  заңдар  мен  қаулыларда  бөлшектеудің  ерекшё

48


гурі  байкалалы.  Оида  ііифрлык  жәнс  әріптік  кирссгіііііігер  жиі

кеідеселі

Көркем 

әдебиет 


шы гармаларынла 

мәтінлі 


о і^ ш т и ііт і 

болшнектеу байқалады.

Поггикалық  мәтіндерде  шумак  кана  емсс.  ш\ мзктын  6»>і»п  іс. 

жол да мәтінді  бвлшектеу бірлігі болалы.

Кейбір  авторлар  мәтінді  курастыру  ушін  гзбиги  би-пм  іер 

желісінің  ретін  әдейі  буіып,  баянлаүдын  жалпы  жоспарынан  іныгып 

қалган  жекелеген  мәтін  «кесектерін«  жасайды  Олар  гәуелсплік 

алады.  Ондай  «кесектердің» абіацтарга болінетіні сирек емес

Сөйлем  сиякты  мәтін  үіінлілерінін  тэуелеплігі  абсо т к т т   емес 

Қандай  да  бір  жолмен  мәтін  үііндісінін  маімүны  не  м лп н н т 

гакырыбымен,  не  олан  бүрынгы  әйгпесе  кейінгі  үіінлінін  мліүнымен 

тіркеседі.  Мәселен,  «Акбепе»-легі  іирикалык  іпегінісгер  авгорлын

жалпы тужырымдамасымен байланысты.

Мәтінніи 

үдемелі 

коігалысынла 

жекелеген 

үіінлілерлін

атвосемантиясы  үиліс,  аялдама,  кідіріс  сиякты 

окырманнын  нптарын 

баяндау  желісінен  баскага бурады.

Күрделі  фраіалык  түтастык  автосемантиясының  злеттегі 

пма.іы

~  автордын  ой  толгамы.  Онын 



сентенция,  паралокс,  түрлі

гүжырымдар, 

корытындылар, 

усыныстар 

формасыила 

аптылуы 


мумкін.

Автордың 

ой 

толгамы 


ретроспекиия 

жәие 


проспекиия 

категорияларында,  сол  сиякты  авторлык  шегіністін  оаска  гүрлерінле 

көрінеді.

Сонеттердің  эпифаммалык  жолдары,  мысалдарлын  чоралі.

«көріністер»,  «мәлімлемелер»,  улы  шешенлердің  сотінен  жекелеген 

үзінділер  автосемантияның  белгілі  бір  дәрежесіне  ие.  Онлай  сетлер 

шагын  мәтін  іспетті.  Оларга  көркем  -   эстетикалық  формала  айтылган 

адамэат  баласының  жинактаган  тәжірибесі  сіңелі,  алайла  формальлы- 

курылымдық жагынан  жеке  сөйлемді  білдіреді.

Қурылымы 

жагынан  бір  не  бірнеше  сөйлемнен  түратын 

дәйексез  (цитата)  сиякты  мәтін  үзіндісі  ерекше  автосемантияга  ие. 

Мазмун 

тургысында 



дәйексез 

контекспен 

тіркескен. 

бірак 


байланысты  емес,  ретроспективтік  және  проспективтік  сипатка  ие 

бола алады.

Баскаша  айтканла,  мәтін 

үзінділерінің 

автосемантиясы 

автордың  калауынша  мазмундык 

-  концептуаллы  акпараттын 

тереңірек  ашылуын  камтамасыз  етуге  кажетті  мәтінді  уйымластыру 

амалы болып табылады.

49


Айтылганнан 

көріп 


отырғанымыздай, 

мәтін 


үзінділерінің 

автосемантиясы  объективті,  алайда  көбіне  субъективті 

болып, 

автордың  ой  толғамын  білдіреді.  Сондықтан  ол  өзін  көлемдік- 



прагматикалык  бөлшектеуге  де,  контексті-вариациялық  бөлшектеуге 

де катысы бар мәтінді  бөлшектеудің ерекше түрі ретінде көрсетеді.

4.3  Мәтінді контексті — вариациялы к бөлшектеу

Мәтінді  көлемдік-прагматикалық  бөлшектеу  мәтінді  бөлудің 

контексті-вариациялык  деп  аталатын  басқа  түрімен  тоғысады.  Онда

сөйлем тудыру  актілерінің келесі  түрлері анықталады:

а) автор сөзі, оған:

1) баяндау;

2) 

суреттеу 



(табиғатты, 

кейіпкердің 

сыртқы 

кейпін, 


жағдайды, оқиға орнын, т.б.);

3 )авто   рдың  ой  толғамы  (қараңыз:  мәтін  үзінділерінің 

автосемантиясы);

э) бөгде сөз:

1) диалогтан  (авторлық ремаркалардың кіруімен);

2) цитациядан;

3) өзгелік төл сөзден түрады.

Бөлшектеудің  екі  түрі  өзара  байланысты  және  мазмүндық- 

концептуалды ақпаратты  имплицитті  ашады.

Контексті-вариациялык  бөлшектеуде  автордың  міндеті  сөйлем 

тудырушы  актілер  формаларын  ауыстыруға,  мысалы,  суреттеуден 

диалогка,  диалогтан  авторлық  ой  толгамға  т.с.с.  ауыстыруға  саяды. 

Бүлаиша  ауыстыру  коммуникация  жүріп  жатқан  жагдайды  барынша 

тиянақты  суретгеуге  ықпал  етіп,  ақпаратты  жеткізу  құралдарын 

ауыстырып  отыруға  мүмкіндік  береді.  Бір  жағынан,  кейіпкерлердің 

сөилеу  әдюі  мазмүндық-концептуалды  ақпаратта  үлкен  роль  атқарса, 

екшші  жағынан,  романның  (повестің)  сахналық  эпизодына  кіріп 

кеткен  автордың  ой  толғамы  сол  ақпаратты  елеулі  толықтырады  Бұл 

ои-толғамдардың векторлық багыты  прагматикалық ұстанымға ие.

Түрлі  шыгарма  актілерінің  ауысып  отыруы  негізінен  көркем 

проза  мәтіндеріне  тән.  Баяндау  формаларының  алмасуының  мұндай

сан 


алуандыгы 

басқа 


функциялық 

стильдің 

ешқайсысында 

кездеспеиді.

Мәтінді  контексті-вариациялық бөлшектеу-оқырманды  айтылып

отырған  уакиғага  жақындату  құралдарының  бірі,  ол  оны  сол  оқиғаға 

катысқандаи  етеді.  Бұл,  әсіресе,  авторлық  баяндау 

диалогқа 

ауысқанда  ерекше  сезіледі.  Диалог жанама  түрде  оқырманга арналып 

оны  іс-әрекетке  тартады.  Ескертпе  ретінде  диалог  монологқа

50


карағанда 

каркынды, 

ол 

окырманның 



назарын 

ненің, 


калай 

айтылганына  аударады.  Автордың  монолог  сөзін  окыганда,  автор 

айтылымның формасына емес,  мазмұнына назар аударады.

Көркем  әдебиетте  диалогтың  негізгі  екі  типі  бар:  суреттеу  және 

драмалық.  Суреттеуге  салыстырмалы  түрде  көлемі  үлкен,  әлдебір 

окиға,  әлдекандай  іс-әрекет  туралы  әңгіме,  суреттеу,  мінездеме 

мазмұнындағы 

дамыган 


ескертпелер, 

фактілерді 

белгілі 

бір 


сабактастықта  әңгімелеу  тэн.  Мұнда  кыска  ескертпелердің  тез 

ауысуы,  олардың  қарама-кайшы  козгалысы  жок.  Диалогта  ой  бір 

бағытта,  желілі  дамиды.  Бір  кейіпкердің  ескертпесі  баскасының 

ескертпесінің  мазмұнын  нақтылайды. 

Ескертпелердің  байланыс 

формалары  бір  типті-кайта  сұрау,  кайталау,  іліп  әкету.  Көрші 

ескертпелерді 

біріктіре 

отырып, 

байланыстың 

лексикалык- 

фамматикалық 

формалары 

кеңінен 


колданылады. 

Жалпы 


стилистикалык  тұрғыда  әдеби  тіл  нормаларына  әдетте  толык 

сэйкестігі,  айшықты  стилистикалык  боямалы  элементтердің  болмауы, 

көптеген 

диалогтарда 

ауызша 

айтылған 



сөз 

ерекшеліктерін 

жаңғыртуға  ұстаным  жоқ,  ескертпелердің  монологтық  кыры  ойдың 

желісті дамуын алдын ала белгілеп отырады.

Диалоггыц драмаландырылған  типі 

драматизмді,  шиеленісті, 

жагдайдың  карама-қайшылыгын  жеткізуге ұмтылады.  Автор диалогты 

драмаландырады.  Мұндай  диалогка  эллипсистік,  ескертпелердің 

ыкшамдылығы,  ауызша  сөйлеу  ерекшеліктерін  -   демеуліктерді, 

одағайларды,  модальды  сөздерді,  фразаны  кұрау  ерекшеліктерін 

стильдендіру  тэн.  Ауызекі  тілден  айырмасы  -   бұл  элементтер 

драмалық  көркем  диалогта  өзектендіріліп,  ерекшеленеді,  олар

кеиіпкерлердің 

сезімін, 

оиын 

өзінше 


жеткізуге, 

экспрессивті 

күшейтуге  ыкпал  етеді  (ауызша  сөйлегенде  мұндай  элементтер  ым- 

ишарамен,  дауыстың  құбылуымен,  бет  кұбылысымен  толығады, 

эңгімені  жазбаша  тіркегенде,  олар  жогалады).  Осындай  көркем 

диалогта авторлық ремаркалар да маңызды роль аткарады.

Қатысушыларына  қарай  мынадай  диалог  типтері  бөлінеді: 

диалог  -   түсіндіру,  диалог  -   карама  кайшылык,  диалог  -   синтез, 

диалог -  дау, диалог -  ұрыс, диалог -  унисон, диалог -  толықтыру, сол 

сиякты диалог -  хабар, диалог -  талкылау, диалог -  эңгіме және т.б.

Көркем  әдебиетте  бөгде  (өзінің  емес)  сөз  түрлері  бар  аралас  сөз 

жиі  қолданылады.  Бұл  сөз  түрі  айтушының  өз  сөзіне  (автор  сөзіне) 

бөгде  сөз  түрінде  диалог  сөзі  көрінсе,  бөгде  айтылым  немесе  бірнеше

адамның  сөздері  жеткізілсе,  оаска  адамның  созінің  косылуына

негізделген.

51


Мәтінге бөгде сәз ену жагдайын  өз сөзі  мен оган  қосылган бөгде 

сөзді  салыстырганда анықтау оңай.

Айтушының 

адресатқа 

жетізген 

оқигалар 

мен 

фактілер


айтушыньщ  өз  сөзінің  объектісі  болады.  Ал  айтушы  басқаның  сөзін

жеткізсе,  басқаның  айтқаны  немесе  басқа  адамдардың  әңгімесі

ақпарат  объектісі  болып  табылады.  Айтушы  өзінің  немесе  адресаттың

айтқандарының  мазмұны  туралы  ақпаратты  адресатқа  бөгде  сөз 

формасында мәлімдеуі мүмкін.

Бөгде  сөзді  жеткізу  жэне  оны  мәтінге  қосу  тәсілдері  сан  алуан, 

сөйле>дің түрлі  функционалдық тэсілдері  үшін дифференциалды жэне 

эрқайсысының грамматикалық безендіру нормасы бар.

Басқаның  сөзін  жеткізудің  ең  қарапайым  тәсілі  -   оны  төл  сөз

формасында  жаңгырту,  ягни  басқа  кісінің айтқанын  (жазганын) сөзбе-

сөз  жеткізу.  Мүндайда  айтылым  (эңгіме)  жаңгыртылганда  ештеңе

қосылмайды.  Төл  сөз  жогарыда  суреттелген  монологтың  немесе

диалогтың  қасиетін  сақтайды.  Ол  сол  сөзді  айтқан  адамның  атынан

аитылып,  оның  жеке  ерекшеліктері  мен  стилін  сақтайды.  Автор  тек 

басқаның аитқан  сөзін жеткізетінін ескертеді.

Басқаның  сөзін  жеткізудің  өзге  тәсілдері  сияқты  төл  сөзді

колдану  кейбір  функционалдық  стильдерде  елеулі  ерекшеліктерімен 

сипатталады.

Төл сөздің басты екі түрі:

а)  көркем  емес  (гылыми,  публицистік,  іскерлік)  мэтіндерде 

өзгенің монологтық аитылымдарын келтіру*

ә) көркем  шыгармаларда  кейіпкердің сөзі -  көбіне диалог.

Төл  сөзді  жеткізуде  экспрессивтік  синтаксис  амалдары:  сурак,

таҢ  қал>'  (восклицания),  параллелизм,  лексикалық  қайталаулар  мен 

қолдау тіс.с.

Төл  сөз  кейіпкердің  ішкі  монологын  өзінің  өзіне  арнау  сөзі

ретінде  баяндаушыньщ  іштей  сөйлеген  сөзін  бірінші  жақтан  жеткізе 

алады.


Төл  сөздщ   бір  түрі-таңбаланбаган  төл  сөз  (несобственно  прямая

речь) 


ф аф икалы қ  бөлектенбеген  сөз,  сөз  немесе  ой  етістігінің 

көмегімен енгізіледі.

М ысалы

«...Ол  үиден  шыга  ойлаган:  ақырын  ешкімге  білдірмей 



станцияга  тайып түрамын». 

р 



Әдеттен  тыс  -  хайуандардьщ,  құстардың,  құрт-қүмырсқалардың 

сөзі  келтірілсе, төл сөз саласы кеңейеді.

Ж ансыз  заттардың  төл  сөзі  кейіпкердің  сөзінің  қайталамасы 

оолуы да мүмкін.

52


Кейіпкерлердің  диалогына  жансыз  заттардың  төл  сөзінің 

косылуы мүмкін.

«Көктем, махаббат, бақыт!  » — дегендей мына  кайың.

Төл  сөзбен  берілген  жансыз  заттың  сөзі  өлең  сөзіне  де  енеді. 

Мұндай  сөз  көбіне  автордың  ой  толгамын  білдіру  тәсілі  болып 

табылады (мысалы, Мұкагали өлеңдері).

Бөгде сөзді  жеткізудің тагы бір аса маңызды тәсілі-төлеу сөз.

Төлеу  сөз  сөздің  синтаксистік  кұрылымын  түбегелі  өзгертуді 

талап  етеді,  бұл  оны  төл  сөзге  катысты  қайталама,  оны  өзгертудің 

жемісі ретінде қарауга негіз болады.

Төлеу  сөз  бірнеше  түрге,  соның  ішінде  суреттеуші  жанама 

(живописная  косвенная)  және  жартылай  төл  сөзге  (полупрямая  речь) 

бөлініп, 

төлеу 


сөздің 

өз 


табигатына 

қарама-кайшы 

келетін 

көріністерінің  бар екенін көрсетеді.

Сөйлеу  түрін  таңдау  мәтіннің  жанры  мен  типіне,  мәтіннің 

кандай типіне жататынына байланысты аныкталады.

Айтылгандардан 

мәтінді 


бөлшектеудің 

екі 


—  көлемдік- 

прагматикалық 

және 

контексті-вариациялык 



типі 

негізінің 

багдарланатынын,  автордың  ниетінен  туатынын  көруге  болады.  Бұл 

баяндаудың  әр  типінде  материалдың  стилистикалық  өңделгені 

сезілетінін  білдіреді.  Жазушының  сөзі-әрдайым  «көркем  акикат» 

көрінісі.

Бөлшектеудің  екі  типінің  құралдары  әр  түрлі  болганмен 

мақсаты  біреу.  Олардың  негізінде  объективті  ақикатты  біздің  санамыз 

кабылдайтындай  етіп,  үзінділерді  реттеп,  ұйымдастырып  бөлшектеу 

жатыр.  Көлемді  мәтінді  тарауларга,  бөлімдерге  бөлінбеген,  баяндау 

формаларының  өзгермеген  түрінде  көз  алдыңызга  елестетудің  өзі 

киын.  Әскери  және  баска  жаргылар,  заңдар  жиьтнтығы,  іскерлік 

кұжаттар және өзгелері  бұдан  шет калмайды.

Барлық  дерлік  мэтінде  көлемдік-прагматикалық  бөлшектеуден 

баска  контексті-вариациялык,  сол  сияқты  алгысөз,  цитация,  аллюзия, 

корытынды,  бөтен  сөзді  жеткізудің  жекелеген  тэсілдері  жэне  баска 

шектеулі бөлшектеуді табуга болады.

Бөлшектеудің  басқа  бөлшектеу  категорияларына  тэуелді  екенін 

ерекше  атап  көрсету  керек.  Бөлшектеудің  өзі  ақпарат,  интефация, 

мэтін  байласымы  категорияларымен  жэне  баскалармен  тікелей 

байланысты.  Мэтіннің  түрлі  типтерінде  белгілі  бір  үзінділер  сол 

үзіндіде  берілетін  мэнге  байланьтсты  ерекшеленеді. 

Автордың 

контексті -   вариациялык бөлшектеудің кай  түріне  мэн  бергеніне  карай 

эрбір бөлшектеу  типін  карастьтруга болады.

53


4.4 Күрделі ф разалы к түтастык және абзац

Көптеген  галымдар  мэтіннің  кіші  бірлігі  деп  сөйлемді  емес, 

бірқатар  сөйлемді  біріктіретін  ірірек  бірлік  -   күрделі  фразалық 

түтастықты 

есептейді,  оның  күрделі  синтаксистік  түтастық,  мэтін 

компоненті,  прозалық  шумақ,  синтаксистік  кешен,  монологтык 

айтылым,  коммуникативтік  блок  жэне  басқа  осы  сияқты  синонимдері 

бар.


Атаулары  әр  түрлі  болганымен  бүл  терминдердің  мәні  біреу  -  

шыгарманың 

ауқымдырақ 

үзіндісінің 

қүрамдас 

бөлігі 


болып 

табылатын, сөйлемнен  ірілеу бірлікті анықтау.

1-тарауда 

айтылып 


өткендей, 

мэтін 


шагын 

формалы 


(микромәтін) 

композициялық 

көзқарас 

түргысынан 

тақырып 

қойылатын  хабар,  газет  мақаласы,  шагын  әңгіме  т.с.с.  болса,  күрделі 

фразалық  түтастықтың  түтас  мәтінмен  сэйкес  келуі  мүмкін.  Алайда 

көп  жагдайда  күрделі  фразалық  түтастық  мәтіннің  ірілеу  үзіндісінің 

қүрамдас бөлігінің функциясын атқарады.

«Сөйлем»  мен  «айтылым»  үгымдарын  шектеу  керек,  себебі  бүл 

үгымдарды  көбінесе ажыратпайды.

Айтылым  сөйлеммен  тыгыз  байланысты  болса  да  одан  елеулі 

айырмашылыгы  бар.  Сөйлем  —  тіл  бірлігі,  онда  әлем  үзіндісінің 

заттық-нышандық  бейнесі  жинақталып  тіркеледі:  « ¥ л   скрипка  ойнап 

отыр»,  «Қыз жагажайда қыздырынып жатыр».

Сөйлемнен  айырмасы  -   айтылымда  сөзді  кімнің  айтқаны,  кімге

арналганы, 

себебі, 


мақсаты 

және 


басқалары 

маңызды, 

ягни

денотативтік  функцияга  қоса  нақты  коммуникативтік  жагдай  көрініс



табады;  ал  айтылымның  өзі  —  коммуникативтік  тұргыдагы  бірлік,

сондықтан 

контекстке 

кіріп, 


пресуппозициялармен 

жэне


импликациялармен  сипатталады;  онда  айтушының  коммуникативтік

ниеті  (сөйлеу  интенциясы),  мақсаты,  тақырып  пен  ремага  өзекті 

мүшелеу жүзеге асады.

Айтылымда  сөйлемнің  лексикалық  толыгуы  мен  просодикалық 

рэсімделу бар;  интонация  айтылымга тән.

«Айтылым»  терминін  негізінен  сөйлеуге қ атысты  қолданатын 

боламыз.  Жазбаша  сөзге  қатысты  сөйлем  мен  күрделі  фразалық 

түтастық  үгымдары  қалады.

Мэтін  лингвистикасы  жөніндегі  еңбектерде  күрделі  фразалық

түтастық 

анықтамалары 

мейлінше 

көп, 

сондықтан 



жүмыс

анықтамасы  ретінде  мынаны  таңдадық:  күрделі  фразалық  түтастық —

еҢ  азы  екі  сөйлемнен  қүралган,  магыналық,  коммуникативтік  жэне

қүрылымдық  аяқталуымен  жэне  автордың  хабарга  қатысымен 

сипатталатын синтаксистік бірлік.

54


Күрделі 

фразалық 

тұтастык 

— 

күрделі 



күрылммлмк- 

семантикалык  бірлік,  оның  мәні  оны  күрайтмн  дербес  сөйлемдердің

магыналарының  жай  қосылуының  нәтижесі  емес,  бүл  сапалы  жаңа 

күрылымдық-магыналық түзілім.

Қазіргі  кезде мәтін төрт түргыда зерделенеді:

- семантика түргысында,

- прагматика түргысында,

- синтактика түргысында,

- функциялық түргыда.

Семантикалық  түргыда  бірлікті  қүрайтын  сөйлемдердің  мәніне 

көбірек  көңіл  аударылады.  Дегенмен  кейде  мәтіннің  біркелкі 

байланыспауы  оның  логикалық  байланыстылыгына  теңестіріледі. 

Мәтіннің  логикалық  байланыстылыгы  мэтіннің  байланыстмлмгына 

мүлде  барабар  емес,  себебі  мэтінде  карама-кайшмлмқ,  сәйкессіздік 

т.с.с. болады, ал бүл логикалык бірлікке жат.

Прагматика  түргысында  мәтіннің  күрделі  фразалык  түтастмк 

бөліктерінің сабақтастығын аныктауга болады.

Синтактика түргысында екі  негізгі  багыт бөлінеді:

а)  дербес  сөйлемдердің  күрделі  бірліктерге  бірігу  тэсілдерін 

зерделеу жолымен сөйлемнен  ірілеу бірліктерді  мүшелеп,  зерттеу;

э)  сөйлемдердің  байласымды  мэтінде  кіріглін  жүзеге  асмратмн 

тілдік күралдарды тікелей зерделеу.

Дербес  сөйлемдерді  ірілеу  бірліктерге  біріктіру  тэсілдерін 

зерделеуге  арнаган  еңбектерде  күрделі  фразалык  түтастмк  екі  негізгі 

күрылымдық типке бөлінеді:

а)  сөйлемдер  бір-бірімен  сабақгаса  кіріккенде,  аяқталган 

сөйлемдер арасындагы тізбекті  байланысты  прозалык шумактар;

ә)  сөйлемдерді  өзара  салыстмру  немесе  карсм  кою  принципі 

бойынша 

салыстырганда, 

сөйлемдер 

арасындагы 

параллельді 

байланысты прозалык шумактар.

Прозалық шумақтардың өзінің күрылымы екі  түргыда бөлінеді:

а) 


шумақтың  ішкі  қүрылымдык  үйымын  танытатын  жэне 

сөйлемдерді  косудың  синтаксистік  қүралдарымен  байланысты  өзіндік

-  синтаксистік;

э) 


сырткы  суретін,  контурасын,  шумагын,  ой  мен  такырмптың 

дамуының сипатын аныктайтын композициялык-такырыптык.

Сөйлем  деңгейінде  шумактың  осы  екі  типіне  грамматикалык 

жэне өзекті  (айтылымда) мүшелеу типі  сэйкес  келеді.

Күрделі  фразалық тұтастыкты  зерделеу  функциялык  тұргыда  да 

жүргізіледі.

55


Курделі  фразалық  тутастық  әртүрлі  типтерінің  бар  екенін 

аныктайтын 

екі 

фактор: 


сөйлемнің 

бірлігін 

және 

солардың 



арасындагы  байланыс  сипатын  қурастыратын  түрлер,  алайда  бул  екі 

фактор  өз  кезегінде  функциялық  стильге,  мәтіннің  типіне,  автордың 

әзіндік мәнеріне тәуелді.

Кейбір  зерттеушілер  күрделі  фразалық  тұтастықтан 

да  ірі 

бірліктерді  бөліп  көрсетеді.  Екі  және  одан  көп  күрделі  фразалық 

түтастық  бір  предикативтік-релятивтік  кешенге  бірігеді.  Тілдік

рәсімделуде  осы  кешенді  бірлікті  қүрастыру  принципі  оган  кіретін 

күрделі  фразалық  түтастық  санымен  емес,  оның  мәтінде  туындайтын 

өзара 


қатынастарымен, 

ақпаратты 

үйымдастыру 

сипатымен 

анықталады.

Ақпараттың  көлеміне  және  ортақ  коммуникативтік  тапсырманы 

орындау  функциясына  қарай  осы  кешенді  бірліктердің  мүшелері 

предикативтік (жетекші,  анықтаушы) және релятивті  (екінші деңгейлі, 

багынышты) болып  бөлінеді.

Предикативтік  мүше  дегеніміз  -   түтас  кешеннің  қүрамындагы 

концептуалды  өзек,  себебі  ол  сипатталатын  оқигалар  туралы  жаңа

мәліметтерді  хабарлау  функциясын  атқара  отырып,  кешен  жеткізетін 

ақпаратқа көп үлес қосады.

Ал 


релятивтілік  кешеннің  басымды 

элементіне 

қатысты

факультативтіліктің 



нышаны  сияқты  түсіндіріледі.  Релятивтік

элементтердің 

информативтік 

мэні 


предикативтік 

мүшенің


информативтік  мәнімен  салыстырганда  онша  мәнді  емес,  алайда  бүл

хаоардың  мәнерлік  түтастыгын  жасауда  релятивтік  элементтердің 

эстетикалық қүндылыгын төмендетпейді.

Л.  М.  Лосева  күрделі  фразалық  түтастықты  синтаксистік 

категорияга  жатқызады  да,  ал  абзацты  мэтіннің  мазмүны  мен 

қүрылымына тән  компонент деп есептейді  [13, 92 б.].

4.5 Көркем мәтіндегі компознциялық баяндау формалары

Күрделі  фразалық  түтастықтың  магыналық,  коммуникативтік 

жэне  қүрылымдық  үйымын  оның  суреттеу,  эңгімелеу,  ойталқы 

(описание,  повествование,  рассуждение)  түрлерінің  функционалдық- 

магыналық  үйымы  ерекшеліктерін  ескермей  қарастыруга  болмайды. 

Күрделі  фразалық  түтастықтың  бүл  түрлерін  Л.  М.  Лосева, 

М.  П.  Брандес және басқа галымдар жан-жақты зерттеген  [13; 16 б.].

56


4.5.1  Сурсттеу

Суреттеу  гылыми  және  іскерлік  сөйлеуге  тои,  алайла  корксм 

созле де жиі  ұшырасалы. Суреттеу статикалы, оида динамика жок.

С\реттеудін  негізгі  функциясы  -   акикагтың  оллебір  сәтін 

суретке  түсіру,  карапаиым  атауының  орнына  заттың  бейнесін  оеру, 

затты,  күбылысты  табиги  ортасында  суреггеу  (мысалы,  сурегге.ісин

заттарлы,  ісүбылыстарлы  т.с.с.-лы  осыган  үксайтын  ныніанлармен 

салыстыруда  күрылатын  жүмбақ-суреттеу).

Ғылыми 

жзне 


іскерлік 

мәтіндерле 

суреттсу 

негһінен 

фактофафикалы 

немесе  фою ірафиялы  болады.  Коркем  мліінле 

с> ретте\  нышанларын  санамалау  жолымен  табигат  қүбылысын 

(орнын,  ортасыныи  жаглайын,  т.б),  затгарды,  адамның,  кісілсрліц 

жаглаиын  және  т.б.  суреттеуге  арналган.  Суретгейтін  затына  карай 

Курделі  фразалык  түтастыктың  пейзаждык  (уакига  орнын  суреггеу) 

және портреттік суреттеу (кейіпкерді суреттеу) болып  болінелі.

Пеизаждык  суреттеуде 



ормаи,  озен.  ауыл

  сиякгы  накты  созлер 

мен 

оцыидо,  солында,  жанында.  асшында,  алыспіа

.  .


жақында 

сиякты 


кеңістік мәнінлегі  созлер жиі  колданылады.

Портреттік  суреттеуде  аламды  (бойын,  жасын,  жалпы  сырт

бейнесін,  жаглайын,  т.б.)  с>рсгтсйтін  созлср  басқаларынан  жиірек 

колданылады.

Суреттеудің  формалды  ныіпанлары: 

к о н т и и н ү м  

монлі  созлсрлің 

(жол  жиегінде.  таң  ата.  кешқ)рылі,  т.б.)

  колданылуы,  сүрепслстін 

күбылыстың  каіпан  болганына  байланысты  откен  шак,  осы  шак, 

етістік-баяндауышгарлың  коптігі,  баянлауыштың  іс-кимыллы  емсс, 

сын есімді  болып  келуі.

Мысалы


Жерге су сіңді-жер ылгаллы.

Суреттеу  күрамы  кобінесе  кеңістік  млнлі  созлерлі  коллану 

сипатына  катыслы.  Бір жаглайларла  эрбір орын  жагдайына  бір  күрлслі 

фразалык  түтасгыктың  бекітілсе,  басқасынла  бір  күрделі  фразалык 

түтастыкта бірнеше орын  жаглайы  пайдаланылады.

Бірнеше  затты  суреттеуліи  бір  мезгілді,  нараллельлі  немесе 

сабактастыкты  (карама-  кайшы  күбылыстарды,  заттарлы  суреттегенле 

контрастык 

оліс 

колланылалы) 



болуы 

мүмкін. 


Сурепелетін 

аламдарды 

немесе 

запарлы 


салыстыру-мүнлай  суреттемелерле 

жиірек колланылагын  эліс.

Затты,  күбылысты, аламды  суретгеу сойлеу  соз стиліне ле,  мэтін 

типіне  де  катысты.  Суреттеу  гылыми-техникалык,  ресми-іскерлік 

соулеуде  фактоірафикалы,  коркем  соле  бейнелі  болалы. 

Авторлыті 

сурепелетін  заіка.  күбылыска  субъектинті  катысы 

корксм  могінлсрлс

57


(концептуалдық,  модальділік,  астарлы  мәтін  және  т.б.  түрде) 

байқалады, гылыми және ресми-іскерлік мәтіндерде болмайды.

Фотографиялы,  суретті  мәтіндерде  заттың  суреттелуі  автордың 

ойы  мен  фотографияда  бейнеленген  затқа  қатысты.  Сондықтан 

мүндай  мәтінде мыналар ескерілуі  керек:

а)  суретте  онсыз  да  айқын  көрініп  түрган  бейне  жайлы  артық 

сөздің керегі  жоқ;

ә)  суретте  жоқ  және  оны  сезіну  мүмкін  емес  жайлар  туралы  сөз 

айтылмауга тиіс;

б)  суреттің  астарында  көрерменнің  ой  жүгіртуіне  жагдай 

тудыратындай  мүмкіндік қалуга тиіс;

в) 


суретке 

арналган 

түсіндірме 

сананы 


сілкіндіріп, 

ой 


козгайтындай болуга тиіс;

г) сөз  фотофафияга сілтеме жасай алады.

Ғалым  Б.  Шалабай  «Көркем  проза  тілі»  атты  еңбегінде: 

«с) реттеу  оолмыстың  белгілі  бір  қалпын,  күй-  жайын  толықтай  беру 

үшін  қолданылады»,-  деп  көрсеткен.  Суреттеу  арқылы  кейіпкердің

сыртқы  кейпі,  киім-  киісі,  мінез-  қүлқы,  табигаттың  әсем  көріністері 

және т.б.  қүбылыстар беріледі  [ 17].

Кейіпкердің сыртқы бейнесін  суреттеу:

Қьірынан  қараганда  қыз  әп-  әдемі  болып  көрінеді  екен.

Тайқылау  біткен  тар  маңдайы  да,  артық-  ауыс  жерлері  кырналып,

кажетті  қалыпқа  түсірілген  қою  қара  қасы  да  үнасымды.  Екі  танауы

делдиіңкі,  келіссіз мүрны да қырлана қалгандай.  Жалпақ, догал  иегі де 

қайтадан  қашалгандай  мүсінді.  (М.  Магауин)

Табигатты суреттеу:

Бұл  арада  кішкентай  көкторгай,  бөдене,  көксерке,  жагалтай 

кекілік,  балтатұмсық,  шілден  бастап,  үлкендігі  анау-  мынау  қозы- 

лақтан  кем  емес,  қарақаз,  бірқазан,  дуадақ,  қарабай,  қыргауыл  мол 

болатын.  Қазақ  даласының  өзге  жерінде  сирек  кездесетін  жайра,

таганақ  сақалта,  алақүмай,  көк  қарга,  қодас  қоңылтырды  да  іздеген 

адам  табатын (Д.  Исабеков).

М.  Ахметова  суреттеудің  екі  формасын  ажыратады:  статикалык 

және динамикалық.  Статикалык суреттеуге оқиганың  мекенін,  орнын,

суреттеуге  оқиганың

козгалысын,  іс-  әрекеттерді,  кейіпкерлердің  көңіл  -   күйін,  мінез- 

қүлқын жатқызады.

Статнкалык суреттеуге мысал:

Осы  әиелдердің  ортасында  еркек  кіндіктен  жаман  жанбай  гана 

жүреді.  Ол-  қоймашы,  жасы  қырықтар  шамасында,  қалың  сырмалы 

күпәике-  шалбар киіп жүретін тайпақ адам.  Қолында бір уыс кілті бар-

58


кол.хозлагм  койма  атаулмпмн  кі.тгтері.  Ка.ттасмпа сміімаплы  ці,  \ иемі

колмна ұстап жүрелі  (С.  Мұратбсков).

Динамикалмк сурегтеуіе  ммсал:

Далаіа  інмкгмм.  Дүниені  бозаммк  сәулсге  бокііріп  Сүлукиядан 

тік  асмп  ан  калыктап  баралы.  Сансмз  жүллмзлар  жммміцайлм. 

Тонірегім  іцырьщдагаң  шегіртке  уні.  Тогай  жакта  әлле  бір  түн  күсм 

әлсін- элі  кәлуілгі  аламша айкайлап  коялм  (С.  ИІаймерлснов).

4.5.2 Әнгімелеу



т

Әңгімеле>  сң  алдымен  коркем  және  публииистика.тык  сой.тсчғе, 

сондай-ак түрмыс і ык хабарлар  мен  әлдене жайлы эңгімедеріс  том/

Әңгімеле>  с\реттелстін  окигалардың  дамуы  түралм  іусіпік 

береді.  Бірі

іііііі


  ксмекке  іс-орсксггің  (үдерістің),  күбылыстмң,  гагы 

баскалармнмң  ороу  реіі  шыгады.  Оңгіменің  орбір  сойлсмі  әдстге  іс-

әрекетгің  дамумпмң,  сюжстттң  шешілуіие  карай  козгалысмның

әлдеоір  кезеңін  оаяндаиды.  Жалны  лңгімелсу  баяндаү  мотіні  іс- 

әрекеттің  бастал\ынан,  шиеленісуінен,  дамумиан.  иіарыктау  шегінен,

аяқталуынан, таркатылуынан,  корытындысынан түрады.

Мәтінде  окигапың  даму  сабактастыгы  иақты,  ягни  омірде 

болганындаи  не  жасанды,  ягни  автор  колайлы  санагандай,  мысалы, 

окиганың  аягынам  (композиңиялмқ  амал-трансмутапия.  түрлсндіру), 

не  ортасынан  басталуы  мүмкін.  Әңгіменің  толымсыз,  дискрстті 

(окырман  тыңдаушы  санасында  оңай  калныиа  кслтіре  а.іагмн 

бумндармнмң  гүсіи  калуы)  оолуы  мүмкін.  Ваяндаудың  нсіізінде 

уакига (сюжет) жатады.

Коркем  мотінде  пайдаланылатын  фабула  меи  сюжет  үгммдарм 

ең алдммен  эңгімслсу мәтіндсрінс  гиссілі.

Фабула  -   шыгармада  айтмлатын  окигалардын  жимигмгм.

Фабула  -   коркс.м  мотіннін  рсфсрснттік  кеңістігі.  ол  одетгеіі  моіііііііц

референттік  ксңістігінен  біршама  озгешс.  Бірщішден,  ж азуты нмң

такмрмп деп  аталатын  белгілі  бір  акикат  аспектісін  еркін  таңдаумның

нэтижесі. 

Екіншіден, 

фабула 


—  шындыгында 

болган 


дайын

«тарихтардың»  ішінен  таіпаи  алу  емес,  суретксрдің  шмгармашьглмк 

киялынан туатын  «гарих».

Сөйтіи,  фабула  «сюжсгкс  дейін-ак»  озіне  коркем 

мазмүітдм, 

әлемге авторлык  козкарасты  сініреді.

Фабулага  ксрісінше  сюжст  -   сол  окигалар,  тск  іпыгармада 

хабарлангандай  рстпен  айтылган.  Фабула -   өмірдс болган  жай;  сюжст

-   автордың  сопы  калай  білгспі,  мазмүндык-  астарлы  акпарат  жогіс 

мазмүндык-коіінситуалды  акпара і псн  ііісидсссді.

59


Фабула  -   кейіпкерлердің  басынан  өткен  оқигалардың  қиялдагы 

тізбегі  болса,  сюжет-соның  қалай  хабарлануы,  фабуланың  мәтіндегі 

көрінісі,  ішінара  іріктелген  корінісі.

Сюжетте  ең бастысы  -  суреттеуге жататын  фабула элементтерін 

іріктеу.

Фабула  оқига  тізбегін  білдіріп,  мәтінде  кеңінен  суреттелуі 

мүмкін  болса,  фабуланы  суреттеу  реті  (референттік  кеңістіктің) 

композиция 

үгымының 

негізгі 


мазмүнын 

қүрайды. 

Фабула 

элементтерін  іріктеу  де,  әңгімелеу  реті  де  мәтіннің,  әсіресе  көркем 



мәтіннің көзқарас сияқты  категориясымен тыгыз байланысты.

Сюжет  фабуланы  мэтінде  көрсету  тәсілі  ретінде  автордың 

позициясын  да  көрсетеді,  ягни  автордың  көзқарасы  түргысынан  осы 

оқигада  ненің  маңызды  жэне  эксплицитті  айтылымга  алу  керектігін, 

нені  маңызды  емес деп тауып,  қалдырып  кетуге болатынын  көрсетеді.

Мәтінде  сюжет тікелей  беріледі,  ал  фабуланы  оқырман  сюжетте 

аталган  элементтер  бойынша  қалпына  келтіреді  (ягни  он  фабуланың 

тогызы референциалды астарлы мэтіннен  құралады).

Сонымен,  фабула  мен  сюжетті  қарама  қарсы  қою  -   заңды 

зерттеушілік  амал.  Фабула  —  ой  жүгірту,  ой  жүгірту  болганда  да

пайдалы,  себебі  оқырман  ойымен  кітапта  жазылмаганды  да  сезіп 

біледі.


Әңгімеде 

негізгі 


магыналық 

жүктемені 

нэтижелі 

мэнді


баяндауыш  атқарады.  Әңгімелеудің  негізгі  мэні-іс-эрекеттің  дамуын

жеткізу.  Әңгімелеу  түрлі  уақыт  көрсеткіштерімен,  оган  бірінші

кезекте 

жаздың  басында,  күзде

  сияқты  уақытты  білдіретін  (мезгіл

пысықтауышы)  сөздермен  қамтамасыз  етілетін  мезгілдік  сабақтастық 

тән. 


• 

--- 


чг-  •.'/;  ;■ 

•;’ ■


Әңгімелеуші бірден оқиганы суреттеуден бастауы  мүмкін. 

Әңгімелеу  таза  күйінде  де,  аралас  күйінде  де  үшыра  береді, 

оның қүрамына суреттеу де,  ойталқы да жиі кіреді.

Қазақ  тіл  білімінде  эңгімелеу  тәсілін  Ахмет  Байтүрсынүлының 

пікірінен  бастауымыз  қажет.  Ахмет  Байтүрсынүлы  композициялық

пайымдау  немесе  зейіндеме  деп

көрсетеді.

«Дүниедегі  нэрсенің  қайсысы  туралы  сөйлесек  те,  бір  жагынан 

гана  емес,  эр  жагынан  алып  сөз  қылуга  болады.  Мэселен,  бір  адамды

соз  қылуга  алсақ,  не  ол  адамның  істеген  ісін,  айтқан  сөзін  қылып

сөшівйм!3.  Я Т¥Лга'  тұрпатын,  кескенін,  көркін айтып  пернесін  әліптеп 

сөйлейміз,  я  болмаса  ол  адамның  істеген  істерінің,  өзінің  жақсы- 

жаман  болганын  мәнісін,  себебін  тексере,  пайымдап  сөйлейміз. 

Осыган  қарай  сөйлеген  сөзіміздің  түрі  не  әуезе,  не  әліптеме  не

60


пайымдама  болып  шыгалы  [18,147  б.].  Ахмет  Байтұрсынұлы 

әнгімелеу  тәсілін  әуезе  деп  атап,  оның  шежіре,  іаман  хат,  өмірбаян, 

мінездеме, тарих, тарихи  әңгіме деген түрлерін  көрсетеді.

Қазіргі  казак  тіл  білімінде  әңгімелеу  мәтінінің  акпараттык,

әлеуметтік, 

психологиялык 

снпатын, 

композициялык 

сөйлеү

0

бірліктерінің тілдік құрылымдык,  прагматикалык жэне стилистикалык 

табигатын  аныктайтын  зерттеулерін  атауга  болады.  Б.  Шалабай, 

Р. 


Сыздық, 

С. 


Құнанбаева, 

3. 


Ерназарова, 

С. 


Мұстафина, 

Г.  Әзімжанова,  Д.  Әлкебаева,  М.  Маретбаева,  Г.  Әбікенова, 

Г.  Смагұлова  т.б.  галымдардың  еңбектерінде  аталган  мэселелер  жан- 

жакты зерттеле бастады  [19; 20; 21;  22;  23;  24;  25;  26;  27].

Ғалым  Б.  Шалабай  «Көркем  проза  тілін  зерттеудің  гылыми- 

теориялык негіздері» атты еңбегінде:

«Әңгімелеу-  керкем  прозаның  негізгі  баяндау  формасы.  Бұп 

форма  аркылы  объективті  де,  субъективті  де  мазмұн  беріледі. 

Әнгімелеудің 

формалык, 

кұрылымдык 

мазмұның 

окигалардын 

мезгілдік  ізбе-  ізділігі,  кұбылыстардың  бірін  —

бірі  айытыруы 

кұрайды,»- деп көрсетеді  [19, 216 б.].

М.  Маретбаева  эңгімелеу  мэтінін  арнайы  зерттеген  гылыми 

еңбегінде  казак  көркем  порзасындагы  энгімелесу  формасының 

акпараттык-  мазмұндык,  композициялык  ұйымдасу  ерекшеліктерін, 

лексика-  грамматикапык  кұрылымдарының  өзгешелігін, 

көркем 

шыгарманың стилистикапык сипатын айкындатты  [26, 24 б.].



М.  Маретбаева  эңгімелеу  мэтіндерінің  такырыптык-  магыналык 

түрлерін  жактык  жэне  окигалы  мэнді  эңгімелесу  мэтіндері  деп 

топтастырады. 

«Жақтык 


мэнді 

эңгімелеу 

мэтіндеріндегі 

субъективтілік  кейіпкердін  іс-  эрекетіне,  соган  катысты  баяндалатын 

окига-  жагдайга  тэуелді  болса,  окигалы  энгімелеу  мэтіндеріндегі 

объективтілік объективтік уакытка тэуелді  болады»  [26, 20 б.].

Мысалы

Оның  үстіне  1917  жылдың  кысы  катты,  жазы  куаң  болды. 



Осынау  кезеңде  миллиондаган  халык  кез  телмірткен  Россия  астыгын 

Актөбеден  Дутов,  Кавказдан  агылшын  интервенттері  бөгеді  де, 

Жетісу  ак  бандылары  Сібір  астыгына  тоскауыл  жасады.  Осының 

нәтижесінде  1918  жылдың  августында  Ташкентте  ауыр  жагдай 

орнады (Ж. Арыстанов).

Көркем  шыгармалардан  накты  дәлелдеме  ретінде  үзінділер 

талдап, Г.  Әбікенова  энгімелеу мэтінінің эмоционалды-  экспрессивтік, 

стилистикалық  қызметін,  оның  лексика-  фамматикалык  кұралдары 

аркылы  шыгарманың  көркемдігін  арттыруын,  окиганы,  іс-  әрекетті 

ретімен,  мезгілін,  мекенін  баяндай  отыра,  кейіпкердің  мінез-  кұлкын.

61


ішкі

  >киіі  лүішссіп  ашаіыным  кирссісді  (іо.іы іы рак:  {9,  110  112  о.І 

карацьп). 

,

4.5.3  О й іа .ік ы



(Літшіқы  ен а.ілымсн  гылыми сойлс)і с  юн.

О йіалкы  уш ооліккс болііісді:

- тс іис, 

г  ' 


’’ 

:

- долсллсмс ілойскісмс);



-  корыгынды  ( гүйін, жинакіа>  і.б.).

Оиі а.ікы.и» 

с» 

аллымсн 


сабакіас 

құрамагіас 

еейлемдср, 

иіріншіОсн. 

скііішІіісн. 

ушіниінк-н 

т.й. 

ж ат ы   апгапОа.  түтасыпап 

и іл іш кі. 

Ос.иск. 

исы.іанша.  сң 

соңынОа. 

ссйсйі. 

сонОықтан  т.о.

кіріспс-молальды  соідср колланылалы.

Мүнлай  ойіолкыда  баянла\ыш ,  ә д с п с ,  ойіа.ікы  іакырыбының

нышанларына  гон  іүракгылыкіы  білдіретін  осы  шаісга  болалы. 

Алайда дәлслдсмслс  кслср  ш акіа болуы да мүмкін.

Ойталкыныц  уішниіі  бо.іімі  -   қорытындысы  жок  турлсрі  де 

ксчдсссді.  А йты ліал  дәйскісмсмсн  макулданады.  Қ оры ш н ды   жасау 

окырманның (іы іііауш ы ііы ц) оіінс  калдырылады.

Корксм 

шыгармаларда  ойіалқы 



магыналык 

жагынап  да, 

Курылымдық уйым.іасгыры.п ы  жаі ынан да эр қилы болады.

Оларда  'ісш ссіз  жэнс  корыіындысыз  тск  ойталкының  очі  жиі 

к с і д с с с д і .  

Ойта.ікынын мода.іьлы  сочдерсіз курылуы  жиі.

Сеосоі,  соіі.іы кган . дсм ск  г.б.  иміілицип і  байланыс  ку ра.ідары 

коркем 


шыгармада  кііассика.іык  ойталқыны  көреетіп  турады.  Бүл

байланыс 

қура.ідарын 

ойша 


сойлемдердін 

арасына 


онай 

ораналас гыруга бо.іады.

й

  ° ита!,кы  ,а іа   күй и и с  баска  сгнльдсрге  қараіанда  корксм 



эдсоисг  шыгарма-іарында  сдо\ір  сирск  ксздсссді  (ісксрлік  стильдё 

мулде болмайды  лс> гс болады).

Оиталкы 

і.ісмснттсрі 

с^рсгтеу 

және  әнгімелсуде  жііірск

ушырасады.  Опдай  курделі  фра іа.іык  туіасты қ  типін  эдсггс  аралас 

тинке жатқыча;іы.



Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Тәңірберген Қалилаханов

жүктеу 0.97 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет