Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет



жүктеу 3.45 Mb.
Pdf просмотр
бет18/25
Дата09.01.2017
өлшемі3.45 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   25

Ендеше қайтпек керек? 

Мәселені шешу жолдары бар ма?

–  Проблеманы шешу  жолдары жоқ 

ем

ем

ес



ес

.

.



Су

Су

ға



ға

қ

қат



ат

ыс

ыс



ты

ты Қ


Қ

аз

аз



ақ

ақ

ст



ан тұңғиыққа 

кетті


і

деуге де б

б

олма


й

йды. Дегенмен

транс  шекаралық су сипатындағы проб-

ле маларға келгенде, біз, ең алдымен, 

ішкі  ресурс та рымызды  тиімді шешіп 

алуға тиіспіз. Өйт кені, менің айтпағым, 

Қазақстан суға сонша л

л

ық



ықты

ты

к



кед

ед

ей



ей

д

д



е

е

ел



ел

 

емес. Сол тұр ғыдан алғанда шағын өзен-



дер, көлдер, тоғандар арқылы су қор ла-

рын  қа


а

же

жет



тімі

мі

зг



зг

е 

е 



жа

жа

ра



ра

ту

ту



ды

ды

ң 



ң 

ұт

ұт



ым

ым

ды



д

 

жолдар



р

ын

ына



а үң

ү іл


ілу 

у

ке



кере

рек.


М

Мін


ін

ек

ек



и

и, м


ме

е 

н



ні

ң-

ше, еліміздің су проб лемасында  дәл  осы 



мәселе кемшіл болып отыр. Көктемге 

салым қар еріндісінен пайда болатын 

жайылма сулар, нөсерден құйы латын 

ағындар қаншама. Тіпті кейде шамадан 

тыс жауы

у

н-шашын бола қалса, соның 



ң 

өз

ө



і 

ес

ес



те

тен


н

та

та



н

ндырады, ел-жұртты әбі

біге

ге

рг



рг

е

е



салады. Соған орай кейде қызық жағ-

дай ларға да тап боламыз. Қазақс тан ның 

белгілі бір өңірінде, белгілі бір маусым да 

су шамадан тыс тасқынға ұласса, дәл сол 

аймақта келесі бір маусымда су тапшы-

лы ғы  бе

е

ле

лең 



ң 

ал

лад



ад

ы.

ы.



Б

Б

ұл



ұл

 н

ен



ен

ің

ің



к

к

ес



ес

ір

ір



і?

і?

Ә



Ә

ри

р



-

не, суды


ы

д

д



ұр

ұр

ыс ж



ж

ин

и



ам

ау

ды



д

ң, о


ны

ны д


ұр

ыс 


пайдаланбаудың салдары. Сөйтіп, судан 

келетін екі қырсыққа бірдей тап болып 

отырмыз, оның бірі – су тапшылығы бол-

са, екіншісі – судың көптігі. Бұған дейін

Кө

Кө

к 



к 

са

са



ра

р

й 



й

су реттегішін іске қосып, Сы

Сы

р-

р



да

да

  



ри

ри

ян



ян

ың

ың



 суын дұрыс реттеуді үйр

рен


ен

ді

дік.



к.

 

Су тасудан туындайтын қатерден қойма 



сақтап келеді. Осындай мысалдарды 

орын  ды  көтерген жөн деп білеміз. Түйін-

дей айтқанда, біз бір өңірлерде белгілі 

бір маусым

ым

да

а



  суға батып жа

ж

тсақ, кері-



сінше  ба

басқ


сқ

а

а



өң

өңір


рле

лер 


р су

с

т



тап

ап

шы



шы

лы

лы



ғы

ғы

на



н

н 

жапа шегеді.



і

 Ендеше осының бәрін адам-

ның, кәсіби маманның, судың жайын 

білетін азаматтардың араласуымен ретке 

келтірсек игі. 

Тоқтала кететін мәселе, Қазақстан

ау

ау

ма



ма

ғ

ғ



ын

ы

да



д

 8 су шаруашылығының

ң

б

бас



ас

-

се



се

йн

йні



і қа

қа

л



лыптасқан. Бұлар  Арал-

Сы

Сыр-



р

дария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Жайық-

Каспий, Есіл, Нұра-Сарысу, Шу-Талас, 

Тобыл-Тор ғай  бассейндері. Ал енді өзен 

сулары 

ның жалпы ресурстық ауқымы 



101 текш

е 

е 



ша

ша

қы



қы

р

р



ымды

д

қ



қ

ұр

ұр



ай

ай

ды



д

. Соның 


57-сі Қа

аза


за

қ 

қ 



ст

ст

ан



ан а

а

ум



ум

ағ

ағ



ын

ын

да



да қ

қ

ал



ал

ып

ып



та

таса


са

д

ды 



екен. Яғни, Қазақстандағы су ресурсының 

жартысынан көбі өз ішімізде қалыптасып 

отыр. Қалған 8 текше шақырымы Ресей-

ден, 19 текше шақырымы Қытайдан, 15-і 

Өзбек станнан,  үшеуі Қырғызстаннан 

ке

ке



ле

ле

 д



 д

і.

і.



М

М

інеки, осының өзі кө



пш

пшіл


іл

ік

ік



 

жағд


й

айда суды жөні мен пайдала

нс

ақ, 


бәрін де өз қолымызбен реттей алатын-

ды ғымызды  білдіреді. Әрине, шеттен

келетін суға да басымдық керек, алайда 

пайдалану тұрғысынан ішкі ресурстардың 

тиімділігі

н

н ар



артт

тт

ыр



ыр

ға

ға



н

н

аб



аб

за

за



л.

л.

 







Де

Деме

ме

к

к, с

суд

уды 

ы

ти

и

ім

ім

ді

ді

 

пайдалану мәселесінде ішкі 

ресурстарға көбірек жүгінген 

жөн деп санайсыз ғой? 

– Осындайда қазақтың «Бұлақ көр-

сең, көзін аш» немесе «бір тал кессең,

ң,

о



о

н 

та



та

л

л ек



ек

»

»



де

д

ген мақалын есіме ал



ам

амын


ын.

.

Қазақстанға қауіп  судан төнетінін естен



шығармау үшін ел аумағындағы шағын 

өзен-көлдерге қамқорлықты ұмыт пауы-

мыз қажет-ақ. Оларға, меніңше, «тіршілік 

иесі»  ретінде қамқорлықпен қарайтын 

кез баяғ

яғ

ыд



ыд

а 

же



же

тк

тк



ен

ен

.



.

Би

Би



лі

лі

к 



к 

те

те



гі

гі

ле



ле

рд

рд



ен 

бастап


қ

қ

ар



ар

ап

апай



айым

ым

х



х

ал

алық



ық

қа

қа д



дей

ейін


ін с

суғ


у

а 

қатысты мәдениетімізді көтерсек ұтамыз. 



– Ал ішкі ресурстарды 

реттеудің механизмі қалай 

болуы керек?

– Бір мысал келтіре кетейін, бізде 

қа

қа

зі



зі

р

р



үл

ү

ке



к

н сел тасқынынан қауіп

а

а

з. 



Өз

Өз

ен



ен д

 дер


ер

 жағасында орын алып ж

жат

ат

қа



қан

н

кейбір жағдайларды да өзіміз туғызып 



отырмыз демеске амалым жоқ. Мәселен, 

Жайық тасып, су арнасынан асты, сел 

қаупі туды. Сосын біз көршіге жаутаңдап, 

одан су ағ

ғ

ыс

ы



ын

ы

 азайтуды, өтетін су мөл-



шерін  ке

ке

мі



мі

ту

ту



ді

ді

с



с

ұр

ұр



ад

ад

ы



ық.

.

Ба



Ба

сы

сы



нд

нд

а



а

бұ

бұ



ға

ғ

н 



көршілес мемлекет маңғазданып, илік-

пей әрең ғана барып жүр еді, кейін нен 

олар да жолын тауып, суды қысып жібе-

руді біртіндеп әдетке айнал дырды. Суды 

түр лі мақсаттарға бұруды  үйренді. 

Сө

Сө



йт

йт

іп



іп

,



ке

к

ле-келе әлгі алып өзенім



м

із

з



ді

ді

ң 



тасқыны  болмақ түгіл, оның деңгейі 

біртіндеп төмендеп, азая бастады.

Мінеки,  бұның 

өз

өз



і

і

эк



экол

ол

ог



ог

ия

ия



лы

лық 


қ 

катастрофаның баст

там

амас


ас

ы

ы бо



бола

латы


ты

н.

н



Ал реттеу механизміне келетін болсақ,

«көл тамшыдан құралатынын» яғни

үлкен өзендер шағын өзендерден құра-

ла тынын  еске  алуға  тиіспіз. Бұл тұрғыдан

келгенде солтүстіктегі көршімізге қараған

өзенге қ


қ

ұй

ұй



ыл

ыл

атын шағын салалардың, 



су

су-т


-тоғ

оғ

ан



ан

да

дары



ры

ны

ны



ң 

ң 

ба



ба

с

сым  бөлігі Қазақ-



станның аумағынан ағып барып құйы-

лады. Ендеше мінеки, келіңіз, көріңіз,

сосын дәл осы тұстан мәселені бастайық.

Яғни, шағын өзендер ауқымынан өзіміз 

компенсациялық тетікті таба аламыз.

Көршінің өзендерін

н

е 

е 



ба

б

ры



ры

п

п құ



құ

йы

йы



лы

лы

п 



п 

жатқан шағын суларды

ды

ө

өз іш



ші

ім

із



із

де и


ір

рі

іп,



тоғандап, шоғырландырып іс қылайық.

Оны балық шаруашылығы, орман шаруа-

шылығы секілді мақсаттарға бұрайық.

Суды бекер ағатындай емес, көгал дан-

ды

ды

ру



ру

ға

ға



б

б

ұр



ұр

ып

ып



т

т

ас



ас

та

т



йы

й

қ. Сөйтіп, суды



ша

шағы


ғы

н

н өз



өз

ен

ен



де

дерд


рд

і

і 



па

па

йд



йд

ал

анудан бастасақ, 



біз, шын мәнінде, көршілестерге көп

мәселе бойынша алаңдамайтын  да 

тәріздіміз. Қайта керісінше көршілеріміз 

бізден «шағын өзендерді неге қысты ңыз-

дар?» деп сұрауға  да

да

  мәж



ә

бүр болуы 

ы 

мүмкін. Осыдан б



ас

аста


та

п

п



су

суға


ға

қ

қ



ат

ат

ыс



ыс

ты

ты



 

иілмей келген көршілер келіссөз үстеліне 

амалсыз отыруы ықтимал. Ойлана білген

адамға суды бұратын, оны тосып сақтай-

тын орын да жеткілікті. Тек экологиялық

астарға  үлкен мән берсек болғаны.

Со

Со

сы



сы

н

н



әл

л

ем



емді

дік 


к 

тә

тә



жі

жі

ри



ри

бені де зерделеген 

лә

ләзі


зі

м

м. 



Мәселен, Сингапурдың суармалы

шаруашылыққа пайдаланылатын суының 

70 пайызы – жауын-шашын сулары.

Олар жауын суын жинап, кейіннен суа ру-

ға соны пайдаланад

д

ы.



ы

Ә

Ә



ри

р

не, саға



ға

т 

т



сайын сіркіреп жау

ат

ат



ын

ын

ж



ж

аң

аңбы



бы

р 

р 



Қа

Қаза


зақ-

қ-

станда жоқ. Дегенмен, мен мысал ретін-



де, суды тиімді пайдалану  тұрғы сы нан 

әл

әлем



емд

ді

к 



к 

тә

тәжі



ж

ри

рибе



бе

де

де



  құпталған тетік 

ретінде мәселе көтеріп отырмын. Біздің

Президент Н. Назарбаев Сингапурды көп

мысалға алатыны белгілі. Ендеше сол

елден осындай озық дүниелерді игерген

орынды. 


– Жақсы. Енд

д

і

і

та

та

за

а

а

а

уы

уы

зс

зс

у 

у 

мәселесіне келсе

сек

к.

П

П

ре

ре

зи

зи

де

де

нт

нт 

«XXI ғасыр – ауызсу ғасыры 

болмақ. Әлемдік нарықта соғыс 

мұнай үшін емес, су үшін 

болады» дегені бар еді. 

– Бұл  рас. Қараңыз, бүгіннің өзінде

іш

іш

уг



уг

е 

е 



па

п

йд



йд

ал

ал



ан

ан

ыл



ыл

ат

ат



ын

ы

 таза ауызсу дүкен 



сө

сө

ре



реле

ле

рі



рінд

нд

е



е 

ба

ба



сқ

сқ

а



а да

да

тауарлармен қатар 



тұр. Онда да емдік сулар емес, кәдімгі

күнделікті ішуге пайдаланатын сулар

сөреден орын алып жатыр. Тіпті судың 1 

литрлік бағасы бензин бағасынан да 

асып түседі. Бұдан кей

й

ін



ін

гі ж


ж

ағдайларда

д

осындай үрдіс төме



е

нд

ндем



ем

ей

ей



ді

ді

,



ке

ке

рі



р

сі

с



нш

нше 


е

қарқын ала түседі. С

С

он

дықтан да, «суға



қатысты әлемдік тартыс» алдағы 

ғасырларда қыза түсуі бек мүмкін. 



– Ендеше Қазақстанның таза 

ауызсуына қатысты жағдайы 

не

не

ші

ші

к 

к

пе

пе

?

?

– 

Қа



Қа

за

а



қс

қс

танд



д

ағы  тұ


тұ

щы

щы



  су 

у

қо



қ

рл

р



ары 

бойы


ы

нш

нш



а 

а 

ст



ст

ат

атис



ис

ти

тика



ка

лы

лық



қ

ан

ан



ық

ықта


та

ма

ма



л

лыққа 


да көз жүгіртіп өтсек. Бұл шамамен 190 

текше шақырымды құрайтын алаңды 

алып жатыр. Су қоймаларының ауқымы 

– 95, өзендер ағынын – 101, жерасты 

сулары – 95 текше шақырымды, мұз

ұ

 дақ



қ

-

та



та

р

р



58



5

 текше шақырымды құр

ұр

ай

ай



ды

ды.


.

Кө

Көр



р

сеткіштер осыншалық ау

қы

қы

м



мды 

болға нымен,  оның  тиімділігі  біз үшін 

мүлдем мардымсыз. Менің ойымша, су 

мәселесіне келгенде жоғарыда айтқа-

ным 

дай, адамдарды тәрбиелеуге де 



бары

нш

нш



а  мә

мә

н



н

бе

бе



рі

р

лг



лг

ен

ен



і  лә

лә

зі



зі

м.

м



 Суды 

үнем


м

ш

ш



іл

ілді


ді

кп

кп



ен

ен

п



п

ай

ай



да

дала


ла

ну

ну



ға

ға а


а

за

за



ма

ма

тт



т

арды 


үйреткен орынды. Мынадай мәліметтер 

де  бар: егер пайдаланылатын су 100 

пайыз есептеліп тұратын болса, яғни 

адам өзі ағызатын судың ақшаға есеп те-

ліп ағатынын, оның әр литрі үшін а

а

қш



қш

а

а



тө

тө

ле



леуі

уі

к



керектігін біліп жүрсе, онд

д

а



а

су

су



ды

ды

 



үнемдеу мөлшері 40 пайызға дейін 

жетеді екен. Сондықтан да суды пай да-

ла натын  әрбір азаматтың үнемшілдікке 

қатысты мәдениетін көтеріп, заңды 

тұлғаларды да, жеке тұлғаларды осындай 

игілік


ік

ке

ке



ү

ү

йр



йр

ет

ет



ке

ке

н



н

аб

аб



за

за

л.



л.

 





Де

Де

ге

генм

нм

ен

ен б

б

із

із

а

а

уы

уы

зс

зсуд

удың

ы

 

өзін дұрыс пайдаланбай 

отырғанымыз да рас қой. 

Мәселен, автожуу орындарын 

алыңыз? Онда сол ішуге 

жара

р

мды су ағыл-тегіл. Ендеш

еш

е 

бұ

бұ

л

л

бағытта қайдағы үнем

мді

ді

лі

лі

к,

к, 

қандай тәрбие туралы әңгіме 

айтуға болады? 



Бі

Бі

рі



р

нш

нш



ід

іден


ен

,

,



б

бізд


зд

ің

ің



е

елі


лі

мі

мі



зд

здің


ің

б

ба



арлық 

өңірлерінде дерлік пайдаланылатын суға 

сараланған тариф енгізілді. Ішуге 

жарамды ауызсуды сіз айтып отырғандай 

басқа мақсаттарға пайдалануға тыйым

салатын тізімдер де бар. Ондай мақ сат-

та

та

р 



р 

ға

ға



қ

қ

ол



о

данылса, су міндетті түрде

де

е

е



се

се

п-



п-

те

те



уд

уд

ен



ен

өтуі шарт. Яғни, кім суды к

к

өп

өп п



п

ай

ай-



даланса, сосын оны ластаса, сол көп 

төлем жасауы шарт. «Көп пайдаланған 

көп төлейді» деген қағидаттың орнағаны 

дұрыс. Елді осы тәртіпке  үйретпесек, 

үнемдеудің пайдасын да көре алмасымыз 

анық. Ше


Ш

те

те



лд

лд

ен



ен

ү

ү



лг

лг

і ал



ал

у 

у 



қа

қа

же



же

т.

т.



М

М

әс



әс

елен, 


немі

міст


ст

ер

ер



с

с

уд



уд

ы

ы қа



қатт

тт

ы



ы үн

үн

ем



емде

дейд


йд

і.

і.



 Неге? 

Өйткені үнемдеп, аз-маздан тұтынғанның 

өзінде еуропалықтар өз отбасы бюд же-

тінің 40 пайызын коммуналдық шығынға 

жұм сайды екен. Бұл неге үйретеді? Әлде 

бізге бәрібір ме? 

Ра

Ра

сы



сы

нда, біздің көпшілігімізге

ге ә

ә

лі



лі

д

де



е

әсер етпей тұрған екінші бір мәселе 

б

бар. 


Су – бұл адам өмірінің маңызды элементі 

ғана емес, бұл біздің елімізде шыға ры-

латын әрбір өнімнің бағасын қалып тас-

тыруға мықты әсер ететін басты элемент. 

Кей жа

жа

ғд



ғд

ай

ай



да

да

б



б

ұл

ұл



о

о

ла



а

й 

й 



ем

ем

ес



ес

те

те



й

й

кө



кө

рі

р



неді, 

ал меніңше, бұл со

о

ла

л



й

й

болу



у

ы да


д

 кер


ер

ек. 


Шындығында, өр

өр

ке



кени

ни

ет



етті

т

е



е

лд

лдің



ң б

б

әр



әр

ін

інде



де

 

су  бағасы  баға қалыптастырушы эле-



мент тердің  бір құрылымына жатады. Кез 

келген тауарды өндіретін болса, ондағы 

судың құны алдымен алынады. Мысал 

ретінде айтар болсақ, әлгі біз тамсанатын 

та

та

мш



мш

ыл

ылат



ат

ып

ып



с

с

уа



уару

ру

,



суды аз мөлшерде 

п

па



й

йдал


л

ан

у 



се

е

кі



кі

лд

л



і

і

те



хнологияның бәрі су 

бағасының қымбаттауынан барып туын-

даған дүниелер екендігінде дау жоқ. Есе-

сіне сол тамшылатып суаруды ойлап 

тапқан Израильдің тауарлық өнімдері

баға  бәсекесінде

а

а

са



са

қ

қ



аб

б

іл



іл

ет

ет



ті

т

лі



л

к 

к 



рө

рө

лі



лі

н 

н 



ойнайды. Неге?

Т

Тағ



ағ

ы

ы 



со

сол


л

су

су



ар

ар

уд



уд

ан

ан ү



үне

нем-


м-

деудің арқасы. 

Ал автожуу нысандарына келетін 

болсақ, оларға таза ауызсуды пайда ла-

нуға еш жол бермеу керек! Суы тапшы

елдер  бұ

ұ

ны

н



 көрсе шалқасынан түсетін 

ед

ед



і

.

Ш



Ш

ын

ын



ым

ым

ен



ен ұ

ұ

ят



ят

н

н



әрсе. Сондықтан да, 

еліміздің кез келген автожуу секілді 

нысан дарында  айналым циклдері қам-

тылғаны абзал. Яғни, кез келген ондай 

нысанда шағын айналма циклдары орна-

тылуы шарт. Ал таза ауызсуды бұған 

пайдалану барлық

ық н


н

ор

орма



ма

ти

ти



вт

вт

ер



ер

б

б



ой

ой

ын



ын

-

-



ша тыйым салын

ад

ады.



ы

Е

Е



ге

е

р 



р

он

онда



дай

й

мә



мә

се

се



л

 л

е-



е

лер орын алып жатса, онда бұған жер гі-

лікті  билік көз жұма қарап отыр, не

бол 


маса шынымен оны тексермейді 

деген сөз. 

Жалп

п

ы,



ы,

 осы тұр


ұ

ғыдан ойланатын 

мә

мә

се



се

 л

л



е

е же


же

те

теді



ді.

.

Қа



Қа

за

з



қстанның көрнекті

ғалы мы  Бөрлібаев Мәлік Жолдасұлының 

айтқаны есімде сақталып қалыпты. Ол 

«Мал өсіруге қолайлы Қазақстанда күріш 

өсірудің қажеттілігі қанша еді?» деп 

мәселе көтерген болатын. Бір жағынан 

қарапайым мә

се

се



ле

ле с


с

ек

ек



іл

іл

ді



ді к

көр


өр

ін

ін



ед

ед

і.



і. 

 

Алайда су үнемді



і

лі

і



гі жағынан келгенде

бізге күріштен гөрі, мал өсірген әлде-

қайда қолайлы еді. 


Каталог: userdata -> editions -> pdf
pdf -> Қазақтың Мұқағалиы туралы жұртшылық арасында әңгімелер
pdf -> Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет
pdf -> Ресми мәлімет бойынша, Қазақстанда жұ
pdf -> Иә, отандық ғылым ды кө­ тер мейінше, мықты мем ле кет
pdf -> Мен Абайдың ақындық мек тебі өз деңгейінде зерттеліп
pdf -> Бір тілде деп міндеттеген жоқ
pdf -> Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет
pdf -> Қазақстандағы Ұбт-ның қа лып тасқан өзіндік тәртібі
pdf -> Ерғожин ЕрлЕді Дәулет Ерғожиннің сөзіне сенсек, салық органдарында сыбайлас жемқорлықтың дең­ гейі төмендеген. Құқық қорғау орган дарымен бірігіп жасаған жемқорлықтың

жүктеу 3.45 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   25




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет