Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет



жүктеу 0.78 Mb.

бет4/7
Дата09.01.2017
өлшемі0.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ш

Ш

Ш

Ш

Ш

Т

Т

Т

Т

Т

Ы

Ы

Ы

Ы

Ы

  А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

  С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Нұрғис


а ЕЛЕУБЕК

ОВ (фо


то)

№61 (743) 

12.04.2012 жыл, 

бейсенбі


www.alashainasy.kz

4

e-mail: info@alashainasy.kz

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

АЛАШ АССАМБЛЕЯСЫ

 

Мәдени қор қандай туындылармен толықты?



Археологиялық зерттеулер не берді?

ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ



Материалдық емес рухани мұраны қорғаудың 

жалпыұлттық іс-қимыл жоспары керек

Қатысушылар: Әлібек Күзербаев, Мә-

дениет және ақпарат министрлігі Мәде ниет 

комитетінің бас сарапшысы; Нау рызбаева 

Альмира Бекетқызы, философия ғылымы-

ның докторы, Абылай хан атын дағы Қазақ 

халықаралық қатынастар және әлем тілдері 

универ ситетінің  про ректоры;  Елеманова 

Саида Абдра химқызы, Қазақ ұлттық өнер 

институтының про фессоры, өнертану кан-

дидаты; Жұмалиева Тамара Қалмырза қызы, 

Маңғыстау облыстық тарихи-өл кетану мұ-

ра жайының директоры; Мүп текеев База-

ралы Жұма ғұлұлы, Қазақ ұлттық өнер уни-

верситеті фольклорлық зертхана бастығы, 

өнертану ғылымының кандидаты, күйші; 

Имамбек Евфрат Бағдатұлы, әлеу 

мет-

танушы, ЮНЕСКО обсерватория сының са-

рапшысы. Модератор: Қанат Қазы, «Алаш 

айнасы» газетінің тілшісі.

Қанат ҚАЗЫ: 

- Басқосудың беташарында жа-

қында ғана күшіне енген халықаралық 

конвенцияның маңызын тағы бір еске 

салсақ. Қазақтың материалдық емес 

мұрасын қорғау ғана емес, оны дамыту 

һәм жаңғыртып, адамзат өркениетіне 

қосу бағытында бұл құжат елімізге не 

береді?

Әлібек КҮЗЕРБАЕВ: Алдымен осынау 

маңызды құжатқа тоқталайын. Конвенция 

2006 жылы дүниеге келгенімен, оның алғы-

шарты 1970 жылдары қалыптасқан бола-

тын. Сол тұста Латын Америкасының бір-

қатар халықтары, оның ішінде Боли вияның 

көне тұрғындары жаһандану сал дарынан 

жойылып кету қаупі төнген рухани мұра-

ларын сақтауды өтініп, халықаралық кон-

венция қабылдауға мұрындық болған еді. 

Соның негізінде 2006 жылы осы кон венция 

жасалды. Егер 1972 жылы қабыл данған 

ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мә дени және 

табиғи мұраларды қор ғау туралы кон-

вен циясы тарих, сәулет ес 

керткіштерін 

қор ғауға бағытталса, 2006 жылғы кон вен-

ция материалдық емес, яғни рухани мұра-

ларды, оның ішінде салт-дәс түрлер, әдет-

ғұрыптар, мейрамдар, дәс түрлі кәсіптермен 

байланысты білімдер мен дағдыларды 

қорғауға бағытталған. Расын да, адамзат 

баласы жыл өткен сайын жаһандану сал-

дарынан біртіндеп өз мұра ларынан айы-

рылып та жатыр. Мәселен, Бі рік кен Ұлттар 

Ұйы 


мының мәліметі бойын 

ша соңғы 

жылдарда ғана әлемде ондаған тіл жойылып 

кеткен. Ал жойылған тілмен бірге, сол 

халықтардың аңыз-әңгімелері, жыр-

дастандары, яғни бүтіндей бір рухани мұ-

ралары құрдымға кеткені анық. Сон дықтан 

да ЮНЕСКО рухани мәдени мұраны қорғау, 

сақтау, жойылып бара жатқан мұ ра ларды 

анықтау, олардың тізімін жасау мәселесіне 

ерекше көңіл бөліп отыр. Осыған орай, 

ЮНЕСКО аясында Адам зат тың  ма те-



риалдық емес мұ расының көрнекі тізімі 

жасалған. Кон венцияға қосылғаннан кейінгі 

Қазақстанның да ұлы мұраттарының бас-

тысы сол тізімге ұлтымыздың өзіне тән үздік 

үлгілерін ұсыну болып табылады. 

Евфрат ИМАМБЕК: «Қазаққа не бе-

реді?» дегенге қосатыным бар. Осында 

отырған тең жартымыз кезіндегі Кеңес Ода-

ғының лингвоцид саясатынан жапа шек кен 

екенбіз. Сол саясат талай мұраны жалмап 

кетті. Конвенцияның маңызы сол – өткенді 

жаңғыртып, өшкенді тірілтеді. Со сын бұл 

конвенция – батыстан гөрі шы ғыс халықтары 

үшін аса қажетті дүние. Өйт кені материалдық 

мәдени мұраны қорғау конвенциясы басым 

жағдайда Еу ропа өркениеті үшін маңызды, 

олардың мәдениетінің негізі материалдық 

дүние. Ал көшпенді мәдениеттің өзегі – ма-

те риалдық емес, рухани мұра. Мұның ау-

қымы да шексіз. Еуропа өркениеті мате-

риал дық емес мәдени мұраны қорғауға 

ала 

тын конвенция қабылданғаннан соң 



шығыстан келетін өтінімдер нөпіріне тап 

боламыз деп ойламаса керек. Қазір осыған 

таң ғалатындармен қатар, оны мойындай-

тындар қатары да артып отыр. Өйткені 

адам заттың негізгі мұрасы материалдық 

мұра болып табылмайды. Басты мұра – ру-

хани мұра, бұл да басқа мұралар секілді 

қорғауды қажет етеді. Ал бізге бұған дейін 

«мәдениеттің ұстыны материалдық болуы 

керек» деген жалған пікір тағылып келді. 

Мұндай таптаурынды еңсеру елдігіміз үшін 

аса маңызды. 



Саида ЕЛЕМАНОВА: 2001 жылы, со-

сын 2003 және 2005 жылдары үш рет адам-

зат тың ауызекі тілде сақталып келген жау-

һарларының, фольклор шедеврлерінің, 

жыр-дастандарының әлемдік конкурсы өтті. 

Өкініштісі, осы конкурстың ешқай сысына да 

біз қатыса алмадық. Ұмтылыс болды, бірақ 

жолымыз болмады. Өйткені бұл жылдары 

біз әңгімеге арқау болып отырған Кон вен-

цияға қосылмаған едік. Ал сол әлемдік 

байқауларға ұсынылған ауыз ша мәнердегі 

шедеврлердің барлығы ЮНЕСКО-ның ма-

териалдық емес мәдени мұралар тізіміне 

енді. Оған әзірбайжанның ашугасы да, 

қырғыздың ыршылары да кірді. Өзбектің өзі 

ЮНЕСКО тізімінің төрт аталымын еншіледі. 

Қазақтың өнері ғана кіріге алмады. Міне, 

сол олқылықтың ор нын енді ғана толтыратын 

мүмкіндікке иеміз. Бұл мүмкіндікті созуға да 

келмейді, осы бағытта шапшаң шаралар 

қабылдауға тиіспіз. Тіпті «Материалдық 

емес рухани құндылықтар туралы» ұлттық 

заңымыз да болуы шарт. Мұнымен айна-

лысатын ар найы орган да болуы керек. 



Қанат ҚАЗЫ: 

- Ендігі басты мақсат ЮНЕСКО тізі-

міне қазақтың рухани мұрасын енгізу 

дедік. Ендеше, әлемдік өрке 

ниеттің 

қатарына өзінің рухани мұрасы ретінде 

қазақ қандай мұрасын ұсына алады? 

Біз бұған дейін қазақтың ай 

тысын 

ЮНЕСКО мұрасына ұсынамыз деп жүр 

едік. Кейіннен «армяндар ай 

тысты 

өздерінің мұрасы ретінде ұсын 

бақ 

болыпты» деген қауесет шықты. Бұл 

шындыққа жанаса ма?

Саида ЕЛЕМАНОВА: Бұл өтірік сөз. 

Армяндарда ондай ұмтылыс болған емес. 

Оларда айтыс өнері жоқ. Біздің білетініміз, 

бұған дейін әзірбайжан тарапынан «ашуга» 

жөнінде ЮНЕСКО-ға ұсыныс жасалған. Мұ-

ны негізінен, ғашықтыққа негізделген по-

этикалық жанр десе де болады. Деген мен 

армяндар да осы «ашуганы» өздерінің 

ұлттық рухани мұрасы ретінде қарастырады. 

Сол үшін армяндар әзірбайжан берген 

ұсынысқа қосылғысы келеді.

Әлібек КҮЗЕРБАЕВ: Қазақтың ай ты-

сына ұқсас әлемде бірнеше өнер бар. 

Алайда айтыстың ерекшелігі де, орны да 

бөлек. Оны өзгелермен шатастыруға еш 

негіз жоқ. Сондықтан армяндар айтысқа 

таласа алмайды. Айтыс жайында айтар 

әңгіме: қазір қазақ пен қырғыз бірігіп, 

айтысты ЮНЕСКО дайындайтын Адамзат-

тың материалдық емес мұрасының көрнекі 

тізіміне ортақ мәдени мұра ретінде енгіз-

бекші. Бүгінде Мәдениет және ақпарат 

министрлігі қырғызстандық әріптестерімен 

келіссөздер жүргізіп жатыр. 

Альмира НАУРЫЗБАЕВА: Әрине, асыл 

мұраларымызды ЮНЕСКО-ның көр 

некі 

тізіміне енгізудің жөні бөлек. Бұл зор 



мақтаныш. Осы үшін біз жұмысқа бел ше ше 

кіріскелі отырмыз. Сол арқылы біз бүкіл 

адамзаттың рухани мұрасының алдында 

өзіміздің ұлттық феноменімізді паш етеміз. 

Дегенмен мұнда қазақтың төл мәдениеті 

үшін туындайтын әрі ең алдымен өзіміз үшін 

аса қажетті саналатын бір мәселені ес-

кергеніміз абзал. ЮНЕСКО тізімінен бұрын, 

Қазақстанның өз ішіндегі материал дық емес 

рухани мұрасының ұлттық тізімі жасалуы 

керек. Яғни біз ең бірінші кезекте өз ішімізде 

бар-жоғымызды түгендегеніміз абзал. 

Екіншіден, қазақтың қандай рухани мұра-

сына жоғалып кету қаупі төніп тұр? Мұны да 

айқындап, жедел шараларды қа растырған 

игі. Үшіншіден, біз материал 

дық емес 

мәдениетіміздің бір бөлшегін сақтап қана 

қоймай, оны қоғамға етене ете білгеніміз 

жөн. Қоғам өзінің ұлттық рухани құн ды-

лықтарын бағалап, соны сезіне білуі шарт. 

Ендеше, материалдық емес рухани мұраны 

дәріптеп, жаңғырту – ұлттық деңгейдегі 

өзекті мәселе. Төр тін шіден, біз саяси тәуел-

сіздікке қол жеткізген бақытты елміз. Де-

генмен «Тәуелсіздігімізді одан са йын қалай 

нығайтып, баянды етеміз?» деген күн 

тәртібінен түспейтін сауал бар. Сол тұрғыдан 

алғанда, мәдени мұрамызды сақтау, оны 

жаңғыртып, қайта түлету Тәуел сіздікті ны-

ғайтатын екпінді фак тор екенін естен еш 

шы ғармасақ екен. Бұл біздің ру хани мә-

дениетіміздің негізгі ұстыны болуы шарт. 

Өйткені отарлану жыл дарында ықы лымнан 

келе жатқан мұрамыздың бөл 

шек 


тері 

жойылды. Соның салдары әлі де сар қылған 

жоқ. Сондықтан да ең алдымен материалдық 

емес мәдени мұраларымыз 

дың ұлттық 

тізімін жасап, соған қарай мем лекеттік мүд-

де көрініс тапса игі. Бір сөзбен айтқанда, 

мемлекет қазақтың материалдық емес 

рухани мұ расын жаңғыртуы үшін жалпы-

ұлттық қы зығушылықты оятуы шарт. Бұған 

бүкіл қоғамдық болмысымызбен атсалыссақ 

игі. Тіпті рухани жаңғыру үшін мек тептен, 

ба ла бақшадан  бастап  атқа рылатын  шаралар 

кешенін қамтуға тиістіміз. Қазіргідей мәдени 

мұралар үйірмелер деңгейінде қалмауы 

керек. Қазақтың бай тілінен, тарихынан

әдебиетінен бөлек, қа зақтың өз есеп-қи-

сабы, геометриясы, ма темати касы да бар. 

Осының арасында көптеген құнды лықтар 

жаңғыртуды қажет етеді. 



Қанат ҚАЗЫ: 

- «Жойылу қаупі» деп қалдыңыздар. 

Ендеше, қазақтың материалдық емес 

рухани құндылық тарының арасынан 

жоғалу қаупі туындап отырған дүние-

лерді атап өтсеңіздер? Қайсы дүниеге 

мемлекеттік деңгейде қамқорлық керек 

деп ой лайсыздар?

Тамара ЖҰМАЛИЕВА: «ЮНЕСКО-ны 

әлем мәдениетінің ұйытқысы» деп бекер 

атамаса керек. Ендеше, халықтың мәде-

ниеті, ондай мәдениеттің құрамдас бөлігі 

қазақтың ұлттық қолөнер дәстүрінде жа тыр. 

Ал қазақтың ұлттық дәстүрлі қол өнерінің 

бастауында тұрған бірден-бір дүние, 

керемет жәдігеріміз, Еуразия көшпен 

ді-

лерінің қара шаңырағы – киіз үй. Сол тұр-



ғыдан мен қазақтың киіз үй жасау шебер-

лігін, киіз үй жасау өнерін жойылу қаупінде 

тұрған материалдық емес құн 

дылықтар 

қатарына жатқызуға болады деп санаймын. 

Жалпы, киіз үйдің өзі адам қия 

лынан, 

шеберлігінен туған дүние. Біздің аяулы 



жәдігеріміз, барша қазақтың жүре гіндегі 

ұлттық рух пен намысты оятатын киелі бе-

сігіміз бола тұра, оны жасау өнері 

нің 


жойылып бара жатқанын аңдамайтын 

секілдіміз. Көп жерлерде киіз үй темірден 

құралып, шүберекпен жабы лып, «мынау 

қазақтың «темір-ағаш үйі» деп жатыр. 

Мұндай тіркесті естудің өзі жүрегімізді ауыр-

тады. Академик Қаныш Сәтбаев та, сөз 

зергері Ғабит Мүсірепов те, қазіргі ірі тұлға 

Елбасының өзі де қазақтың киіз үйіне келіп 

бас иіп тұрады. Президенттің өзі көр мені 

аралағанда, «Мен осындай қазақтың киелі 

шаңырағында туып-өстім ғой» деп киіз үйді 

мақтаныш тұтты. Ал біз бара-бара сол киіз 

үйді жасау өнерімен қоса, оның қасиетінен 

де айырылып қалмайық. Ендеше, киіз үй 

жасау шеберлігін жойылып бара жатқан, 

қамқорлықты аса қажет ететін материалдық 

емес мәдени мұра қатарына қосу керек деп 

санаймын. Қазір Маңғыстау  өңірінде 

ықылымнан келе жатқан киіз үйдің барлық 

қасиетін сақтап жасайтын адамдар бар. 

Бірақ олардың қатары сиреп барады. Оған 

күтім, келешек үшін мұралық тағылым ке-

рек. Сондықтан да қазақтың киіз үйі 

ЮНЕСКО-ның тізімінде тұруы тиіс. 



Әлібек КҮЗЕРБАЕВ: Толықтыра түсе йін, 

жоғарыда айтқанымдай, айтыс өнері мен 



«Мәдени мұра» бойынша қандай еңбектер жарық көрді? Осы бағдарлама нәтижесінде киномыз бен 

әдебиетіміз қандай көрнекті туындылармен толықты? 

Айжан АЗАМАТ, Қарағанды

Бағдарлама негізінде еліміздің Қызылорда, Солтүстік 

Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе 

облыстары мен Алматы қаласының тарихи және мәдени 

ескерткіштері бойынша 7 энциклопедиялық басылым 

жарық көрді. Қожа Ахмет Ясауи және Тамғалы тас 

археологиялық кешендері ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік 

мұралар тізіміне енгізілді. Ш.Айманов атындағы 

«Қазақфильм» студиясы аса бағалы тарихи орындар мен 

ұлттық мәдени мұралар, көрнекті қайраткерлер жөнінде 

21 деректі фильм түсірді. Олар – «Қорқыт», «Көш-

пелілердің музыкалық мұрасы», «Алашорда», «М.Ду-

латов», «М.Әуезов», «Б.Момышұлы», «Б.Төлегенова», 

«Қожа Ахмет Ясауи» мавзолейі, «Тамғалы тас петро-

глифтері», «Жаркент мешіті» мұражайы, «Баба Ата» 

кешені, «Аққойлы» мешіт-медресесі және т.б.

Мұның сыртында тарих, археология, этнография 

және мәдениет бойынша 600-ден астам кітаптар 

басылып шықты. Оның ішінде «Бабалар сөзі», «Әлемдік 

әдебиет кітапханасы», «Қазақ музыкасының анто-

логиясы», «Қазақ халқының ежелгі дәуірлерден бүгінге 

дейінгі философиялық мұрасы» сияқты өзге де дүниелер 

бар. Сондай-ақ соңғы үш жыл көлемінде ғана Алматы 

облы 


сында – «Есік», Шығыс Қазақстанда «Берел» 

мемлекеттік мұражай-қорықтары құрылды. 



«Мәдени мұра» бағдарламасы барысында елімізде нақты қандай ежелгі қоныстарға 

археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілді? Қай елдерге экспедициялар ұйымдастырылды? 

Арнұр СӘРСЕНБАЙ, Жезқазған

«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында еліміздің 

аумағындағы ежелгі қалалар мен ескі қорғандардың 

40-тан астамы зерттелді. Атап айтқанда, Ақмола облы-

сында – Бозақ, Алматы маңайында – Қойлық, Талғар, 

Есік, Атырау аймағында – Сарайшық, Оңтүстік Қазақ-

станда – Жуан төбе, Қараспан төбе, Шымкент, Сауран, 

Сидақ, Отырар, Шығыс Қазақстанда – Берел, Шілікті, 

Жамбыл облысында – Ақыртас, Батыс Қазақстанда – 

Қырық оба, Қарағанды аймағында – Айбас дарасы, 

Кент, Талдысай тәрізді басқа да бірқатар ежелгі қоныстар 

мен қорымдар қолға алынды. Соның нәтижесінде ата-

баба тарихынан мол мағлұмат беретін құнды жәдігерлер 

ғылымға зор үлес болып қосылды. Мәселен, Берел мен 

Шілікті қорымдарын зерттеу барысында табылған, б.э.д. 

V-III дәуірлердегі сақ өнеріне тән болған екі мыңнан 

астам алтын бұйымдар әлемдік сенсация ретінде мойын-

далды. 


«Мәдени мұра» шеңберінде Қытай, Түркия, Моң-

ғолия, Ресей, Жапония, Египет, АҚШ және Батыс Еуропа 

елдеріне ғылыми-зерттеу экспедициялары ұйым дас-

тырылды. Сөйтіп, қазақтың тарихы мен этно гра фиясына, 

өнеріне қатысты 5 мыңнан астам құнды мұрағат 

құжаттары ғылыми айналымға енгізілді. Бір ғана 

Қытайдың өзінен Қазақстан тарихы мен мәдениеті 

бойынша бұрын зерттелмеген үш жарым мыңнан астам 

дереккөздер табылды. 

Парламент былтырғы жылы Материалдық емес мәдени мұраны 

қорғау туралы конвенцияны қабылдап, оған Елбасы қол қойған 

болатын. Сосын құжаттың ратификациядан өткені туралы акт 2011 

жылдың 28 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның Бас директорына табыс 

етілді. Конвенцияның 34-бабына сәйкес, ратификацияланғаны 

туралы акті табыс етілгеніне үш ай толғанда, яғни 2012 жылдың 28 

наурызында құжат күшіне енді. Осылайша, Қазақстан Конвенцияға 

толыққанды қатысушы 142-інші мемлекет атанды. Мұның өзі елдің 

рухани дамуындағы орасан бетбұрыс екені даусыз. Дегенмен ендігі 

міндетіміз не? Қазақтың рухани мұрасын адамзат өркениетінің 

қатарына қосу үшін неге назар аудару керек? Осы мәселелерді жүйелеу 

үшін жақында Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО және ИСЕСКО 

істері жөніндегі ұлттық комиссиясы жанынан Материалдық емес 

ұлттық құндылықтар жөніндегі ұлттық кеңес құрылған екен. Біз осы 

кеңес мүшелерінің басын газетіміздің елордадағы кеңсесінде қосып, 

аталған мәселелерді Алаштың талқысына салуды жөн көрдік.

қатар, Қазақстан қырғыз бауырлары мызбен 

бірлесіп ЮНЕСКО тізіміне «Киіз үйді жасау 

дәстүрі» атауымен материалдық емес мұ-

раны ұсынуды жоспарлап отыр мыз. 



1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал