Республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 0.97 Mb.
Pdf просмотр
бет2/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

11

Корыта  келіемде,  мэтііі 

копаспектілі,  әр  түрлі  баім тта 

зерттелетін 

күрлелі 


лингвисгикалык 

күбылыс, 

еи 

жогары 


комм 1 н и кати вті к б і рл і к.

1.2  Сонлеу  жанрлары  мен  мәтін жанрлары.  Мәтін  типтері

Қазіргі  мәтіндер сөйлеу формасына  карай  ауызиіа  және  жазбаша 

болып  болінеді.

Сойлеудін ауызша  формасындагы  мәтіндер  жазбаш а  формадагы 

мәтіндерден 

мүлдем 


өзгеше. 

Ж азбаша 

мәтін 

алдын-ала 



ойластырылады,  кабылдаушының  қатысуынсыз  түзетіледі,  ал  ауызша 

мәтінде  барлык  түзетулерді  тындаушы  кабылдайды.  Ж азбаш а  мәтін 

көру  аркылы 

кабылдауга  арналган,  сондыктан  онда  болімдер, 

үзінділер және т.б.  такырыптар  мен  такырыпшалар,  абзацтар,  шрифтік 

айшыктау  мен  асіы н   сызу  т.с.с.  ажыратылады.  А уы зш а  мәтін  тмцдап 

кабылдауга 

ессптелген, 

сондмктан 

айтмлгандм 

түзет\', 

«кайта 


тывдау»  (таспа  жазуы  болмаса)  болмайды;  сонымен  бірге  мәтіннін 

тыңдаушыга 

тоуелділігі 

(түсіпбегенін 

кайта 

сүрау 


мүмкіндігі, 

айгушының 

мимикасының  тындауш ыга 

әсері 


т.б.) 

байкалады, 

монологтік емес  сойлеуде  әңгімеге  араласу  мәтіннің түтастыгына  гана 

емес,  эңгіменің  аякталмай  калуына  да  әеері  айкын  сезіледі.  Ауызша 

мәтіннің  жазбаша  мәтіндегі  амалдардан  бөлек  риторикалык  амалы  да

бар.


Заманауи  жанртану  сойлеу  жанрлары  мен  мәтін  жанрларын 

кызыкты  жіктеуді  үсынып  отыр.  Бұл  жіктеудің  негізінде 



М.  М. 

Бахтин 


кабылдаган  сөйлеу  жанрлары  мен  оның  бірінші  (карапайым)  және 

екінші  (күрделі) сойлеу жанрлары  гуралы  идеясы  жатыр.

М. 

М. 


Бахтиннің  пікіріише,  сөйлеу  жанрлары  дегеніміз, 

«айтушы  үшін  озі  жасамаган.  оган  берілген»,  «айтылымның  берік

такырыптык  композициялык  жоне  стилистикалык  типтері»,  «сойлеу

түтастыгын  жасаудың  типтік  модельдері».  «Егер  сойлеу  жанрлары

болмаса 

сойле\ 


карым-катынасының  болүы  мүмкін  емес  еді» 

[7 ,2 4 2  6.].

Солай  бола  түрса  да,  зе р п е у л е р д е   сөйлеу  жанрларына  түрліше 

түсініктемелер беріледі.  Ол  ең  алдьімен зерттеушілердің жанртанудың 

басты  термині-сойлеу  жанрын  түрліше  түсіндіріп  жүргенінен  гуып 

отыр. 


Кейбір 

зерттеулерде 

«сойлеу 

жанры» 


кең 

магынада 

түсіндіріледі,  баскатарында  «сойлеу  жанры»  ұгымын  сойлеу  актісіне 

балама 


ретінде 

түсіндіріледі, 

үшіншісінде 

мәтін 


типтерімен 

байланыстырылады.



I

  алымдарлың  копшіліі інің  пікірінше,  сойлеу  жанрының  басты 

нышандары-адресат, 

адресанг.  бакылаушы, 

реф ереіптік  жагдай.

12


байланыс  арнасы,  әрекеттестікгін  жалиы  комтексті,  уакыт,  орын  жоне

коршаган  ортадагы  ахуал,  коммуннкаіивтік  максаі,  автор  оеинесі, 

адресат  бейнесі,  өткендегінің  бейнесі,  келешек  бейнесі,  диктумдык 

(окига) мазмұнының  гипі, сойлеу жанрының тілдік жүзеге асырылуы.

М.  М.  Бахтиннің негізгі  және  косымша сойлеу жанрлары  туралы 

идеясы 


галымдардын 

отандык 


жанрганудың 

дамуын 


дәстүрлі 

семиогикалык  жүйеде  -  с ем а н ти к а   (жанрдын  аты)  -   синіаічгііка 

(жанрдын  комгюзициясы)  >  п р а г м а г и к а   (айтушынын  максаты  жэне 

онын  тиісті  жанрды  таңдауы)  карастыруына  жэне  олардын  сөйлеу 

жанрларын  зерттеуді  үш багытка бөлуіне мүмкіндік береді.

Бірінші  багыт  (семантикалык):  сойлеу  жанрлары  адамдардын 

ә.іеуметтік  әрекеттестігінін  типтік  жагдайын  вербгілды  безендіру 

ретінде 


аныкталады. 

Қосымша 


жанр 

негізгіден 

функциялык 

сііласымен 

немесе 

стилисгикалык 



әңделуімен 

ерекшеленеіін 

онтологиялыктуынды  ретінде түсіндіріледі.

Бүл 


багыт 

казіргі 


жанртанушыларга 

(әсіресе 

күнделікті 

коммуникация саласында);

-  информагивгік және  накты  сөйлеу жанрларын;

-  субжанрлар  (бір  актілі  айтылымдар),  гипержанрлар  (мыса-іы, 

дастархан  басындагы  гипержанр-тост, дастархан  басындагы  әнгімелер 

жанры  және  т.б.)  жанроидтар  (түрлі  жанрлардыц  элеменгтері  енген 

гибридтер,  мысалы,  осек-аян,  актарыла  сырласу,  үрыс-керіс  гіен 

отбасы  әнгімелері),  протожанрлар  (негізінен  жеті  жаска  дейіпгі 

балаларга тэн  жанрлы  формаларды  меңгеру);

-  сөйлеу  немесе  арнайы  жоспарланбаган,  ригорикалык  немесе 

саналы 

түрде 


жосгіарланган, 

элементарлык, 

кешендік 

және 


баскаларын  бөліп, сипаттауга мүмкіндік берді.

Жагдайлар, 

окигалар 

(карапайым 

жэне 

күрделі) 



агтары, 

коммуникативтік  эрекеттер  агы,  сол  сиякты  сөйлеу  шыгармалары- 

мэтіндерінін  эр  типті  түрлерінін  аты  сөйлеу  жанры  атыныц  ролін 

аткарады.  Мысалы,  әнгіме,  уагыз,  кешірім,  жауап  сиякгы  сөйлеу 

эрекеттері  мен  окигалары,  жэне  мэтіндер-отініш,  рефераг,  бүйрык, 

анекдот,  күттыктау  сөйлеу  жанрларынын  да  аттары  болып  табылады, 

мысалы,  эңгіменін,  уагыздыц,  отініштіц,  бүйрыктын,  рефераттың, 

анекдоттың жэне т.б.  сөйлеу  жанрлары.

Екінші  багыт  (синтакіика):  Г.  И.  Ьогин  мэтіндер  типологиясь ін

дихотомия  принципі  ооиынша:  жеке  жэне  үжымдык,  таоиги  жэне 

жасанды,  моноадрестік  жэне  полиадрестік,  коркем  жәтіе  кәркем  емес, 

толык  жэне  толымсыз  іүрінде  аныктайды  жэне  сөйлеу  жанрларының 

жазбаша  гүрлерін төмендегідей топтастырады:

13


-  сейлеу  субъектісі  бойыніиа  (бүркеншек,  бейтарап,  үжымдык,

жеке авторлык); 

г

-  объект  бойынша  (жске  багытталган-жеке  хат,  копшілікке



багытталган-кітаптар,  газетгер,  жазылымдар,  белгісіз  багдарлы,  екі- 

жакты  багдарлы-жаздым  жоне дереу жауабын  күтемін);

-  уакыт  бойынша  (дсреу  оку  үшін-төралкага  хат,  дереу  окып, 

сактау  үшін,  сактамай  баспалык  жаңгырту  үшін-газет,  баспалык 

жангырту  үшін-кітап);

-  мәтін  іиііндегі  автор  сөйлеуі  бойынша:  субтілді,  әлеуметтік 

диалскт,  акпараттык  куат  [8.  12-22  б.].

Үшінші  багыт  (прагматикалык):  косымша  сөйлеу  жанры  негізгі 

сойлеу  жанрының  күрылымдык  элементі  болып  саналатын  мәтіндер 

типі  ретінде  сипатталады.  Сейлеу  жанры 

үгымын 

сейлеу 


эрекеттерімен  емес,  мәтіндермен  байланыстырган  жон  жоне  сейлеу 

жанры  кажетті  әрі  прагмагикалык  мәнде  көрінетін  үш  аспектіні 

белгілейді: 

й | 


'  ,

-  когііитнвтік  -к ұр ы л ы м ды к   аспект 

(жанрлык  кагидаттары 

сол  социумга  тән  сейлеу  әрекеттерінің  жасапу  тәсілдері  мен  етуінің 

әдеттегі  тәртібін  тіркейтін  сценарийлер,  коммуникативтік  жагдайлар 

модельдері);

олеуметтік-психологиялык 

аспект 

сөйлеу 


жанрының

таңдалуы  белгілі  бір  шамада  субъектіні  сипаттайды  және  түлгалык 

касиеттің  көрсеткіші  ретінде  «автор бейнесін»  жасауга  ыкпал етеді;

-  әлеуічеттік-іиәдеііи  аспект, 

мүнда  сөйлеу  жанры  - 



сөйлеу 

әдібінің  мәні,  эр  социумның  маңызды  конститутивтік 



белгісі, 

осы 


белгілер  аркылы  «менікі»,  «богде»,  «біздікі»  аныкталады.

Сонымен,  сей л еу   ж а п р л а р ы   үгымында  түрлі  мэтін  жанрларын 

зерделеуге болады:

-  функционалдык  стиліне  катысты  (іскерлік  жанрлар:  хатгама, 

өтініш,  іскерлік  хат,  т.б.;  публицистикалық:  хроника,  макапа,  сұхбат, 

портреттік  очерк,  т.б.);  көркемдік:  эңгіме,  ертегі,  мысал,  т.б.  гылыми: 

пікір,  рецензия,  аңдатпа;  ауызекі  тілде:  жеке  хат,  альбомдагы  жазу, 

күнделік жазбалары);

-  сөйлеудің  функциопалды-магыналык  типіне  карай  (суреттеу, 

эцгімелеу,  пайымдау);

адресанттың, 

адресаггың 

прагматикалык 

ұстанымына 

байланысты  (колпаштау, тост, әңгіме,  пікірталас жанрлары  жэне т.б.);

-  карым-катынас  саласына  карай  (элеуметтік-саяси,  эскери, 

академиялык, сот, діни, т.б.).

14


с

Щ

іт т ім

  ты с  ш м ш р  д *   т . и ш ,   и м .« ы ы .  ф іг іш  р у ф м м  ы  н с ш  и

с у р ііі  бвр  ч.>?Иі  к р ,  ((ниоіарікчіикл  «(мтм рафім»ім«і  а і ы н і   ки  і  мт> 

мі пшлі 

ішрычму

 ші.  і|ниоі 

и р

С #А му 


і і

т р і ш р ы ш н  і а і м с і м р а   о ш р м н,  д і і   і м   б и і ш и м

К4М

ііи н ы с г



«  «урген  г\п   и ү с к х іы   іиерінмнмс^  %#.н«н.ар  *а н с  о,і«ц>«4 

коммденімрни  ретшде  к іф ін іс і  ш р   екінш і  іы ы р .м ім   (иырмчньде) 

магін/дер  к 

іліі


,л нф икаіш лі ын  \

і

 ынамы * 



Г\ II  мул ка  іы  м әпн  и гр іі 

т п о р  іык  іімірбіііін,  ч л , 



ҺЛК 

г,ір ы ім   макала  и р .  ацпм с 

к

*

и



 

й



як

*,д#пмары 

*арніім«&,ііір,  а.I  ек»нии  к л а р .ы іы   \ і ә (інлері с 

шкір.


{ннтіацим,  ргисніия 

ч*а імун  мм.і.  кинспекі,  и т   мснир<тк.і 

туйіи 

іч

» . и*р  4і



іі

іалы  Мапн  і и н т ж  іик<км  үннн  сн  маныі  ім  Г(игі«ктмр>

і» і квркім ж ж  

К Щ Ы Ы

 (ПІП  м,іті#мср

/Херіс  ін і  I 

* Ьиьснпнанмн  сипсі пі. а* 

\і«гпн  ін н к р ін с  

л р т л п м

  І - м с ж і к   усынлшы і )'/  17 б  |.

І -К^ТІ  * МіГІН  ІИПО Н»1 Н4СЫ

іС ги л ь   гур ігрімс  карий: 

;  імлммн.  мксчкчн,  ккср н ,  к«фксм  мдпн 

,  . \


кпіі

|

щ



ТГ!»

і

 



гасымікііЩі)  «іумиш*,  ж аіб ш ш   н е к ір о н л ы   і б

;  Гү рі А

о

И

ыніші



:



К і м м і м  

кцрай 

;  макромчнін. 



м и к р о м л іи , 

курдс  п 

[  -  .  _' т 

___ 


[ сжгғаясист  гутасгык  г.І

Карьім  мігымас  такырыоы  і > маниыр  імк. 

гарнхн. 

іанммлык. 

і  мл и с в й м у  

гісіліик


 карий:  ] аргч меи і гік  г  6 

і  Ьсрілу  гәітііне  карай 

іиалоі,  моіи> ин .  ио іи  им

2  М ,!г іііге   і м   ка 

іі 

і

 нрня 



шр

2.1  > ІП ін   к а і і  і о р н я ім   і \ р а.іы   уі ы м

Мәтінл» 

іер іе.іеіенле  ен  аллымеи 

каіси»рич  іары  боліиііі

м ы и ш .

К и іе го р п я  

-  іаггар  мсн  объекгивті  әлсм  кубылысіарыимн 

барынгиа  оргак  және  е  іеулі  касиепсрі.  бе ігьтері,  бай  іанысгары  мен 

катынастары  көрсетілген  үгмм,  мәгіннін  екі  жакгы  с и п а гіа іы   керінісі- 

курылымдалуы  му мкіп форма  мен  ма імун бірлігі.

ІИәтіи  ка гегмримсы-оар іык  мәгіиге  гән  ослгі,  о і к ы і   еш  мәпн 

оолмаилы.  лгни  мәтіииін тиіюлоі иялык белгісі.

В і   кеіепн ле  мәтін  белгілі  бір  дәрсжедс 

гиеи лсс гірілі ен 

категорм*лар  жиынгыгы  рсііи  іс  карастырыл)ы  мумкін

Мынаны  ескерү  м а н ы и ы

15


1) 

мәтін 

ешкашан 

бір 

мәтін 

категориясымен

•  


модельдендірілмейді, тек олардын жиынтыгымен  модельдендіріледі;

2)  кез-келген  мәтін  категориясы  функционалдык-семантикалык

негізде бөлініп, мәтінніц өзініц «әмбебап  магынасын»  іанытады.

О ларды ң  эркайсысына  бірыңгай  идеалдык  мазмұн  мен  тіл 

жүйесі 


деңгейлерімен 

катаң 


байланыспаган 

белгілі 


бір

лингвистикалык манифестация тән.

Мәтін  категорияларын  функционалдык,  семантикалык  және

с гилистикалык деп  ажырату га болады.

Мэтін  лингвистикасында  даулы  мәселелер  көп.  сондыктан  да 

мотін  категориясы  туралы  мэселе де бірізді  емес.

Ғалымдардын 

копшілігі 

категорияларды 

мазмүндык 

және 

к-урылымдык 



деп 

бөлуго 


даусыз 

келіскен 

(В. 

В. 


Одинцов, 

И.  Р.  Гальперин,  3.  Я.  Тураева  жэне  т.б.).  Алайда  оларды  бөлу 

принциптері, саны,  біркатар  категориялардың атауы  бір  мәнді  емес.

В.  В.  Одинцов  мотін  кұрылымында  екі  категорияны-мазмүн  мен 

форманы 

бөледі. 


Ол 

мазмұн 


категориясына 

мазмұнның 

озі, 

такырыпты,  шыгарма  идеясын,  форма  категориясына-композицияны.



тілді

, оеинелеу  амалын  жаткызады,  ал  сю ж ет  мазмұн  категориясы  мен 

форма  категориясын біріктіреді 

[  10,  139 

б.].

И.  Р.  Гальперин  мен  З.Я.  Тураева да  мэтін  категориясын  мазмұн 



мен 

кұрылымга 

боледі. 

Алайда 


И. 

Р. 


Гальперин 

жекелеген 

категориялар  эрі  мазмүн,  эрі  кұрылым  категориясы  (континуум, 

астарлы  мэтінді  акпарат,  т.б.)  болгандыктан,  олардыц  арасына  сонша 

катал  жіктеу  коймайды.  Ол  келесі  мэтін  категорияларын  белгілеп, 

сипаттаган:  информативтілігі,  мүшеленуі,  когезия  (мэтін  ішіндегі 

байланыс),  мэтін  үзінділерінің  автосемантиясы,  континчлм  (кеңістік 

пен  уакыт),  ретроспекция  меіі  проспекиия,  модальдылык,  интеграция 

жэне тұйыктауды  [1 ,1 3   б.].

3. 


Я. 

Тураева 


кұрылымдык 

категорияларга 

тіркесуді 

(сцепление), 

и н теф ац и ян ы , 

профессия/стагнацияны: 

мазмұндык 

категорияга-автор 

бейнесін. 

көркем 


кеңістік 

пен 


уакыт, 

информативтілік,  себегі, мэтін  астарын  жаткызады  [11,  80 б.].

Т.  В.  М атвеева барлык мэтін  категорияларын  үш топка боледі:

1) 


ж е л іл і к  

-  


мэтінде 

корінетін 

бір 

ф ункционаіды к- 



семантикалык  мэндегі  гіл  бірліктерінің тізбегі:  гакырыптык  тізбек,  ой 

жүгірту 


тізбегі 

(мэтіннің 

логикалык 

мүшеленуі), 

проспекция/ 

(ретроспекиия);

2)  о р іс т ік   -   семантиканың,  тілдік  күрамалар-такырыптың 

айкындылыгы,  тональділік  пен  багала\  (субъективгі  модальділік), 

темпбральность 

(уакыт 


орісі). 

локальность 

(кеңістік 

орісі).


16

акцентность  (тональділікті,  уакытты  багалаудагы  қосымша  белгілеу), 

с\бъективті  ұйымдастыру  (авгориіацня)  сиякты  сөйлеу  бірліктерінің 

жиынтыгы;

3) 


кәлемлік 

-   орістік  жэне  желілік  категориялардын  есебінен

•  



модельдендірілетін 



к ұ р ы л ы м д ы к  

сипаггагы 

категориялар: 

терминологиялык тұргыдан -  «коммуникативтік блок»  [12,  16-20 б.|.

Мәтін  кагегорияларын  ажырагуда,  топтастыруда  ец  оңтайлы, 

т\сінуге ы ң г а й л ы - о л   И.  Р.  Га.тыіерин  үсынган  жүйелендіру.

Сонымен,  әртүрлі  авторлар  үсынган  мэтін  категориялары 

сипаттамаларынан  біз оку  күралында мэгіннің:

- информтивтілігі  мен  модальділігін;

- ондагы  уақыт жэне  кеңістік континуумын;

- автор бейнесін;

- байланыстылыгы  мен түтасгыгын;

-  интеірация  мен тұйыктауын талкылаймыз.

2.2  М

этін


іііц

 

б а


йласы

м

дылы

гы   мен 

түтастыгы

2.2.1  Мэтіндегі  байланыс қүралдары

Мэтінді  болшектеу  мэтін  күрайтын  бөлімдердің  шыгарманың 

бірлігін,  түтастыгын  сактай  отырып,  калай  бірігетінін,  сол  сиякгы 

айгылатын  уакигалардыц,  факгілердіц,  іс-кимылдардыц  үзіліссһдігін, 

континуумын  қалай  камгамасыз етілетінін  көрсетеді.

Мэтінді 


зерделеумен 

айналысатын 

зерттеушілердің 

бэрі 


мэтіндегі  байланыс 

кұралдарын  бөледі,  алайда  осы  байланыс 

күралдарын 

әр  түрлі  белгілер  бойынша  сигіаттап,  жіктейді.  Әр  түрлі 

формальды  баиланыс  ретінде  когезия  (лат.  соһаезиз,  соһезіоп  -  

байланысты,  тіркесті)  жэне  мэтінді  баска  мэтіпдерден  түтастык 

ретінде  бөліп  түратын  түтастыктың  магыналык  үйымы  ретінде 

когеренггілікгі  (лат.  согаегепз, соһегепсе -  байланыста  гүрган) боледі.

Л.  М.  Лосева  формальды  байланыс  күралдарына  сипаттама 

береді.  Ол  күрделі  фраза.іык  түгастыкта  байланыстың  жанаспалы, 

аралык  жэне 

гізбелі  түрлерін  жэне  грамматикалык  байланыс 

күралдары н :

а) 

күрмалас  сөилсмнщ  ооліктерін  оіріктіру,  сол  сиякты  дероес 

сөйлемдер  үшін  ортак  (жалгаулык,  демеулік,  кыстырма-модаль 

создер, 


етістік-бастауышгын 

шак 


түрі, 

есімдікпен 

жэне 

оны 


синониммен  алмастыру жэне т.б.);

э) 


дербес  сәйлемдерді  біріктіру  үшін  гаиа  колданылатын 

фразааралык  байланыс  күралдарының [іціін  кёгШіим  Ііш и » л і"ш ін ің  

ссмантикасын  ашиайтын  еөздер  мені  сөз  тір»8й4ё6РР9Йксикшіык


кайталау.  скі  күрамлы  жай  сөйлсм  формасындагы  кейбір  айтылымлар,

жскелеген сұраулы  жоне лепті  сойлемдер, атаулы  көріністер);

б) 

бір-бірінен 



алшак 

мәтіндік 

байланы сты ң 

кашыктык 

күралдарын (мысалы,  көсемшелік орам) болелі  [13,  9—15  б.].

И. 


Р. 

Гальперин,  Т. 

В. 

Матвеева,  О. 



И. 

Москальская, 

Н.  А. 

Реферовская 



күрылымдык  та, 

магыналы к  та  байланыс 

күралларын сипаттайды  [1,74  б;  12,  2 1 -2 7  б.;  5, 42-51  б.].

И.  Р.  Гальперин  мәтінлегі  байланыс  түрлері  мен  күралдарын 

сипаттай  келіп,  когезия  (ягни  формальды  байланыс  ісүралларына) 

терминіне басы млы лы к берелі.

Алайла  П.  Р.  Гальперин  когезия  деп  континуумды  камтамасыз 

ететін  «ерекше»  байланыс  түрлерін,  ягни  жекелеген  хабарларлың, 

фактілердің. 

іс-кимылдардың 

т.с.с. 

логикалы к 



сабактастыгын 

(тсмпоралды 

жоне/немесе 

мезгілдік), 

озара 

тэуелділігін, 



ягни 

магыналмк байланыс  күралдарын да түсіндіреді.

И. 

Р. 


Гальпсрин 

күрделі 


фразалык 

түтастыктагы

ф ам м атикалы к  байланыстың  бес  типін  —  тізбекті,  параллельді, 

сәулелі,  біріктіруші,  ж аглаяггык  түрі  туралы  айтып,  мэтіндсгі 

байланыстың  ірамматикалык,  логикалык,  ассоңиаңиялык,  бейнелік,

композициялык-күрылымдык. 

стилистикалык, 

ыргак 


түзуші

күралларын  боледі.

Т. 

В.  М атвеева  магыналык  жэне  күры лы млы к  бай іан ы с 



күралдарын  сииаі іап,  түрлі  стильді  мэтіндерле  такыры пты к  тізбелер 

мен  ой  желісінің  іізбелерін  болсді.

О.  И.  М оскальская  монолог,  диалог  жэне  аралас  типті  күрделі 

фразалык 

түтастыктың 

мазмүндық, 

коммуникативтік 

жэне 


күрылымдык 

түтастыгын 

камтамасыз 

ететін 


магыналык, 

коммуникативтік  жэне  күрылымдык  байланыс  күралдарын  боліп. 

сипаттайды.

Корыта  келгенде,  күрделі  фразалык  түтастыкта  да,  комактылау 

мәтін  үзінлісінде  де  магыналык  (ассоңиациялык  пен  бейнелік  т.с.с.), 

коммуникативтік  ж эне  күры.тымлык  (соның  ішінде 

ф ам м ати кал ы к 

жэне 


логика.іыкпен 

катар 


композициялық-қүрылымдык, 

стилистикалык  жэне  ыргак  түзуші)  байланыс  күралдары  негізгі 

байлаиыс  күраллары  болып табылалы.

2.2.2  М этіііііің  м а г ы н а .іы к   іү г а с г ы г ы

Мэтіниің 

магыналык 

гүтастыгы 

оның 


такырыбының 

біртүтастыгымеи  анықталып,  мэтіннің  магыналык  үясы,  мэгіннің 

жинакталган  мазмүны  түсінігін  береді.  Түтас  сөз  туындысының

18


такырыбы  жеке  такырыптардың  арифметикалык  сомасы  емес.  Ьул 

коркем  әдебиет жаирында барынша анык  корінеді.

Күрделі  фраіалык  іүтастыкка  кіретін  іакы ры п  үсак  жеке 

такырып  болыи  табылады.  Ол  кұрамына  -   сөйлемдерге  кіреііи  үсак

такырыптардың  косындысы  емес  жэне одан  әрі  оолшектеноеиді.

Күрделі  фрата-іык  түтастык  монотакырыпты.  Оны  күрайтын 

сойлемдерді  бір  гакырыпгың  маңайына  шогырлапдыру  -   оның 

магыналык 

тұтастыгыиын 

көрінісі. 

Айтылыи 

өткендей, 

бір 

такырыптан  екіншісіне  ауысу  -   бір  күрделі  фразалық  түтастыктың



аякталып,  екіншісннң оасталгаиыи  оілдіретін  шекаралык оелгі.

Күрделі  фразалык  түгасгык  гіен  гүгас  мәтін  гакырыбыпын  бір 

түтастыгы 

такырыигіен 

байлаиысты 

гірек 


создердің 

жүйелі 


кайталаушылыгымен  корінеді.  Жүйелі  кайталауиіылык  оларды  сөзбе- 

соз  кайталаудаи,  такырыптык  колданылуында  жакын  және  синоним 

создерді  колдануда,  сол  сиякты  есімдіктенуден  (есімдік  тобына  көшу) 

байкалады.

Көптеген 

галымдар  тогіиктер  (такырыптар) 

мен  топикгік 

тізбелер  түзудін  тілдік  күралдарын:  сөздерді  немесе  соз  гіркестерін 

кайталау,  түрлендіріп 

кайталау,  есімдіктік  кайталау  (зат  есімиің 

орнына 

есімдік 


колдан>), 

эллипсистік 

кай га.іа\ 

(соз 


тіркесі

#  


компоненттерініц  оіріиің  түсігі 

калуы),  синонимдік  іліп  әкету 

(узуальды 

синонимдерді 

колдану. 

ко м п о зи п ер  

мен 


оның

комгюненгтерініц  оіріи  түрлендіру,  косу  катынасымен 

оаиланысгы 

создерді  колдаиу),  такырып  иемесе  семантикалык  ортакгасыгымен 

байланысгы  сөздерді  колдану,  антонимдерді  колдануды  көрсетеді, 

топик  (такырыгі)  элементін  перифазалау  гылыми  мэгіндерге  кобірек

тэн.

Түрлі 


функциялык 

стильдегі 

такырыпгык 

гізбелердіц 

айырыкшыльн ын 

Т. 


В. 

Матвеева 

жан-жакты 

карасгырган. 

Т. 

В. 


Матвееваның 

гіікірінше, 

мэтіннің 

такырыбып 

бірінші 

такырыптык  тізбек  (көбіне  бейтарап,  жалпылама  колданылатын 

созбен 

белгіленеіін 



заттың 

гура 


атауы) 

жэне 


субсгитуггер, 

синонимдер, есімдіктер жатагын  екінші  (косымша) такырыптык тізбек 

корсетеді  [12, 21-35 б.].

Тақырыптың 

біртүіастыгы 

күрделі 


ф р азаіы к 

түтастык 

шеңберінде  сэйкес  сөздер  референциясының  барабарлыгымен,  яіни 

күрделі  фразалык тұтастык бойында  сол  соз  бен  оны  алмастырушыиы 

(ссімдікті,  синонимді  жэнс  т.б.)  шендестірумен  камгамасыз  етіліп, 

күрделі  фразалық тұтастык пен  бірыңгай  тақырыпта  жалпы  не  жалқы 

есімнің  орнына  синоним  не  есімдік  колданылса  да,  эңгіменің  бір  заг 

тлралы  болып  отырғаныныи түсінікті  болуы.

19


Күрделі  фразалык  тұтастык  такырыбьшың  біртұтастыгымен

және  референцияның  барабарлыгы  жагдаяттык  байланыстарга  немесе

болшек 

ғіен 


гұтастыктыц 

катынасына 

негізделген 

импликация

күбылысымен  де  байланысты.  Әлдебір  зат,  әлдебір  жагдаят  т у р а іы  

айтылганда  айтуш ының  немесе  тыңдауш ынын  оиына  солармен

байланысты  з а п а р д ы н  бар скені түседі.

Мәтінде  негізінде  такырыгі  айкындалатын  тірек  создің  болмауы

да  мүтіікін.  Такырыптың  мәтін  мазмұны  элем ен п ерді  жинакталган

ұгымға  экелу  жолымеи  немесе  жеке  сипаттау  неіізінде  кұрылчы 

мүмкін.

А с с о ц и а ііи я л ы к  



к о г е з и я и ы ң  

неі ізінде 

коннотация, 

ретроспекция, 

субъективті 

-  


багалау 

модальділігі 

жатады. 

Ассоііиациялык 

когезия 

әрдайым 


сезіле  бермсйді. 

Алаида  ол



Ш

мазмүндьік-контекстуалды 

акпаратты 

ашу 


үішн 

маңызды 


сипатталушы  кұбылыстардын арасындагы  байланыс гы  аныктаиды.

Ассоциациялык  когезия  коннотациядан  баска  негізде  жүзеге 

асады.  Есіне  түгскені,  соган  ұксас,  ойына  оралды,  жадын  жаңгыртты 

сиякты  сөздер  ассоциациялык  когезияның  вербальды  сигналдары

болып табылады.

Көркем  шыгармада  ассоциация  аяк  астынаи  тумаиды.  Ол  —

логикалык  тіректері  байланыспайтын,  алыс  түсініктер  сипатталган

күбылыстар  арасындагы  түсінікгі  байланыска  айна.іатын  коркем

іпыгармашылык үдерістің  нәтижесі.

Хапык  поэзиясында  когезияның  ассоциациялык  формалары

табигат  кұбылыстарын  адамдардың  катынасына  үксастандырумен

күрылады.

Когезияның  ассоциациялык  формалары  сол  мотіннің  шегінен 

шыгып,  түсінуді  киындатады.  Мәселен,  аллюзия  -   ең  алдымен 

ассоциациялык  когезияның формасы.

Когезияның 

ассоциациялык 

формалары 

негізінен 

коркем 


әдебиетке  тән,  публицистикалык  мәтінде  жиі  кездеседі,  алайда  әдетте

оган  гылыми  және  іскерлік  сипаттагы  мэтіндердің  композициясында

орын  табылмайды.  Ассоциациялык  ұгымның  енуі  тілдің  функциялык 

сгильдерінің  біртұтастыгын  бұзып.  ыдырауына  соктырады,  себебі 

ассоциациялык 

когезия 


кұбылыстардың 

арасын 


әлдекалай 

шыгармашылыкпен  гіайымдауды  талап етеді.

Ассоциациялык  когезиямен  ұштасып,  акикаттыц  сезім  аркылы 

кабылданатын  объектілері  туралы  түсінік  оятатын  байланыс  түрлерін 

И.  Р.  Гальперин  б е іік е л ік   к о іе з и я   деп  түсіндіреді.  Созбен  бейнелеу- 

сннтетикалык  бейненің  алгашкы  элементі.  Бейненің  сезімдік  көркі 

созбен  жасалып,  соз аркылы  корінеді.  Беннелік  когезияның өте белгілі

20


формаларының  бірі  -   ұлгайған  метафора.  Алайла  бсиноні  іск 

метафора  емее,  көркем  мэтінлін  кеч-келген  еөзі  жасай  алады.  Коркем 

созде  әрбір  элемент  бейнелі.  Онын  мэтінде  озектендірілуі  мумкін. 

Өзектендіруге 

барлык 

гілдік 


денгейлердіи 

-  


фонетикалык 

(аллитерация,  ассонанс,  ыргак,  метр  т.б.),  орфографиялык  (сөздін 

копшілік  кабылдаган  графикалык  бейнесін-графонды  саналы  түрде

бүзу), 


морфемалык 

(морфемалардын 

жана 

тіркестерімен,



кайтапануымен  берілген)  деңгейлердін  бірліктері  каіысады.  Алайда, 

өіектендірудің  негізгі 

козі  —  лексикалык  деніей.  тірек  жоне 

тіікырыптык  сөздерлі  бірнеше  рет  кайталау;  сездің  жеке-көркемдік 

монін  (конгексуаллы  мәндісін)  коддану;  трогіа-іардың  негпінде 

жаткан  атауларды  көшіру  (метафоралар,  метонимиялар,  сипекдохалар

т.б.) [1,80-81  б.].

Бейнелік  к о г е ш я н ы и   ерекшелігі  автордың  заі гар  мен  акикаг

күбылыстарын  емес, солардың бейнелерін  үксастыруында.

Газа  лингвистикалык  гүргыда  бейн елілік  элдебір  абстракіы 

үі ымды  накты  заттардыи,  күбылыстардың,  акикат  үдерістерінің 

аіауында  және  керісінше,  әлдебір  накты  заттарды  немесе  үгымдарды 

абстрактылы  немесе  басқа  накты  үгымдардың  атауында  жаңгыртудың 

тілдік 


күралы. 

Осылайша 

хабарды 

косарлы 


кабылдауга 

кол 


жеткізіледі,  онда  контекстке  карай  біреуі  басым  болганмен  екіншісі

шеттетілін  калмайды.

Әдебиет  кейіпкерінің  бейнесін  тілдік  бейнемен  барабар  ет\ге

болмайды.  Абстракциялау  фактісі  оларга  оргак.  Адайда  нактыны

абстракцияга,  сол  сиякіы  абсіракцияны  накгыдыкка  айналдыру

тзсілдері, түрлері  мен  күралдары  бір-бірінен  мүдде озғ еше.

Бейне  -   а к и к а п ы   накты,  дара  ісүбылыс  т\р ін д е  коркем

жинактагі  кабылдау  формасы.  Қабылдау  косарлыгы  -   бейнені

эксплицигті 

жэне  имплицитті  дамытуга  тән  ерекшелік  оолып

табылады.  Абстракгылык пен  нактылык бейнеде  катар жүреді.

Барлык  бейнелер  бір  оргак  оймен 

байланысты. 

Кәркем 


шыгарманың  барлык  элеменітерінің  өзара  байланысы  мен  өзара 

шарттылыгы  онын  бейнелік  жүйесін  күрайды.  Онда  кейіпкерлер 

бейнесі  басгы  орында.  Автордың  немесе  кейіпкердің  эмоциялык- 

психологиялык  жай-күйін  жегкізу  функциясына  ие  бодганда  пейзаж 

кәркем  бейнеге  айна.іады. 

Пейзаж  онерде  бір-біріне  карсы  екі 

функцияга  ие,  ол  кейіпкердің  табигатпен  үйлесімділігін  немесе 

одардың антагоііизмін  ганы гады.

Накты  фон  функциясын  зат бейнелері  -  жагдай,  гоңіректі  з а п а р  

да  агкара  алады.  Кейіпкер  бейнесіне  багынышты  заі  бейнесінің басіы 

функциясы -  кейіпкерді  нактыдандыру, дараландырч.

21


Лламлардьш  табигатты  кабыллауында  аллебір  ортактык  бар, 

мысалы,  келенксді  тогай  суретін  көргенде  тыныш тыкты  сезінгенлеи 

скхіамыі.  Киген  кіиімі.  үстаган  заттарына  карап,  кісінің  тадгамын, 

мінеіін білгенлеГіміз.

Кейіпкердердің. 

табиі атгың, 

заттың 

бейнесі 


контекст

%



іпеноерінле  июіырланган  с о и і к   оеинелердің  непчінде  оірі індеп

жасакталалы.

Дегенмен  мәтінлегі  бейнелік  когезияның  сипатын  акикаттың 

бейнелік  суретінің  формаларын  тынгылыкты  таллаулы ң  көмегімен 

гана кер\ ге болалы. 

,  .  ц* £>>  ШШМіШяН



2.23

 


Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Тәңірберген Қалилаханов

жүктеу 0.97 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет