Республикасы білім және ғылым министрлігі


  Мдтіннін  акпараіты лы гы   мен  мода.іьлілігі



жүктеу 0.97 Mb.
Pdf просмотр
бет4/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

2.3  Мдтіннін  акпараіты лы гы   мен  мода.іьлілігі

2.3.1  М азмүнлы к-фаю лаллы   акпарат

Мазмүнлык-фактуа.тлы  акпарат 

-   фактілер,  өзімізді  коршаган 

әлемде  болган,  болып  жаткан,  болатын  окигалар,  үдерістер  туралы 

хабарлайды.  Ол  номинапды  тізбек деп  аталатын  сөйлеу такырыбының 

тікелей  атауы, аса  маңызды  такырыптык топтарла  өз көрінісін табады.

Негізгі  номиналдык  тізбек  бүкіл  мэтіннің  бойымен  өтіп,  түтас 

мәтіннің  такыры бы ны ң  өкілі  болып,  басты  акпаратты  (такырыптык 

тізбені)  косымшасынан  айыруга комектеселі.

М азмүндык-фактуалды  акпарат  оз  табигатында  эксплицитті, 

вербалды  айтылады.  Ол  барлык  мэтінлерле  (сөйлеу  шыгармаларында) 

бар.  Автордың  ойы  мазмүндык-конңептуалды  жоне  мазмүндык-

зо


астарлы  м әпнді  а к н а р а п а   ла,  мэтіи  модальділігінде  дс  корініс  іа\ыи.

сң  алдымеи  коркем  жэме  пуо.іиңисгикалық  мәгіндерде  (жеке.іеген

жанрларында) 

байқалады; 

гылыми 

жэне 


іскерлік 

жанр.іарда 

байқалмайды, байқалмайды деуіе болады.

2.3.2  Маімүіідык-концеіі іуа.іды акнараг

М а ім у іід ы к -к о ііц с н гу а л .іы   а к п а р а г   оқырман»а  мачм\ пдык- 

фактуалды 

акпарат 


кұралдарында 

сипатталган 

құбылыстар 

арасындаіы  каіынасіарды,  олардыц  себегі-салдар  байланысіарыи, 

индивидуумдар  арасындагы  катынасты,  қоса  алганда  халыктыи 

әлеуметтік,  экономикалык,  саяси,  мэдени  оміріндегі,  оларды  автордыц 

өзіиіц қалай түсінгенін  хабарлайды.

Мүндай  акпараг  бүкі-і  шыгармадан  алынып,  когамда  болып 

жагқан  жэне  жазушы  жасаган  немесе  оныц  қиялындагы  элемде  болын 

жагкан 


қагынастарды, 

факгілерді, 

оқигаларды, 

үдерісіерді 

шыгармашылықпен  пайымдауды  білдіреді.

Мазмүндык-концептуалды  ақпараг  кейде 

жеткілікт і  айкын

ай гылмайды, сондықган түрліше үгындыруга мүмкіндік береді.

Мазүндық-концептуалды 

ақпараіты 

ашуда 

мазмүндык- 



фактуалды  акгіараг зор роль агкарады.

Мазүндық-концептуалды  ақпарагты  барша  окырман  барабар 

кабылдамагандыкіан,  көркем  шыгарма  тек  фактуалды  акпарагка 

саягын,  ал  концепгуалды  оқырманга  түсініксіз  болатын  жагдайлары

жиі  кездеседі.

Бүл 


тіл 

материалыныц 

қүралын 

пайда,іана 

білме>діц 

салдарынан  немесе оқырманныц  жалпы тезаурусыныц жегімсіздіі ініц, 

ягни 

оныц 


са>апы лы гы ны ц 

жегімсіздігінің, 

өнер 

туындысын 



багалауга  тиісінше  тэжірибесініц  болмауының  салдарынан  болады. 

Өнер  шыгармасының  идеясын  гүсіндіруде  мол  тэжірибе  жиііаган 

окырман  концеіпуалды,  ягни  негізгі,  бірақ  жасырылган  акп арап ы  

түрліше 


түсінуі 

мүмкін 


(идеяны 

түрліше 


түсіндіру 

ықтималдылыгында  кез-келіен  онер  шыгармасының  мэні  жагыр).

Концептуалды  акпараггы  түгас  мэтін  колемінде  гана  сезінуге 

(түсінуге) болады.

Мазмүндык-концептуа-іды 

ақгіаратгың 

толык 

болмаса 


да 

эп и ф аф  пен  эпилоіта ашылуы  жиі  үшырасады.



2.3.3  ІУ1азм\ндык — асіар.іы   акнараг

Бүл  жерде  біз  И.  Р.  Гальпериннін  анықтамасын  келтіре.міз: 

«мазмүндык-астарлы 

акпарат 


дегеніміз 

-  


гіл 

бірлікіерінің 

ассоциативгі  жэне  багалаушы  маіына  тудыра  алу  кабілетіне,  соидай-

31


ак  күрделі  фразалык  түтастыкка  кіретін  сөйлемдердің  мәнін  өзгерту

кабілетіне  орай  мазмүндык-фактуалды  акпараттан  алынатын  жасырын

акпарат»  [1, 28  б.]. 



ЩШ

Астарлы  акпаратка  пресуппозиция,  символ,  ассоңиативті  және

жагдаяттык астарлы  мәтін,  импликация, контрапункт  жатады.

П р есу п п о зи и и я  (лат.  ргае-алда,  бүрын  және  зиррозіііо-болжау, 

презумпция)  -   сөйлем 

мазмүн  түргысынан  аномалды  немесе  сол 

контексте сыйымсыз сиякты  кабылданбач ы  үшін  акикатты  болуга тиіс 

ой  компонентін  білдіретін  гермин.  Мысапы,  «Филипп  Нью-Иорк 

АКШ-тын  астанасы  екенін білсді»  аномалды  регіндс  түсініледі,  себсбі 

онын 

магынасьша  прес\ппозиния  ретінде  «Нью-Иорк  -   АКШ 



астанасы»  жалган  пайымдау еніп түр.

Баскаша 


айтканда, 

пресуппозиция-сөйлем 

магынасының

барабар түсінілуіне  кол  жеткізетін  шарт.

С и м в о л   (грекше  зу т һ о іо п   -   белгі,  ганымдык  нышан)  -  

пайымдау  түргысынан  көркем  бейненің  сипаты,  онымен  көркем 

илеяиын  айтылуы.  Аллегориядан  айырмашылыгы  символ  магынасын 

оның бейнелік  күрылымынан  бөліп  алуга болмайды.

Символ-санамызда 

гүракталган 

белгінің 

белгісі, 

символ 

эксплицитті.



В. 

А.  Кухаренконың  пікірінше,  белгілі  бір  жагдайларда  көрксм 

сойлеуде  көркемдік деталь,  япіи  үлкенді  кіші,  түіасты   болшек  аркылы 

корсету  көркемдік  символ  бола  алады,  метонимия  мен  синекдохадан 

айырмашылыгы  детальдарда  сөйлеудің  тура  мәні  колданылады  [14,

3 9 -4 9  6.).

Көркемдік символ:

а)  үгым  мен  оның  накты  репреэентанттарының  арасындагы 

метонимнкалык 

катынасгарды 

білдіруші 

рстінде 


көрінеді. 

Метонимикалык  символикага  мысал:  «Қылыштан  сока  жасаймыз» 

(<  Перекуем  мечи  на  орала»),  мүнда  символ  мен  түтас  үгымның 

арасындагы  катынас  накты  әрі  түракты,  рецигіиент  гарапынан  ой 

жүгіртуді 

кажет 


етпейді. 

Символдың 

мүндай 

гипі 


«символ- 

метонимия» деп  аталады:

ә) 

символдың 



екінші 

типі 


«символ-үксасу» 

(символ- 

уподоблеиие)  деп  аталады.  ссбебі  ол  біреуінің  мазмүнын  түсіндіру 

үшін  екі  не  одан  да  көп  түрлі  текті  күбылысгарды  үксастырумен 

байланысты.  Мүндай  символ  шыгарманың  такырыбы  ретінде  жиі 

корініс табады;

б)  белгілі  бір  жагдайларда  деталь  символга  айналады.  Деталь 

мен  ол  білдіретін  үгымнын  арасындагы  байланыстын.  госындылыгы 

оны  білдіретін 

сойлеудердің  сол 

млтін 

иіегінде  бірнеше 



рет

32


кайталанылуы  -   кажетгі  жагдайлар  болып 

табылады. 

Ьаскаша 


аитканда,  деталь-символ  озінін  үгыммен  байланысының  бастагікы

экспликациясыи  кажет  етеді  және  мәтінде  ұксас  жагдайда  бірнеше

рет  кайталануы  себепті  символ  кұрайды.  Мысалы,  бакы ісы ідык 

символы  Э.Хемингуэйдің  «Прошай,  оружие!»  романында  жанбыр, 

«Снега Килимаиджаро» да — коркау  каскыр.

Қазіргі  мәтін  лингвисгикасында  импликаиия  мен  астарлы 

мәтіннің  бір  мәнді  түсініктемесі  жок.  Біреулерінде  импликация 

астарлы  мәтінмен  үксас гырылса,  екіншісінде үксастырылмайды.

Импликация  (латынныи  ітріісо-ты гы з  байланыстырамын)  -

«егер

  ... 


онда»

  оралымының  жуык  логикалык  эквиваленгі,  сол 

оралымның логикалык касиетін  күрастырушы  операция.

Импликация  ойлаган  нәрсені  аян,  сондыктан  калдырыгі  кетуге

болады  деп  топшылайды.  Бүл  жагынан  импликаііия  мресуппочицняга 

жақындасады.

Импликация-айтылымда 

сырткы 


астарлы 

мэтін 


аталатын

мазмүнды  айтпай  тастап  кету.  Эллипсисген  импликация  контекст

шеңберінің  кеңдігімен,  косымша  акпарагка  ие  бол^ымен  (эллигісис

тек  компрессия 

жасайды,  бір  мэнді 

гана 


калпына 

келтіреді) 

ерекшеленеді.

И.  Р.  Гальперин  матмүндык-астарлы  акп арап ы м   жагдаяттык 

және ассоциативті  түрін  бө.іеді  [ 1, 44-46 б.].

Жагдаяттык 

мазмүндык-астарлы 

акпаратгың 

колемді 

повестерде, 

романдарда 

жазылган 

фактілермен, 

окигалармсм 

байланысгы  туады.  Ж агд а я п ы   астарлы  мэгін  гарихи  немесе  эдеби 

болуы  мүмкін,  ягни  окырманның  есіне  прецедентті  немесе  тарихи 

фактілерді,  окигаларды  түсіреді. 

Жагдаятты  (кейде  ассоциативті  де) 

астарлы  мэтін  күралдарының  бірі  аллюзия  (фр.  аіішіоп  -   эзіл,  ым- 

ишара,  кекесін) 

мэтіннің  адресатка  оелгілі  өгкендегі  немесе  эдеби 

шыгармалардагы  создермен, түракты  сөйлеу тіркестерімен  шендесетін 

сгилистикалык  фигура.  Ол  мэтінді  барабар  түсінуге  сегітігін  тигізеді, 

бүл түргыда  иммликациямем  жакындасады.

Ассоциативті  мазмүндык-астарлы  акгіарат  -  бүрын  айтылган 

фактілермен  байланысты  емес,  айтылган  жайды  жнпакталган.  жске 

Өііміздің  немесе  когамдык іэжіриоемен  байланыстыра'п>мі  эдетіміздем 

т\ады,  жагдаятгыкка  караганда  айкын  емес,  бүлышъір.  Ассоциативіі 

астарлы  акпарат  сезімімізбен,  омірлік  тэжірибемізбен,  дэмді,  иісті 

сезінуімізбен, ест> імізбен  жэне т.с.с.  байланысты.

Мазмұн д ы қ-астарл ы 

акпараг 


негізінде 

болмысты 

бірнеше 

т^ргыдан  параллельді  немесе  өзара  байланысіы  эр  түрлі  хабарларды

33


л.

бір  мезгі.ілс  каоыллау  жатыр.  Окырманга  вербаллм  аитылмагаіі 

Ң тлебір хабар ұшырасады.

И.  Р. 

Гальперинмің  пікірінше,  «астарлы  мәтін»  мен  «магынаны 

ортніту»  (прираш ение  смысла)  ұгымдары  жакын  болганмен  уксас 

емес.  Магынаны  ерш іту  еілігінен  туады:  ол  күрделі  фрачалык 

түтастыктың 

іексикалык, 

спнгакснстік, 

композиинялык 

ерекшеліктерінін  откерілу  үдерісінле  пайла  болалы,  ал  астарлы  мәтін 

вербальды айтылуга  байланысты.

Оны  мәтін  тудыруш ы  жоспарлайлы.  Астарлы 

мәтііі


  гюэтикалык 

шыгармаларла айкынырак байкш алы .

Лстарлы 

мәтін-түрлі 

қүрылымдык 

ерекшеліктерінің, 

сойлемлерлің 

озінш е 


байланысуының, 

тілдік 


факі ілер 

символикасының 

аркасынла 

сойлемдердің 

косымша 

магына 


тхлыратын  кабілетінен  шыгагын  лингвистикатык  күбылыс.  Тура  және 

астарлы  мотін  « гакырып-рсма»  катысында  түралы:  іура-такырып 

(болганлык,  шынлык),  астарлы  мәтін-рема (жаңа).

Астарлы  могін  ашык  корінбейді, бір окыганда  назарга  ілінбейлі, 

тек  бірнепіе  реі  кайталагі  окыганла  гана  мазмүндык-фактуаллы 

акнарат аркылы байкала бастайды.

Астарлы  мәтіи  контрап\нктке үксаганмен  барабар смес.

Астарлы 


мотін-акпаратгыи 

мазмүндык-фактуаллы 

және 

мазмүнлык  -  кониепт\аллы   кырларының арасынлагы лиалог іспеггі.



Астарлы  мәтіннің си п а п ам асы н ы н  бірі  -  айкын  айтылмауы.

Мазмүндык-концептуалды  акпараттан  айырмаш ылыгы  астарлы 

мотін  накты  сойлемде  немесе  күрлелі  фразалык  түтастыкта,  ап 

мазмүндык-концепгуалды  ақпарат тек түтас  мәтінде байкалады.

Астарлы  моіінлі  кабыллау  окырманның  тезаурусына  катысты. 

Тсзаурус  негүрлым  бай  болса.  окырманның  мәтінді  аналитикалык 

кабылдау  кабілсіі  солгүрлым  ламып,  айтылмаган,  астарлы  ойды

нактырак түсінеді.

Авторлың 

айтылып  (жазылып)  отырган 

жайга 

козкарасы 



байкалатынлыкгап,  астарлы  моіін  субъективті  багалау  болуы  мүмкін, 

бүл  жагынап  ол  модальділік  категориясымен  үштасып  жатады.



2.3.4  Мэтіп  модальліліі і

Авторлың  ойы  мәтіннің  модальділігімен,  ягни  айтушының

щ

(жазушының)  акпкатка  граммаіикалык,  лексикалык,  фразеологиялык, 



интонациялык, 

композиииялык. 

стилистикалык 

күраллармен

отксрілетін  козкарасымен  жегкіилелі.

О бъективіі  жоне  субъскгивгі  модальділік  болады.  О бъскіивгі- 

молальлік  мон 

хабарлың  акикагка  катынасынын  сипаты,  сүбъскгивгі

34


модальдік  мән -  айтушыныц  хабарға  катысы.  Модальділік аркылы  бір 

жагынан  автордың  іұлгасы,  оның  дүниетанымы,  змоңиялык  кәніл-

к\йі,  көркемдік  крсдосы,  скінші  жагынан  көркем  шыгарманың  жанры 

танылады.

Модальділікті  сөйлемде  жэне 

мәтінде  айыру  кабылданган. 

Сөйлемде  суоективті  модальділікті  откеретін  барынша  карагіайым 

күрал  -   эгіитет,  ол  бірнеше  рет  кайталанганда  стилиетикалык  амалга 

айналып,  одагай  мен  одагай  сөздер,  т.б.  мәтіндік  модальділікті 

(мысалы, әдеби  портретте) аша бастайды.

Мәтіндік 

модальділікті  аныктауда  лингиисгикалык  және 

әдебиеттану 

талдауларының 

әдістері 

мен 


амалдары 

тьныз 


баиланысып 

жатады. 


Мәтінде 

модальділіктің 

бөлімдерді 

интеграциялау 

жэне 

оларды 


кіріктіру 

тәсілдерінде, 

бейнелеу 

күралдарын  пайдалану  сипатында,  авгосемангикалык  сойлемдерді 

әңгіменің  бойына  сіңіруде  және  мэтіннің  баска  семангикалык 

категорияларын  белгілі  бір  дэрежеде  откеретін  біркатар  амалдарда 

байкалуы  мүмкін.

И.  Р-  Гальпериннің  есептеуінше,  көркем  эдёбиетте  мәгіндік 

модальділік  категориясының  кристаллизациясы  ерекше  киындык 

тудырады, 

мәтіндік 

модальділік 

мэтіннің  жеке 

элементтерінде 

шашырап,  фразалык  модальділік  белгілі  бір  дәрежеде  мэтіндік 

модальділікті  көлеңке;іейді.  Киялындагы  элемді  жасаганда  сөйлеу 

суретшісі  сол  әлемге  бейтарап  карай  алмайды.  Оны  шындык  ретінде 

түсініп, оган  көзкарасын  ашык  не түспалдап  жеткізеді.

Г.  А.  Золотованың  пікірінше,  айтылымды  диктум  мен  модуска 

(гылыми  айналымга  Ш.Балли  енгізген)  болу  предикатты  екі  класка 

бөлуді  тудырады:  объективгі  акпаратты  білдірегін  диктум  предикагы 

жэне  сөйлеу  субъектісінің  позициясын  «танытатын»  модус  предикаіы

[2, 75-76 б.].

Автордың  акпаратты  кабылдауына  карай  үш  модустык  рамка 

шыгады:  «Мен  калай  ...  көрдім  (көрінді)», «Менің ойлауымша...»,  «Ол 

м а г а н ... айтты».

Үш  модустык  рамканың  бэрі  акпаратты  кабылдау  тэсілін 

білдіреді. 

«Сенімді-сенімсіч», 

«күмэндімін-күмэнсізбін» 

типті 

рамалык  предикаттар  айтушынын  диктум 



мазмунына  кагысын 

білдіреді,  бірінші  жактагы  есімдікпен  косылса,  айтушының  кагысын 

корсетеді,  ал  үшінші  жакгіен  косылса,  басканың  сөйлеуін  жегкізгені, 

оның айтканын түсіндіргені.

Сөйлеу, 

ой, 


пікір 

етістікгері 

м од\стік 

болімде 


авторландырылган  роль аткарады.

35


3  Мәтіндегі уакы т пен  кешстік категорнялары

%

3.1  Шынпііы,  концептуаллы,  коркем  уакыт

Мәтіннін  логикалык  іучімі,  онын  кұрылымы  \а к ы т   пен  кеңісгік

смякты  категориялармен  ұйымластырылады.

К

онтинүүм


  (лат.  сопііпиит-толассыз,  жаппай)  —  уакыт  пен 

кеңістіктегі  козгалыстың толассыз  агымы.  Уакыт  пен  кеңістік  -  бүкіл 

материалдык дүниенін  әмбебап  касиеті.  күбылысгар  әлемі  болуының 

кажетті 


шарты. 

Мәтін 


акикаттын 

жәңе 


белгілі 

бір 


катымас

жагдайыныи үзігі  ретімде омсыз болмайды.

Континуу.м  -   мәтім  категориясы.  Континуум  сомлемде  өткеріле 

алмайды,  себебі  сөйлемде  ой  дамымайды.  Осы  магынада  сойлем 

статикалык  кұбылыс,  оны 

шартты 


түрле  фильммің 

кадрымен 

теңестіруге  болады.  Тіпті  «Ол  белгіленген  максаг  багыты  бойынміа 

баяү  жылжи  бастайды»,-деген  сөйлемнің  өзінде  козгалыс  бөлігін

ру

коруге  болганмен,  онда  конгимуум  жок.



Контимуум  мәтіннің  грамматикалык  категориясы  -   когезия 

(байласым)  мен  үзілістің  синтезі  сиякты.  Уақыт  және  кеңістік 

кімітинуумдарын  окигалар  континуумы  ретінде де белгілеуге болады. 

Мәтінде уакыт  козгалысы  бір желілі  жәме бір багытты  болмайды.

Мәтін  лимгвистикасында  мәтіндік  уакыттың  үш  темпоральдык 

негізі  болады:  объекгивті  (күнгізбелік),  концептуалі.дык  (окига)  және 

перцептуальды  мемесе  пермеп гивті  (эмоциялык-экспрессивті).  Коркем 

млтімдерде тагы  көркемдік уакыт бөлінеді.

Объективті  (күнтізбелік),  табиги,  объективті  жылжитын  у а к ы т -  

млтінге  катысты  сырткы.  бір  багыттагы  кайтарылмайтын  уакыт.  Ол  -

•  



гмосеологиялык-когнитивтілікпен,  сезінумен,  аламзаі  'ңсммпндегі 



объективті  уакытты  реттеумем  байланысты  физмкалык категория.

Мәтін  өзінің  жеке  уакыты  бар,  кэдімгі  магериалдык  объект 

(кітап,  колжазба)  сиякты  міымайы  кеңістік  пем  уакытта  өмір  сүреді. 

Баска  материалдык  объектілердім  жеке  уакытыным  бітетіні  (кітап 

беттері  саргайып,  жыртылады,  суреттердің  бояуы  кегеді) сиякты  онын 

да  бітетін  уакыты  бар,  алайда  сөйлеу туындысы  ретінде  мәтін  үшін  ол 

омша  маңызды  емес.

Окигалы 


(концептуальды, 

лат. 


сопсерііо-кабылдау) 

уакыт 


(мэтіннің  мазмүнын  күрайтын  окигапар  жайлы  айтылып  отыр)  -  

нактылыкты 

талдау 

негізінде 



шыгарылгам 

идеалды 


тіршілік 

деңгейімде  шымайы  уакыттың  көрінісі,  элдебір  күбылыска  көзкарас 

жүмесі,  элденемі  түсіну,  с\регш інін,  акынның,  іалы мны ң  жалпы  ой 

толгаүы.


36

Объективті  жэне  концсптуалды  >акьптып  айырмашылыгы  -  

есептеу  уакыты  мен  эксгралингвистикальмс  шындыкпен  түрліше 

шендесуінде,  ягни  автордын  окиғаның  өзінен  бөлек  шынайылык

ісүоылысын зерттеу  кызметінін  мэтінде кәрініс табуы.

Түрлі  тигіті  мэтіндерге  -   іс  кагаздарына,  хаггарга  және  т.б. 

енетін  шынайы  уакыі  туралы  түсінігіміз  бен  үғымымыз  шынаііы 

уақыттың тікелей  көрінісі  болып  табылады.

Окигалы  уакыт  окиганың  басында  не  даму  барысының  элдебір 

сэтінде  хронологиялык  негізге  тірелуі  мүмкін, 

бірақ  бүл  мәтін 

күрастырудың  міндетті  шарты  емес.  Бір  мезгілдік  пен  түрлі  мезгілдік, 

өткен  мен  келешек  түргысында  мэтіннің  барлык  предикаттарының 

релятивті, таксистік байланысы  созсіз  шарт болын  табылады.

Уакыттың  базалык  күрастырушы  категориялары  (темпоральды

корсеткіштер)  -   уакьгг  мэнін  гікелей  жеткізегін  сөздер  мен  сөз

тіркестері:  уакыт,  жыл,  ма\сым,  гасыр,  жаз,  күн,  сагаг.  жазмыш,  сэг,

кеше,  келешек,  согыс  кезінде  т.б.  сол  сиякты  датаны  білдіретін  соз 

тіркестері.

Жанама  уакыт  көрссткіштері:  тарихи  түлғалардың  есімдері,

тарихи  реалиилердің,  соның  ішінде  белгілі  бір  дэуірмен  байланысты

түрмыс заттарынын атаулары, дэйексөздер.

Окиғалы  уакыттың  мэтіндс  тек  уакыт өлшемімен  емес,  баска  да 

тіл бірліктерімен айтылуы  мүмкін.

Мэтінде  «уакыттан  тыс»  коріністің  болуы  да  мүмкін.  Ондай 

жагдайда  «уакыттан  тыс»  магына  осы  шакгың  грамматикалык 

формалары аркылы беріледі.

Г.  А.  Золотова,  Н.  К.  Онипиенко,  М.  Ю.  Сидорова  сөздің 

комуникативтік 

регистрлерін 

(репродуктивті, 

информативгі, 

гснеритивті)  сигіатгаганда  белгілі  бір  регистрге  тэн  >акытты  белгілеу 

мен жеткізу тэсілдерін  аныктайды  [2, 29-32  б.].

Мәселен,  р е л р о д у к ім в т і  регистрде айтушы  тікелей  байкаганын 

корсетеді: уакыт-өзекті,  осы, өткен жэне келер  шакта.

И н ф о р м а і и в і і к  

р е ш с т р  

бірыңгай 

үдерістің 

накіы 


үзактығынан  ауыткыған  фактілер,  окиғалар,  касиеттер  туралы  хабар 

үсынады. 

Бүл-тікелей 

бакылаудың 

емес, 

не 


жанама 

бакылау 


нәтижесінде,  не ойлау операцияларынын  нэгижесінде алынган  білім.

Генери гивт і  регистр.іе  «уакытзан  тыс»  жэне  «уакыт бойғы»  іс-

эрекет  касиеттерді,  каоілеттерді, сипаттаманы аиту  іэсіліне аина-тады.

«Бакылау  орнын»  болын  жаткан  жайга  карай  өзгерте  отырып, 

аіітушы  түрлі  регистрлердің  сөз  бірліктерін 

күрайды.  Оларлы 

біріктірін,  мәтіннің  кеңістік-уакыт  келемділігін,  оккіга  у а к ы т ы н

жасайды.


37

Мәтінде 

автор 


шыгармасында 

шынайы 

уакыт 

оның 


сүбъективті  кабылдауы  аркылы  корініс  табады,  ягни  шынайы  уакыт 

шынайы 


акикатты 

кабылдаүмен 

байланысты 

периепгуаллы

•  


у а к ы т п е н  

бірігеді. 

Бұл 


уакытты 

сондаи-ак 

негпінде 

эмоиия 


болгандыктык  зм о ти в ті  деп  те  атайды.  Осыдан  ксліп  адамнын 

кабылдауында  шынайы  уакыт  объсктивті  барысының  бірде  баяу, 

бірде жылдам  жылжу ы  мүмкін.

П е р ц е п т у а л д ы   (п е р н е п т и в т і)  уакыт  айтушынын  (жазушының) 

мотін  окигаларына  катысты  уакыт  пен  кеңістікке  шынайы  немесе 

оГппа  позициясын танытады  (лат.регсерііо -  кабылдау).

Айтушының  рөлін  көріністі  әр  түстан  түсіріп  алуга  тырысатын 

оператордын  ролімен,  соган  коса  кадрларды  іріктеп.  кұрастыратын 

режиссердің рөлімен  салыстыруга болады.

«Коммуникативная  грамматика  русского  языка»  кітабының 

авторлары  атап  откендей,  әлемде  болып  жаткан  бакыла\ дагы  окиганы 

тілде үш тәсілмен  суреттеуге болады:

1)  жалпы  перцептивті  -   «Ол  беттерді  парактады»;  «Маша 

машинкамен  жазып  отыр»;  «Күзетшілер  кылыштарын  үстады».

2)  жеке  перцепивті  -   «Ол  беттерді  сыбдырлатты»;  «Маша 

машинканы  тыкылдатты»;  «Күзетшілер  кылышгарын  салдырлатты» 

(іс-кимыл  номинациясына есту  компоненті  таңдап  алынган);

3)  интерпрегациялык-«Ол  беттердің  арасынан  хатты  іздей 

бастады»; 

«М аша 


дипломын 

жазып 


бітірейін 

деп 


жатыр»; 

«Күзетшілер  коргануга  дайындалуда»  (іс-кимылды  айту шы  білу  үшін 

интерпретациялаган-максатгы  компонеиг бөлініп  алынган).

Перцептуалдылык 

дәрежесі 

гылыми, 


іс 

мотіндерінде 

минималды,  коркем  мәтіндерде  максималды  болады,  соңгысында 

перцептуалды  \а к ы т   жеке  уакытпсп  косылып,  жаңа  кұбылысты  -  

к о р к е м  у а к ы т т ы   тудырады.

К о р к ем   у акы т-сю ж еттің ,  бейнеленген 

кұбылыстардың  өмір 

сүру  формасы,  шынайы,  перцептуалды  және  жеке  уақыттардың 

өзінше  араласканын  с и п а п а й т ы н   әлемді  танудың  ерекше  формасы. 

Коркем 


ж щ  

шынайы 


уакытты 

бейнелеудегі 

айырмашылык 

объективті 

ш ы найы лы к  гіен  ирреальность  (шарттылык)  бейнесі

•  


үилескен 

көркем 

шынаиылык 



элемінің 

ерекше 


таоигатының 

корсеткіші  болып табылады.

Көркем 

мэтіндердегі 



уакыт 

континуумынын 

дэлдігі 

кеңістіктегіге  караганда  шамалы.  Окьгрманга  келешектен  өткен  шак 

жакын,  автордыц  аркасында  ол  көркем  шыгармада  бізге  жакындай 

түседі  (осы  және  келер  шак егістіктерінің аралас\ ы).

38


Көркем 

мәтін 


континуумы 

әдетте 


окигалирлын 

шынайы


саоактастыгының  бұзылуына  негізделеді,  ягни  баяндау  желісінін 

сакталуы  міндегті  емес.  Баяндауда  уакыт  жоспарларыныц  араласып 

кетуі  мәтін  үзінділерінің  мүніеленуін  аныктайды.  Уакыг  пен  кенісіік 

жагынан  окигалар  байланысы 

негүрлым 

шимай-шатпак  болса, 

шыгарманыц  мазмүндык-концептуалдык  акпаратынын  өзін  түсіну 

соншалыкты  киынга түседі.

Мәтінлік  уакытгын  синхронды   жэне  д и а х р о ім ы   аспеісгілері 

бар.  Магыналык 

акиенг  бірінші  жаглайда  «кашан  болган»  жэне 

«каншага  созылды»  үгымдарымен,  екіншісінде-уақыт  катынасындагы 

сабактастық  немесе  реттілік  үгымдарымен  (ягни  мәтіндегі  логикалык 

үгыммен) байланысты.

3.2  К еністік  кон гииуум  жэне оны   мдтінде өтксру  күра  ілары

К еністік 

к о н ги н у у м ы  

уакыг 


континуумымен 

гыіыз 


байланысты.  Мүнда  субъектінін  қабылдауы  аркылы  огетін  шынапы 

әлемді  көрсетеіін  объекгивгі  кеністікті  бөліп  алуга  болады,  сонымен 

қатар  кеңістік  сигіагтарды  өзінде  кеңістік  табигаты  жок  үгымдарга 

телуге 


болады, 

ягни 


мэгіндік 

кеністіктін 

баска 

түрлері- 



концептуалдык,  психологиялык,  элеуметтік  түрлері  туралы  айтуга 

болад ы.


Сондай-ак  жеке  гүрлерге  ие  (роман-эиикалык  хроногоптар, 

мифопоэтикалык кеңістік)  к о р к см д ік   кеністік бар.

Материалдык  күбылысты  көрсететіндіктен  мэтінде  ш ы н а й ы  

кеністік те болады.

Кеністік  жүйесінде  басгапкы  нүкте  болып  табылатын  сөйлеу 

с\бъектісіне  катысты  элдебір  «осында»  нүктесі  «казір»  темпоралдык 

нүктесімен 

үйлесіп, 

мэгіндік 

хронотоптың  « м е н -о с ы іи а -к а зір »  

бастапкы  антропоцентрлік пунктін  қүрайды.

Тілдегі  локалдылык  (лат.іосаһз-жергілікті)  орісінін  базалык 

бірліктері -кеңістік дейксисінің күралдары.  Оган  кірегіндер:

а)  объекгінің  жекелеген 

боліктерінін. 

онын 


жактарыныц 

объектінің  өзіне  қатынасынын  абстракциясы  болып  табылатын 

арнайы  семантикалы  создері: 

ііиі,  устіңгіжагы,  усті,  асты.  жагт;

э)  категориялык лексикалык бірліктер: 



мекеы,  кеңістік;

б)  локалды  семангикалы  түрлі  соз  таіггарынын  баска  создері: 



бо.іу, 

кең, 

алыс\

  кеңістік  мэндегі  предлогтар: 



аспіы.  усті,  маңы

топонимдер  мен  географиялык  терминдер.  Ьүган  перифериялык 



семалы  локалдылык  сөздерін,  онын  ішінде  бүкіл  накты -запы к 

лексиканы,  локалды  сема.іы  конногоция  сөздерін:  кейбір  жалкы 

есімдерді,  экзотизмдерді  жагкызуга болады.

39


Кеңістік  категориясының  өзі  бір  мәнді  болмагандыктан  оган 

түрлі  семантикалык  өрістердің  бірліктері  енеді.  Мәселен,  кеңістік 

өрісін  идеографиялык  жіктегенде  оган  әдетте  мынадай  топтамалар 

кіргізіледі:

-  кеңістік  шекаралары  -  

ш екара,  ш ек  (цаланың 

ш егі),  өлке, 

ш еңбер;

 

«  



"

- шектелген  кеңістік -  



ж ол,  к у р е  ж ол,  алаң;

- кеңістікте болу — 



ж ат у,  от ы ру,  т уру;

-  кеңістікте  болу  локализациясы  -  



солда,  арт т ан,  маңында, 

қасында,  ж а н ы н д а ,  алыст а.

- жагдайды өзгерту



-қулау,  көт ерілу,  т у р у

-

 



бағыт-көру,  ш ы гу

-  қашықтық-ф7шы/£, 



алыс,  ж ақы н;

-  кеңістік 



коорпинаттары-бүііір,  ж о га р ы ,  т өмен,  орт а,  оң  ж ақ, 

сол ж ақ.

Темпоралдылык  сияқты  локалдылык  та  статикалык  және 

динамикалык  болуы  мүмкін,  оларды  ажырату  үшін  етістіктер 

семантикасы  маңызды.  Статикалы  локалды  көріністі  беру  үшін 

экзистенциалды  етістіктер  мен  кеңістік  локализациясын  білдіретін 

етістіктер,  локалды  динамиканы  беру  кезінде  -   орын  алмастыру 

етістіктері  қолданылады.

Радио  сөйлеп  тұр;  сагат  тілі  алга  кетіп  калыпты;  толкын 

көтерілген-экзистенциалды (функтивті) етістіктер;

Ол  ауырып  жатыр.  Балалар  өсіп  келеді.  Ол  темекі  шегіп, 

кешкілікте  газет оқиды-статикалык етістіктер (статуалды);

Ол  жүгіріп  келеді.  Балалар  жолга  ш ыкты-орын  ауыстыру 

етістіктері  (акционалды).

Жай 


сөйлемнің 

мекен-жай 

көрсеткіштері 

мен 


сәйкес 

семантикалы  бағыныңкы  сөйлемдер  кеңістік  айкындылыгы  мен 

кеңістік  байланыстарын 

жеткізуде  грамматикалық  (логикалык) 

сипаттагы тіл кұралдары болып  кызмет етеді.

Дүниеде  бар  кеңістік  катынастар  элемнің  тілдік  суретінде тілдің

әр  деңгейлі  құралдарының  -   кеңістік  лексикасының,  локалды  мэнді

арнайы  морфологиялық  формалардың,  синтаксистік  күрылымның 

көмегімен өзінше ұйгарылады.

Уакыт  континуумына  қараганда  кеңістік  континуумы  көркем 

мәтіндерде  нактырак  болады.  Оқига  орнының  географиялык  атауы 

мен  сол  жердің  сипаттамасы  көбіне  шынайы  көрсетіледі.  Дегенмен 

көркем  суреттеуде  кеңістік  нақтылыгы  уақы т  нақтылыгы  тәрізді 

шартты  гана.  И ндивидуумдар  уақытта  емес  кеңістікте  накты,  ягни 

адамның  бір  орында  эр  кезде  болуы  мүмкін,  бірақ,  бір  мезгілде  эр

4 0


орында  бола  алмайды,  демек  уақыт  пен 

кеңістіктің  әлдебір 

ассиметриясы бар.

Біздің  сезім  мүшелеріміз  қабылдайтын  үш  өлшемді  кеңістіктің 

көп  өлшемді  болуы  мүмкін,  ол  сабақтаса  (сабақтаспай  да)  суреггеген 

оқига  элеміне  қарай  тарылуга  да,  кеңеюге  де  қабілетгі,  бір  орынга

байланып 

қалса 


да, 

өзіне 


әлдебір 

шарттылық 

(баягыда 

бір 


патшалықта) енгізіп отырады.

Кеңістік  категориясы  мэтінді  белгілі  жагдайдың оның өтуі  емес, 

оның  бірыңгай  уақыт  тұргысында  дамуымен  шендестіреді.  Көркем 

кеңістік  шынайы  кеңістіктен,  көркем  уақыт  шынайы  уақыгган 

айрықша болганы сияқты ажырайды.

Шынайы  уақыт  ж а һ а н д ы қ ,  үзіліссіз  және  бөлш екті.  Көркемдік

осыларга  қоса  нақтылықты  тудырады.  Концептуалдық  кеңістіктен

көркем  кеңістіктің  айырмасы  —  ешқашан  дерлік  абстрактылы

болмайды,  орталыққа  (орталық  дегеніміз  тұтас  мәтін  субъектісі,

авторы,  шекарасын  олар  белгілейді)  қатысты  белгілі  бір  шекарасы  не 

бағдары бар.

Көркем 


мәтін 

ауызекі 


сөйлесу 

мэтінінен 

кеңістік 

категориясының 

мақсаттылыгымен 

ерекшеленеді: 

ол 

шынайы


жагдайдан  тумайды,  автор  ойының  қүрамдас  бөліктерінің  бірі  болып 

табылады.

Көркем  кеңістікке  шектеу  жоқ.  Объективті  шексіз  кеңістікті 

көзбен  шолуга  болса,  объективті  шагын  кеңістік  үлан-гайыр  жазирага 

айналады;  кез-келген  кеңістік  ашық  не  жабық  көрсетіледі,  өзінде 

кеңістік табигаты  жоқ ұгымдардың кеңістік моделін жасауы ыктимал.

Объективті  кеңістіктің  үш  типінің  ішінде  (нүктелік,  векторлық, 

квантитативтік)  көркем  мәтін  үшін  квантитативтік  (лат.  яиапШш- 

қанша),  ягни  қүбылыстың  қүрамы,  көлемі,  мөлшері  өзекті.  Бүл 

сипаттар  мәтін  үзіндісінің  ішіндегі  локалды  көрсеткіш  ретінде 

қолданылады.

Субъектінің  (автор  мен  кейіпкердің)  көзқарасы  —  объективті 

және көркем  кеңістіктің негізгі ұгымы.

Автор мен кейіпкердің орны сәйкессе:

а) автордың кейіпкерге айналуы;

ә) автордың кейіпкердің соңынан  ілесуі;

б) автор орнының екі талай болуы мүмкін.

Егер автордың орны  кейіпкердің орнынан бөлек болса, онда:

а) 

автордың  көзқарасы  бір  кейіпкерден  екіншісіне  сыргып 



отырады;

э) автордың көзқарасы тәуелсіз;



Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Тәңірберген Қалилаханов

жүктеу 0.97 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет