Республикасы білім және ғылым министрлігі


Мэтінпің  к о м м у н и к а   ги



жүктеу 0.97 Mb.
Pdf просмотр
бет3/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Мэтінпің 

к о м м у н и к а  

ги

в т ік  


түтастыгы 

О.  11.  Москаіьскаяның  козкарасынша,  млгіннің  коммуникагивіік 

т\тастыгы  оның  кұрамларынын  сабактастыгынла  айгылады.  Бүл 

күбылыстың 

мгміі 

күрде.іі 



фразалык 

түтастыкта 

әр 

сойдсм 


коммуникагивіік  іүргыда  аід ы ң гы   сөйлемге  сүйеніи,  айтыдымды 

бедгідіден  белгісізіе  адіа  карай  жылжыталы,  соның  саідары нан 

түпкілікті  си п аіы   бар, 

күрделі 


фраза.гіык  түтастык  інекарасын 

аныктайтын  такырып-ремалык  іізбск  түзілелі.

Күрдеді 

фразалык 

түіасты к 

күрайтын 

такырып-ремалык 

гізбектің  ксң  тараган  модеді  аддыңгы  сойлсмнің  рсмасын  адымлай 

гакырыптандыр>га  енетін  карапайым  желілік  такырыптык  проф сссия 

дел атайды 



ш

 

^ ш Й Ь У Й  - - '  і



( ГІ  -  Р1 > —  [12  ( 

Р 1


) -  

Р2] 


—  [ТЗ 

(=Р2) 


-  

Р 

3]

Очекті  такырып  (сквозной  темой)  такырып-ремалык  гізбек 

моледі  жогарыда айіы лган   модсльге  кері



(  ГІ  - Р І )  —  (  I  I  -   Р2) —> (  ГІ  -   Р  3)

Гакырып-рсмалык  тізбек  ортак  такырыптан  шыгатын  тушнды 

гакырып  (гн п еріакы ры п ) аіадаіы н дарды ң   негізінле  тагы  бірі  туады

( Т І - Р І ) — 

Т 

—  ( Т 2 - Р 2 )

І ( Т З - Р З )

Мүпдай  такырып 

рсмадык  тізбектің  сегменттері  параддсльлі 

байланыстан  түмндайлы.

22


Әрине, 

коммуннкативтік 

прогрессиянын 

корсетілген 

модельдерінін 

таза 


күйімде 

гана 


емес, 

бір-бірімен 

түрлі 

комбинацияларда да кездеседі.



Кейде  күрделі  фразалык  түтастык  күраушылардын  арасындагы

такырып-ремалық  тізбек  күрделі  иерархиялык  күрылым  қурайды. 

Такырып  пен  реманы  ажыратканда  күрделі  фразалык  түтастык 

мазмүнын  кеңейтетін,  алайда  баяндауды  жалгастыру  үшін  міндеггі 

бола  қоймайтын  әлдебір  калдыктын  табылуы  мүмкін.  Олар  мэтінде 

басы  артык  дүние  емес,  оны  байытып,  сипаттау  детальдарын  қосады, 

уакигалар  мен  кейіпкерлерді  сипаттайды,  субъекғивті-модальдык 

мәнін  жеткізеді,  бір  созбен  айтканда  баяндаудын  толык  болуын 

камтамасыз  етіп,  тывдармшіға  (окушыга)  әсер  етеді,  мәтінніц 

сіилистикалык байлыгын  корсетеді.

Егер  күрделі  фразалык  түтастықты  обьективті  лингвистикалык 

күбылыс  деп  есептесек,  онда  субъективті-авторлык  ескертпеден

ауыткып,  онда  такырыгі  пен  ремадан  түратын  «объективті  негізді» 

(«объективный  костяк»)  бөл>ге  болады,  мәтінде  барлык  субъективті 

сэттер  (эмоциялык-экспрессивті)  тыс  калып,  мэтін  мазмүнынын 

негізгі  желісі  гана сакталады.

Мэтіндегі 

субъективті 

-  

экспрессивті 



сэітер 

ретінде


аиырықшаланып  жазылган  сөилемдер  эңпменің  негізгі  желісін 

(мысықтын  эрекеті)  бүзбай  шет  калады,  бірак  сипатталган  көріністі 

жақсырак елестетуге  көмеісгеседі.

Коммуникативтік  мүшелеудің  негізінде  создердің  субъективті

жэне  ооъективті  орын  іэрпоі  жаіады,  оигкені  ол  идеяларды  кандаи 

адамның жеткізуіне байланысты  -  сабырлы  немесе тым  эмоционалды.

Г. 

А. 


Золотова 

баяндаудагы 

сөйлемдерді 

біріктірудіц 

параллельді 

жэне 


сабактасты 

тэсілдеріне 

назар 

аударады. 



Фразааралык 

байланыстарды 

параллельді 

дамыгуда 

алдынгы 

сәйлемнін 

такырыбы 

кейінгісінің 

такырыбымен 

есімдікпен 

а.імастыру,  синонимдік,  тек-түрлік,  посессивтік,  паргативтік  (бөлшек 

пен  бүтін)  катынаста  болады,  сабактасты  тэсілде  осы  қатынастар 

а.ідыңгы  сойлемнің  ремасы  мен  соңгы  сөйлемнің  тақырыбы  арасында

байқалады  [2, 385 б.|.

Мэтіннің  сурегіеу  фрагменті  не  агаулы 

предикатты,  не 

лексикалық  жагынан  осалданган  егістікті  сөйлемдерден  күрылады 

(гипертақырыпты  жэне  гииерремалы  такырып  -   рема  тһбегі).  Бүл 

мәтін  фрагменттерінде:  1)  кеңістік-мекен  кагынасгарын  суреттеу;

2)  запгардың  сапасының  си п ап ам асы ;  3)  іс-эрекет  і>ралы  хабарлар

болады.

23


Млтіп  аз  ко.іемлегі  акпарат  принципі  бойы нш а  күрылуы.  ягни 

мейлінше  гүжырымды  болуы  мүмкін,  сондай-ак  өзгеш е  баяндауга 

окырмапда  мачмуіімың  тсрсіиігі  мен  коп  кырлылыгы.  мәіінніи 

стилнстикаіы к  Пайлыгы  мсн  монсрлілігі  әссрін  калдыратынлай 

коптсгсн  егж ей-ісгж ейлі  акпарларды  косумси  күрылуы  мумкін. 

Алайда  такырып-рема  суреті  бірінші  мәтінде де,  екіншісінде  дс  үксас

болын  шыгады.

Тек  такырыбы  немесе  тек  ремасы  бар  сөйлемдерден  баска 

күрлслі  фразалык  гүтастык  күрамына  кіретін  барлы к  сойлемлсрлін 

әркайсысыиын  оз  такырыбы  мсн  ремасы  бар.  Ллайда  сойлемдсрдің 

бәрі  бірдей,  ягнн  күрделі  фразалык  түтастык сойлемдеріиің такырыбы 

мен  ремалардын  бәрі  бірдсй  оиың  такырыбы  мен  ремасына  кірмсйді.

тск  баян ла\д ы ц   н с г п п   желісін  жсткізуин  сөилемдердің такырыоы  мен

ремасы енеді. 

V*,


Мәтінді  күрайтын  айтылымдары  ремалары ның  сабактастыгын

жасайтын  «ремалык  озек»-тің  ( Г.  В.  Ш мелеваның  термині)  мәтінді

коммуникативтік 

үйымдастыруда 

маңызы 

ерекше. 


«Ремалар»

бойыниіа  оку  лрбір  мәденистті  адамга  аян,  мотіннің  не  жайлы  скені

алдын-ала оган  белгілі  болгандыктан,  хабардың маңыздысын  ал\  үшін

солай  істейді.  Мүндай  окудың  күпиясы  -   жазбаш а  созде  ремалар

кобінесе сойлемдсрдің соңыпда орналасады.

2.2.4  Мэгішіін  кұрылымдык тұтастыгы

Күрдслі  фразалык  гүтастык  пен  түтас  мэтіннің  күрамына 

кіретін 

сойлемдср 

тск 

гакырыптың 



ортактыгымен 

және 


коммуникагивтік  п р о ф есси я  кпгынастарымен  гана  емес.  олардың  бір 

бүтіннің  б олш екіері  екенін.  оз  жиынтыгында  күрылымдык  бірлік 

күрайтынын 

корсстетін 

эр 

алуан 


сырткы 

сигналдармен 

де 

байланысты. 



’ 

ь  


^

Мэтіннің 

күрылымдык 

түтастыгы 

оның 

магыналык 



(гакырыптык)  жэне 

түтастыгының  сырткы  корінісі.  Сондыктан 

күрделі  фразалык  түтастык ішіндсгі, түтас  мэтін  ішіндегі  такырыптык, 

коммуникативтік  жэне  күрылымдык  түтастыкты  сигіаттаганда  эр 

кырынан 

көрінетін  сол  бір  күбылысты  үшыратамыз.  Окшаулаиган 

сойлемдерді  карастырганда  бү.і  күбылыстарга  жеткілікті  түсініктеме 

габыла коймайды.  олардың функңиясы тек  күрделі  фразалык түгастык 

псн  түгас  мэтін  іпсцбсріпдс  ашылады,  алайда  олар  күрделі  фразалык

түтастыкты,  сопдаи-ақ түтас  мэтиіді  кұраитын  соилемдер  арасындагы 

сол  жакты  жэнс оң  жакгы  баіі.іамыстарды аныктауга бслсене  катысып, 

мэтін түзугні  ф \ нкииясын  агкаралы.



Сондай-ак  сөйлемдер 

арасындагы 

жэне 

сөйлем 


ішіндегі 

боліктері  арасындагы  анафоралык  және  катафоралык  байланыстар

байланыс  кұралдары болып табылады.

Анафоралык 

байланыстар 

(бір 


айтылымның 

магынасы 

алдындағысына  сілтеме  болып  келетін  айтьілымдар 

арасындагы 

катынастар)  күрделі  фразалык  тұтастык  гіен  мәтінде  ортаңгы  және 

соңгы  позициядагы  сөйлемдердің  магыналык  және  кұрылымдык 

дербессіздігін  корсетеді,  ягни  сол  жакты  байланыс  кызметін  аткарады. 

Мысапы:


Сіз окулык  сұрадыңыз ба? Менде  ол  жок.

Катафоралык  катынас  (анафоралыкка  керісінше)  оң  жакты, 

келесі  байланыстың  сигналы  ретінде  катафора  мэтінде  ортаңгы  жэне

алгашкы  позициядагы  сөилемдердщ  кұрылымдык  жэне  магыналык 

дербессіздігін  көрсетеді.  Мысалы:

Анық бір  нәрсе -  менің  кетуім  керек

Сөйлемдер  арасында  И.  Р.  Гальперин,  О.  И.  Москальская, 

Л.  М.  Лосева  жэне  баска  галымдар  бөлген  а)  дэсгүрлі  грамматикалык

және  ә)  логикалык  байланыс  күралдары  к\ры лы м ды к  байланыс 

сигналдары  болып табылады.

Д ә с т ү р л і-г р а м м а т и к а л ы к   б а н л а н ы с  

күралдарына:  осыган 

байланысты,  сондыктан,  алайда,  сол  себепті,  сиякгы  жалга\лықтар

мен  жалгаулык  сөздер,  оарлык  деиктикалык  күраллар,  көсемшелік 

жэне  есімшелік  орамдар,  шактарды  колдану  жэне  баскалары  жатады. 

Бүл  кұралдар  өзара  жекелеген  сөйлемдерді  гана  емес,  мэтіннің  ірі 

үзінділері  -   күрделі  фразалык түтастык,  абзацтарды,  тігггі  тарауларлы 

байланыстырып,  бүл  түргыда  когезия  күралдарының  мэртебесіне  ие 

болады.

Л о г и к а л ы к   б аііл ан ы с  к ү р а л л а р ы н а   Р.  Галыіерин  хабардың 



мезгілдік 

(т аяуоа,  бірн еш е  кум.  апта,  ж ы л



откем 

соң

,  і.с.с.)  жэне 

кеңістік 

(алыс 

емес,  қарсыОа,  артта,  астымОа,  устімде,  алыста, 

таяуОа

 

т.с.с.)  гіараметрлерін  білдіретін  сөздерді  (көбіне  үстеулерлі)



жаткызады.

Л.  М.  Лосева  мезгілдік,  кеңістіктік,  сол  сиякты  заттык, 

акционалдык жэне сапалык байланыс  күралдарыи  атайды  [13, 9-15  6  ]

Логикалык 

когезияіа 

санамалау 

формалары: 

біріммііоем, 

екімшіОем,  уиіімшіОем,

 

графикалық  қүралдар  «а»,  «э»,  «б»  немесе 



айтылым бөлімдерін  цифрлармен  «1», «2», «3», т.б.  бөлу  де жагады.

Бүл  когезия  күралдары  логикалык-философиялык  ұгымдарга  -  

сабактастык,  мезгілдік,  кеңістікзік,  себеп-салдар  кагынастарына  енігі, 

оцай  байкалады.  Оларда  байланыстың  граммаш калы к  жэне  мәтінлік 

формаларының 

киылысканы 

корінеді. 

Когезияның 

логикалык

25


формаларында  екі-грамматикалык  жэне 

мәтін  кұраушы  функцияның

бір  мезгілде өткерілетіні  байкалады.

Синонимдік  алмасулар  мен  перифразаны  коса  алганда  мәтінде



тірек  сөздердін  жүйелі  кайталануы  курделі  фразалык  тұгастык  пен

тутас 


мәтін 

ішінде 


сойлемдердін 

арасындаіы 

байланыстын

формальды 

көрсеткіші  Оолып  табылады.  Мысалы,  фразааралык

байланыс 

ісүрапы 

ретінде 


лексикалывк 

кайтала\, 

перифраза,

такырыптык жагынан  жакын  сөздер тізбегі  және т.б.

Сырткы  сөздік  корінісі  жок,  бірак  имплицитті  логикалык 

катынастар  сигналы  болып  табылатын  лексикалык  кайталамасыз, 

грамматикалык  анафора  күралдарынсыз.  л о ги к аіы к   және  баска 

күралдарсыз  кұрылымлык байланыс  көмескілеу айтылады.

«Нөлдік»  анафора  деп  аталатынның  сондай  байланыс  күраіы

болуы  мүмкін. 

'>

Нөлдік  анафора  такырыптык  негіз  жасау  күралы  да  болып



тпбылады.

Қатысушылар 

санын 

санам аіайты н 



сап 

есімдер 


жиі 

катафоралык байланыс  си гн аіы   болып табылады.

Сырткы  кұрылымдык  корсеткіштерсіз  катарлас  орнатаскан 

сойлемдер  арасында  мынадай  байланыс  түрлерінін  жүзеге  асырылуы 

мүмкін:

а) себеп-сапдарлык байланыс;



ә)  айы ры кш ы лы к  (ж аіпы лам адан  жекеге; 

мәтің 


негізінен 

синтаксистік  параілелизм   принципі  бойынша  кұрылады.

Синтаксистік 

параілелизм 

аркылы 

сөйлемдер  арасындагы 



тсктік-түрлік  катынасты  мәтіндер  кұрылады.

б) диагностикалык интерпретация.

Күрделі  фразалық  түтастыктагы 

магынапык  катынастарлы 

сипаттауга  кажетті  логикалык  байланыс  түрлері  ретінде  мыналар 

карастырылады:

1)  дизъюнкция  (лат.  сііз^ипсііо  -   болу,  карсы  кою)  -  

немесе 

жалгаулыгынын 

логикалык 

эквиваленті 

(риторикада 

силлогизм 

дилемма); 

осы 


жатгаулыктың 

негізгі 


логикалык 

касиеттерін 

форматаушы  операция:

Өзіц таңда:  мойындасаң -  боссын,  мойындамасаң -  камаласың;

2)  импликация  (лат.  іт р ііс о  -  тыгыз байланыстырамын) -  

е гер ... 

он()а

 

орамының 



ж уык 

логикалык 

эквиваленті. 

осы 


орамның 

формалаушы 

логикалык 

касиеті, 

импликация 

әлдебір 


мәннін 

аитылымсыздыгы  сиякты  колданылады,  байланыс  импликациясы  да 

болуы  мүмкін,  антонимдер:  импликаиия  -   эксп.іикация: 

Өнерпаз 

полсаң арқалан

;

26



3)  конъюнкция  (лат.  согуипсііоп  -   одак,  бай.іаныс)  - 

жэне 

жалгаулыгынын 

логикалык 

эквииаленті, 

осы 

жалгаулыктың



формалаушы логикапык касиеттері:

Күн  күркіреп, жаңбыр жауды;

4) эквиваленция  (лат.  ае^иіуаіепі» (ііз) — тен  монді, тец багалы) -  

элдебір катынасіа баскасымен  тен багалы, тең мэнді  немесе сәйкес *іаі 

немесе  сан,  баскаша  айгылуы  немесе  алмасгыруы  бола  алады. 

Эквиваленттілік -  теңдік кагынасы: 



Лбай -   уіы ақын.

Бүл  байланыс  күраідарының  импликациядан  баскасы  күрделі 

фразапык 

түтастыктагы 

сойлемдердің 

арасында 

да, 

әртүрлі


оаиланыстагы  күрмалас  сөилемищ  ооліктерінщ  арасында  вероальлы 

жэне 


вербальсыз 

айтылуы 


мүмкін. 

Импликация 

вербапьды 

аитылмайды.

Әр  мэтіннің  негізінде  акикат  туралы  күрделі  пайымдау  гана 

емес,  коммуникация  жагдаягымен  жэне  сол  жагдаятка  сәйкес 

айтушының  өзінің  алдына  койган  міндегтерімен  (хабарлау,  уэде  беру, 

сактандыру, 

сүрау, 

коркыту, 



эңгімеге 

тарту, 


түсіндіру, 

т.б.) 


жасакталатын  белгілі  бір  коммуникативтік  максаг  жагыр.  Мүндай

максат  күрделі 

фразалык  түтастык  күрайтын 

компоненттердің 

арасындагы 

магыналык  катынастарга  елеулі 

ыкпалын 

гигізеді. 



Күрделі 

фраіалык 

түтасгык 

күраушылардын 

арасында»ы 

магыналык  кагынастар  жүйесі  (реляциялык  жүйе)  ен  алдымен 

семантикапык  мэні  накты  контексгік  шеңберде  олардың  логикапык- 

грамматикалык  мэнінен  едәуір  озгеше  жалгаулык  гіен  жалгаулык 

сөздерге  катысты.  Мэселен, 

жэне

  жалгаулыгы  негізгі  мэнінде 

логикапық 

жэие

  жапгаулыгымен  (біріктіруші  функпия  агкаратын)  сай 

келеді.  Алайда  осы  жалгаулык  накты  сөйлемдер  мен  накты  күрделі 

фразапык түтастыкга  синтаксисте зерделенетін  себеп-салдар,  шартты- 

сапдарлы,  қарсылыкты  және  баска  қатынасгармен  байланысты

•  


соилемдер мен сөилем  мүшелерін  оіріктіруі  мүмкін.

Күрделі 

айтылымда 

санамапаумен 

біріккен 

окигалар  бір 

мезгілде  немесе  хронологиялык ретпен  өтеді,  ягни  бірікгіре  санаганда 

темпоратьды  катынас  эркашан  көлегейленіп  түрады.  Темпоральды 

создердің  болуы  (жалгаулыктар  мен  г.б.:  сонда,  сагат  алтыда,  кейін, 

кешке, 

т.б.) 


санамазангаи 

окигапар 

арасыпдагы 

мерзімдік 

кагынастарды  ашып  көрсетеді.  Алайда  гемпораіьды  создерді  енгізу 

эрдайым  темпорапьды  катынас  атгы  шегіке  шыкты  дегенді  білдіре 

бермейді  жэне  күрделі  айгылымды  семантикатык  таідаганда  атап

корсетілуге тиісті  емес.

Сонымен,  сөйлемде  және  сөйлегенде  (мэтінде)  колданылатын 

жаігаулыктардың  ерекшелігі  -   эркайсысының  эр  а іу а н   багыітарда

27


ортак  өз  мәнімен  логикалык  жалгаулыкка  тэн  ортак  монді  нактылап,

онымен тогысуы.

Коммуникативтік  семантика тұргысынан  мптінде  мэтіннін терен

күрылымынла  өзге  коммуникативтік  максаттагы  (жанама  соз  актілері) 

синонимдік  немесе  омомнимдік  үстінгі  кұрылымдар  колданылады. 

Мүндай  кұрылымдар 

аскан  ізеттілік  таныту,  создік  әрекеттің

жагымсыздыгын  жасыру,  ишара  білдіру,  кекету  және  баска  да 

субъектінің  іс-әрекетін  сипаттайтын  манипуляңиялар  жасау  керек

болганда  колданылады.  Мысалы:

Жел  согып  гұр!  Терезені  жабыңызшы,  соккан  желден  тоңып

кеттім. 


  ■


 

ІШШш

Не айткыңыз  келіп тұр? -А й т а  берініз кысылмай.

Ж анама соз актісіне магыналы  үнсіздік те жатады.

Когезиянын  компознциялык  —  кұрьілымдык  формаларына

бірінші  кезекте  хабардың  сабактастыгы  мен  логикалык  ұйымдасуын

баяндаудың  негізгі  такырыбымен  (сюжетімен)  тікелей  байланысты

емес  окигаларды, 

кұбылыстарды,  іс-әрекеттерді  мезгілдік  немесе

кеністіктік  сипаттаумен,  түрлі  шегіністермен,  соз  араластырумен

шектелген  тіл  материалы  жатады.  Мұндай  «бұзушылыктар»  әңгіменің

нсгізгі  желісін  бұзып,  кейдс  хабардың  екінші  кезегін  танытады.

Кірігудін 

композициялык-күрылымдык 

формалары 

фильмдерде

пленкапарды  кесектеп  кұрастырганга ұксайды.

Өмірде  жаксылык  пен  жамандыктың,  куаныш  пен  реніштің,

соттілік  пен  сәтсіздіктің  алмасып  отыруы  -   акикат  шындык.  Барлык 

өнер  т>ъіндылары  тәрізді  коркем  эдебиет  шыгармасы  да  өмірді  әр 

кырынан 

көрсетуге 

гырысады, 

когезияның 

композициялык- 

күрылымдық  түрлерімен  жүзеге  асырылатын  формасы  онын  барабар 

айтылымына 

айналады. 

Бейкисын 

тұргыдагы 

когезияның 

композициялык-кұрылымдык  формаларында,  мысапы,  ассоциациялык 

когезия  формаларында  әңгіменің  бөлшектенген  кесектерін  кисынды 

байланыстыруы  мүмкін  сөздер  мен  айтылымдарды  ойша  елестетуге 

болады.  Мысалы:  баяндау  гакырыбынан  ауыткып,  баяндаудың  баска 

желісіне  ауысып,  бұл  менін  ...  есіме  түсірді,  осымен  косарлана,  баска 

мезгілде,  баска  жерде,  осыган  ұксасты  байкау,  т.б.  әдетте  бұл  сөздер 

мен  айтылымдар  баска  мәтіндерде,  мысалы,  гылыми  мәтіндерде  ашык 

корсетіледі.

Когезнянын  стилистикалык  (риторикалык)  формалары 

стилистикалык 

ерекшеліктері 

күрделі 


фразалык 

түтастык 

пен

абзацтардын 



күрылымдарында 

сабактаса 

кайгаланатын 

мәтін


үйымында 

байкалады. 

Күрылымдардың 

үксастыгы 

әрдаиым 

ссмантикалык  жакындыктын  белгілі  бір  дәрежесін  болжатады.  Егер

28


мәтіннің  оір  аозацында  ееоепген  салдарға  караи  д ам \ы н   аны кта\га 

болатын  кұрылымды  тапсак,  онда  екінші  не  үшінші  абзаціа  (үііндіде) 

сондай  күрылымныи  дам>ы  когезия  формаларыныц  бірі  болады. 

Күрылымның  толымсыз  параллелизм  жагдайлары  туралы,  мэгіннін 

екі  және  одан  көп  бастаулары  туралы  да  соны  айгуга  болады. 

Параллелизм  амалы  сейлемдер,  күрделі  фразалық  гүгастык  жэне 

абзац  қүрылымдары  үксас  болганда  өткеріледі.  Қүрылымдардың 

мүндай  үксастыгы  негізінен  күрделі  фразалык  түгастык  жанаса 

орналасканда 

көрінеді, 

кейде  аралық  откерілуде  де  үксастык 

байкалады.  Ондай  жагдайларда  когезия  стилистикалык  әдістердін 

комегімен  іздестіріледі.  Ен  қарагіайым  когезия  -   хііазм  ама-гіы.  Бір 

күрделі  фразалык  түтастык  (абзацта)  сөйлемдердін  тіркесу  тэртібі 

алдыңгысына  немесе  соңгысына  қатысгы  озгермелі.  Мәселен, 

бір


үзіндіде  хаоар сеоептен  салдарга  караи,  келесісінде  салдардан  сеоемке 

карай 


дамыса, 

хиазм 


амалының, 

ягни 


риторикалык 

когезия 


формаларының бірінің ашық корінгені.

Когезияның  осы 

формаларына  негізі 

үксас,  ал 

өгкерілу 

формалары  әр  түрлі  бір  сіилистикалык  (риторикіыык)  амалдың 

(салыстыру,  аллюзия,  метафора) белгілі бір  қайталануы  да жатады.

Когезияның  ыргак  түзуші  формаларын  кабылдау  киынырак,  ол 

негізінен  поэзияның  еншісі.  Ыргак,  ұйқас  жэне  баскалары  сиякіы 

күбылыстар  поэтикалық  шыгармалардың  формасымен  анықталган 

максаттарга  қызмет  етігі  қана  коймай  когезияның  қүралдары  болыгі  та

табылады.

Ыргак  прозалык  мәтінді  үйымдасгыруда  да  белгілі  бір  роль 

атқарады.  Ыргак  -   соз  козіалысының,  бүкіл  шыгарманың  дамуының 

бірлігі.  Ыргактык  козгалыс  сан  алуан,  ыргактык  динамика  сюжет 

динамикасымен,  авгордын  мінездері  мен  бейнесінің  дамуымен 

байланысты.  Ыргакгык сурет дамушы  эрекет барысын  жүзеге  асыр\да 

жэне 


оның  кезеңдерін  бөлуде  маңызды  роль  аікарады.  Түрлі 

композиция  -   сөз  бірліктерін-портрет  жэне  пейзаж  суреттемелерінде, 

пайымдауларда жэне т.б.  ыргактык шекгеу байкалады.

Автордын, 

эңгімелеушінің, 

кейіпкерлердің 

«партиялары» 

коркем  мэтіннің  кұрылымында  ыргакты  дараланады.  Көркем  мэтінді 

ыргақты  ұйымдастырудыц 

негізінде  лннгвистикалык  факгорлар 

жатыр.  «Табиги»  жэне  ыргакгы  прозада  үш  ыргак  бірлігі  анык 

корінеді: 



фонетикалык 

сөз 


(екпінділігі 

жагынан 


айгылганда 

лексикалык  сөзге  тенелегін 

кез-келген  сөз),  оны 

кейде  такт, 

фонегикалык  түтастык, 

«ыргакіы  күры.іым» 

немесе  аритмиялық



топ деп атаиды, син гаі 

ма 


және 

соилем.


29

Кейбір  галымдар  нсгічгі  ыргактык  бірлік 

ретінде  көркем 

млтінде  ыргактык  фигура  курайтын  синтагманы.  ягни  түрлі  екпіндік 

күрылыстагы  фонетикалык  создерлін  белгілі  бір  сабактастыгын

аіайлы . 

^рвІИШІНЩ

Ыргак  (түрактылыгы  немесе  өзгеруі)  абзаитың  колемімен.

сойлемнің  үзактыгымен,  күрылымымеи,  әуезділігімсн,  сойлем  мен 

синтагмадагы 

создер 


мсн 

сөз 


екпіндерінің 

санымен 


жэне 

орналасуымен  байланысты.  Сөйлемнін  күрылымындагы  эуезділік  пен 

соз екпініндегі  озгерістер  ыргактын озгеруіне соктырады.

Проза  ыргагының  нсгізінде  күрылымнын  кайталануиіылыгы, 

мотінді 

біртекті 

ыргакты 

ететін 


ыргак 

кайталануы 

жатыр. 

Күрылымның 



кайталануы 

лексикалык 

және 

фонетикалык 



кпйталанумен  (анафора,  аллитерация,  эпифора)  күшейеді.  Сонда  анык 

кабылданатын  ыргак,  ы ргаю ы  

немесе  ыргактанлырылган  проза 

туады.  Мәтіннің  ыргактык  суретінің  сан  алуандылыгы  ыргактык 

козгалыстың, 

ягни 


синтаксистік 

жэне 


әуендік 

модельдердегі 

озгерістің, 

мотінге 


жаңа 

ыргактык 

фигуралар 

тудыратын 

варианттардың  косылуыныц аркасында жасалады.

Коркем  проза  ыргагы 

сюжетпен  де,  композициямен  де, 

ксйіпкерлердің  мінезімен  жэне  баскалармен  байланысты.  Пушкин 

прозасының  кайталанбас  ыргагы  баршага  аян.

Сонымен, 

күрделі 

фразалык 

түтастык 

(микромэтін) 

мен 

макромэтінді  талдаганда  күрделі  фразалык  түтастык  сөйлемдерінің 



арасындагы 

логикамык-семантикалык 

байланыстарды,

коммуникативтік  максат  үсганымын  жэне  жалгаулыктармен  гана  емес 

баска 

күралдармен  де  айтылатын 



күрделі 

фразалык  түтастык 

күрамаларының 

арасындагы 

реляциялык 

катынастарды 

ескеру 

маңызды. 



і 

ІШЯвММйІ


Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Тәңірберген Қалилаханов

жүктеу 0.97 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет