Регистрационный №4188-ж №1, 2016 г



жүктеу 7.79 Kb.
Pdf просмотр
бет2/20
Дата23.03.2017
өлшемі7.79 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.
 
Lala,  H.R.,  Nacer,  K.  M.  and  Jean-Francois  B.:  Micro-climate  optimal 
control for an experimental Greenhouse Automation. 
2.
 
Bot,  G.P.A:  Greenhouse  climate  from  physical  processes  to  a  dynamic 
mode, PhD thesis, Agricultural University of Wageningen: The Netherlands, 1983. 
3. Momirović, N., Vasić, B., Raičević, D. and Oljača M.: Technical systems for 
microclimate control in greenhouses, Agricultural Engineering, Faculty of Agriculture, 
Universities in Belgrade, Institute of Agricultural Engineering, No.4, 2007. 
4. Farid, G. and Benjamin, C.K.: Automatic Control Systems, 9th edition, John 
Wiley & Sons, 2010.  
5. Buffington, D.E., Bucklin, R.A., Henley, R.W. and McConnell, D.B.: Heating 
Greenhouses, document AE11, Institute of Food and Agricultural Sciences, University 
of Florida, published in 1983 and revised in 1992, Reviewed July 2002, April 2010, and 
January 2013. 
6.  Okada:  The  Heating  Load  of  Greenhouses,  Heat  Transmission  in  the 
Greenhouse with Pipe Heating Systems, Acta Horticulturne, Acta Horticulturne, 1978. 
7. Chalabi, S., Bailey, J. and Wilkinson, J.: A realtime optimal control algorithm 
for greenhouse heating, Computers and Electronics in Agriculture, Vol. 15, No. 1, pp. 
1-13 1996. 
8.  Roberts,  J:  Soil  Heating  Systems  for  Greenhouse  Production,  Cooperative 
Extension  Publication,  E208,  Department  of  Bioresource  Engineering,  The  State 
University of New Jersey, New Brunswick, 1996. 
9.  Hellickson,  A.  and  Walker  J:  Ventilation  of  Agricultural  Structures,  ASAE, 
St. Joseph, MI, 1983. 
10. Pawlowski, A., Guzman, R.F, Berenguel, M., Sбnchez, J. and Dormido S.: 
Simulation  of  Greenhouse  Climate  Monitoring  and  Control  with  Wireless  Sensor 
Network and Event-Based Control, MDPI, Switzerland, 2009. 
11. Boulard, T. and Baille, A.: Modelling of Air Exchange Rate in a Greenhouse 
Equipped with Continuous Roof Vents, Journal of Agricultural Engineering Research, 
Vol. 61, No. 1, pp. 37-47, 1995. 
12. Montero, J.I., Anton, A., Biel, C. and Franquet, A.: Cooling of greenhouses 
with compressed air fogging nozzles, Acta horticulturae, pp. 199-210, 1990. 
13. Moe, R. and Grimstad, S.O. and Gislerod, H.R.: The use of artificial light in 
year  round  production  of  greenhouse  crops  in  norway.  Acta  horticulturae,  pp.35-42, 
2006. 
14.  Mortensen,  L.M.  and  Strшmme,  E.:  Effects  of  light  quality  on  some 
greenhouse crops, Scientia Horticulturae, Vol. 33, No. 1–2, Pages 27-36, 1987. 
15.  Hao,  L.,  Ai-wang,  D.,  Fu-sheng  L.,  Jing-sheng  S.  and  Yan-Cong,  W.  and 
Chi-Tao, S.: Drip Irrigation Scheduling for Tomato Grown in Solar Greenhouse Based 
on Pan Evaporation in  North China Plain, Journal of  Integrative Agriculture, Vol. 12, 
No. 3, pp. 520-531, 2013. 
16.  Holloway,  S.,  Karimjee,  A.,  Makoto,  A.,  Pipatti,  R.,  and  Rypdal,  K: 
Guidelines  for  National  Greenhouse  Gas  Inventories,  Chapter  5  (Carbon  Dioxide 
Transport, Injection and Geological Storage), IPCC, 2006. 

     
 
 
14 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
17. Klдring, H.-P., Hauschild, C., HeiЯner, A. and Bar-Yosef, B.: Model-based 
control  of  CO2  concentration  in  greenhouses  at  ambient  levels  increases  cucumber 
yield, Agricultural and Forest Meteorology, Vol. 143, No. 3–4, pp.208-216, 2007 
 
 
ӘОЖ   004.942  
 
ЖЫЛЫЖАЙ МИКРОКЛИМАТЫНЫҢ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ 
МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛІ 
 
Мальтекбасов М.Ж., Мукажанов Е.Б., Шаяхметов Н.Н., Алимбаев Ч.А., 
Телебаев Е.Е., Акжолов Е.К. 
І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Талдықорған қ. 
e-mail: 
mukazhanov_e@mail.ru
 
 
Объектіде  болып  жатқан  процесстерді  көрсететін  объектінің  моделін 
құрастыру  технологиялық  объектілерді  басқару  алгоритімін  зерттеудің 
маңызды  кезеңі  болып  табылады.  Объектіні  басқарудың  типтік  шешімдері 
абстрактілі параметрлерге сүйенген қарапайым модельдерге негізделген. Мұндай 
модельдер  параметрлерінің  абстрактілі  сипаттамаларына  байланысты 
объектіні  тереңірек  зерттеуге  және  сипаттамаларын  өзгертуге  мүмкіндік 
бермейді.  Автоматты  басқару  жүйесін  тереңірек  зерттеу  және  талдау  үшін 
объект жұмысының физикалық негізін ашатын модель ұсынылады.  
Важнейшей 
стадией 
исследования 
алгоритмов 
управления 
технологическими  объектами  является  разработка  модели  объекта,  которая 
отражает  происходящие  процессы  в  объекте.  Типовые  решения  по  управлению 
объектами  основаны  на  простейших  моделях,  оперирующих  абстрактными 
параметрами. Такие модели, в связи с абстрактным характером параметров, не 
дают возможности глубокого изучения и изменения характеристик объекта. Для 
более  глубокого  исследования  и  синтеза  систем  автоматического  управления 
представляют  интерес  модели,  раскрывающие  физические  основы  работы 
объекта.  
The  most  important  stage  of  technological  objects  of  control  algorithms 
research  is  to  develop  an  object  model  that  reflects  the  processes  taking  place  in  the 
facility.  Typical  solutions  for  the  management  objects  based  on  the  simplest  models, 
operating  parameters  of  the  abstract.  Such  models,  due  to  the  abstract  nature  of  the 
parameters do not allow a deep study and modify the characteristics of the object. For 
more  in-depth  research  and  synthesis  of  automatic  control  systems  are  of  interest 
model, revealing the physical basis of the object. 
Кілттік  сөздер:  жылыжай  микроклиматы,  математикалық  модель, 
микроклимат параметрлері. 
 
Жылыжай микроклиматының модельдерінің түрлері 
 Жылыжай микроклиматының модельдерін негізгі екі түрге жіктейміз: 
1.
 
Жылыжайда  жүріп  жатқан  физикалық  жылу  және  масса  алмасу 
процесстері  жайлы  мәліметтер  пайдаланылатын    принципиалды  модель. 
Процесстер  физикалық  талдамалары  бар  дифференциалды  теңдеулермен 
сипатталады. 

     
 
 
15 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
2.
 
Жылыжай микроклиматы «қара жәшік» ретінде қаралып, кіріс және 
шығыс  өлшемдерінің  өзара  байланысын  зерттейтін  кибернетикалық  модельдер. 
Бұл  модельдердің  параметрлері  идентификациялау  әдісімен  тәжірибе  жүзінде 
анықталады.  
Қазіргі  таңда  жылыжай  микроклиматының  моделіне  арналған  көптеген 
зерттеу жұмыстары бар. Барлық модельдер фотосинтез процесіне негізделген.  
[1]-де ұсынылған микроклимат моделі жылыжай микроклимтаның моделін 
құрастыруға  негіз  болады.  Бұл  жұмыста  үздіксіз  уақытта  жұмыс  істейтін 
принципиалды модель қолданылған.  
 Жылыжай микроклиматының математикалық моделін құрастыру 
Модель келесідей жеңілдетілген амалдарға сүйене отырып құрастырылған: 
1.
 
Модель  жылыжайды  қабырғалармен,  шатырмен  қоршалған  ауа 
аумағы  ретінде  түсіндіреді.  Микроклиматты  сипаттайтын    айнымалылардың 
кеңістікте таралуы ескерілмейді. 
2.
 
Даму 
процессі 
кезіндегі 
жеміс 
биомассасының 
өзгерісі 
есептелінбейді. Жеміс биомассасы тұрақты мән болып қала береді.  
3.
 
Басқарылатын объект тұрақты сыңайлы ретінде қарастырылады. 
Жылыжай  ішіндегі  ауа  температурасының  өзгерісіне  әсер  ететін 
энергияның жылулық теңгерімінің теңдеуі келесідей: 
-
                                       (1) 
мұндағы   – ауа тығыздығы (
); 
- ауа көлемі (
); 
- ауаның меншікті жылу сыйымдылығы 

 – жылыжай ішіндегі температура (град); 
 – қыздыру жүйесінен келетін жылу (Вт); 
 – қоршаулар арқылы кететін жылу шығындары (Вт); 
 – Таза ауаны жылытуға кететін жылу шығыны (Вт); 
(1)
 
 теңдеу мүшелерін жеке-жеке ашып көрсетейік. 
Қыздыру жүйесінен келетін жылу: 
                                                    
 
мұндағы 
 – жылу тасымалдағыш шығыны (кг/с); 
 –  жылу  тасымалдағыштың  меншікті  жылу  сыйымдылығы 

 –  жылу  алмастырғыштың  кірісіндегі  және  шығысындағы 
температура (град). 
Жылыжай қоршаулары арқылы кететін жылу шығындары [3, 47 бет] 
                                                         (3) 
мұндағы  k  –  қоршаулар  арқылы  берілетін  жылу  коэффициенті 
 
F – қоршау ауданы (м
2
); 
Т
ішкі
 – жылыжай ішіндегі ауа температурасы (град); 
Т
сыртқы
 – сырттағы ауа температурасы (град); 
Т
ішкі
 – Т
сыртқы
 ꞊ ΔТ – ауа температурасының төмендеуі (град); 
Таза ауаны жылытуға кететін жылу шығыны [3]: 
                                                           (4) 
мұндағы, G
таза
 – жылыжайды желдетуге кететін таза ауа шығыны (кг/с); 
С
ауа
 – ауаның меншікті жылу сыйымдылығы (Дж/кг град); 

     
 
 
16 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
Т
ішкі
 – жылыжай ішіндегі ауа температурасы (град); 
Т
сыртқы
 – сырттағы ауа температурасы (град); 
Aшылған (2), (3), (4) теңдеулерді қоя отырып, (1) теңдеуді толық жазамыз: 
 
       (5) 
Жылыжай атмосферасындағы судың массалық теңгерім теңдеуі келесідей: 
                                                    (6) 
мұндағы   – ауа тығыздығы (кг/м
3
); 
V – ауа көлемі (м
3
); 
Х(t) – жылыжай атмосферасының абсолюттік ылғалдылығы (кг
су
/кг
ауа
); 
G
таза
 – таза ауа шығыны (кг/с); 
Х
таза
 – таза ауаның абсолютті ылғалдығы (
); 
G
шығыс
 – сыртқа шығатын ауа шығыны (кг/с); 
Х
шығыс
 – сыртқа шығатын ауаның абсолюттік ылғалдылығы (
); 
G
бу
 – бу шығыны (кг/с); 
Жылыжай атмосферасындағы көмірқышқыл газдың массалық теңгерімінің 
теңдеуі [2, 81 бет] келесідей анықталады: 
              (7) 
 –  жылыжай  ішіндегі  атмосфераның  құрамындағы  СО
2
  –нің 
абсолюттік мәні 
); 
 -  таза  атмосфераның  құрамындағы  СО
2
  –нің  абсолюттік  мәні 
); 
 – жылыжайдан шығатын ауаның құрамындағы СО
2
 абсалюттік мәні 
(
); 
 – ауадағы қышқылдану процессі.  
Құрастырылған  теңдеулерге  сүйене  отырып  температура,  ылғылдылық 
және  көмірқышқыл  газын  мәндерін  алу  үшін  келесі  мәндерді  дифференциалды 
теңдеулерден кесіп аламыз. 
 
температура теңдеуін дифференциалды формада жазамыз: 
 
 
             (8) 
Шығатын  ауа  температурасын  жылыжай  ішіндегі  ауа  температурасы 
ретінде аламыз (
). Сонда теңдеу келесі түрге ие болады: 
               (9) 
Бірінші реттік сызықты біртекті емес дифференциалды теңдеу алдық. Оны 
келесі түрде көрсестейік: 
              (10) 

     
 
 
17 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
ө
 қосымша функциясын анықтап аламыз: 
ө
 
 
 
  const деп аламыз. 
сонда: 
ө
 
                                                                                  (11) 
 
(10) шығыс мәнін (11) мәніне көбейтеміз: 
 
 
 
                     (12) 
(12) теңдеуді интеграциялаймыз: 
            (13) 
 көбейтіндіні  интегралдан  шығарып 
алып, теңдеудің екі жағында 
 –ға көбейтеміз: 
  
 
 
· 
                                                                                      (14)        
Интегралды аламыз: 
  
                   (15) 
 орнына Т
0
 қойып 
-ны келесідей өрнектейміз: 
                                    (16) 
мұндағы   – бастапқы температура.  
Абсолютті  ылғалдылық  мәнін  аламыз.  Ылғалдылық  теңдеуін  (6) 
дифференциалдық формада жазамыз. 
                   

     
 
 
18 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
Шығыс  ауаның  ылғалдығын  жылыжай  ішіндегі  ауа  ылғалдығы  ретінде 
қарастырып (Х
шығ
   Х). Онда теңдеу келесідей болады: 
                                                (17) 
Алынған  бірінші  реттік  дифференциалдық  теңдеуді  каноникалық  түрде 
көрсетеміз: 
 
                                                                      (18)    
 көмекші функциясын анықтаймыз: 
 
 деп аламыз, сонда: 
                                                                                                 (19) 
(18) шығыс мәнін (19) мәніне көбейтеміз: 
 
Түрлендіреміз: 
                                                         (20) 
 деп  алып,  (20)  –  шы  теңдеуді 
 бойынша 
интеграциялаймыз: 
                                                       (21) 
Теңдеудің екі жағында 
-қа көбейтіп және интегралын аламыз: 
                        (22) 
-ның орнына Х
0
 қойып, 
 аламыз: 
                                                                   (23) 
мұндағы   – бастапқы ылғалдылық. 
СО
2
 
құрамының 
мәнін 
табамыз. 
Жылыжай 
атмосферасындағы 
көмірқышқыл  газының  массалық  теңгерімін  (7)  дифференциалдық  түрде 
жазамыз: 
    
Сыртқа шығатын ауаның құрамындағы СО

–ні жылыжай ішіндегі ауаның 
құрамындағы СО

деп алайық (
 
              (24) 
Алынған бірінші реттік дифференциалдық теңдеуді келесідей көрсетейік: 
                                    (25) 
 қосымша функциясын анықтаймыз: 
 

     
 
 
19 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
 деп аламыз:  
                                                                                                 (26) 
(25) шығыс мәнін (26) мәніне көбейтеміз: 
     
Түрлендіреміз: 
                                        (27) 
    деп алып, теңдеуді интегралдаймыз: 
                                      (28) 
Теңдеудің екі жағында 
-қа көбейтеміз және интегралын аламыз: 
·
 
 · 
 + const   29) 
Const-тың орнына 
–ні қойып 
бейнелейміз: 
                                         (30) 
мұндағы 
 - көмірқышқыл газының бастапқы мәні. 
Сөйтіп,  жылыжай  микроклиматын  сипаттайтын  теңдеулер  жүйесі 
келесідей түрге ие: 
            (31) 
Бұл  жұмыста  келтірілген  модель  (31)  жылыжай  микроклиматын 
сипаттайды және басқару алгоритімін сараптауға және талдауға мүмкіндік береді.  
Модель  микроклимат  параметрлерінің  жылыжай  аумағы  және  биіктігі  бойынша 
таралуын қарастырмайды.  
Қорыта  келе  жылыжай  микроклиматының  параметрлері  бойынша 
есептеулер  жүргізуге,  микроклиматтың  әр  параметрінің  қалғандарына  әсерін 
болжауға  мүмкіндік  береді,  сондай-ақ,  модель  көмегімен  бақылау  сапасының 
көрсеткіштерін есептей аламыз. 
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
 Семенов,  В.Г.  Математическая  модель  микроклимата  теплицы.  /  В.Г. 
Семенов, Е.Г. Крушель // Известия ВолгГТУ. – 2009. -№6. – с.32-35.  
1.
 
Олссон,  Г.  Цифровые  системы  автоматизации  и  управления.  /  Г. 
Олссон, Д. Пиани. – СПб.: Невский диалект, 2001г. – 557 с.  
2.
 
А.Г. Егизаров. Общая теплотехника, теплоснабжение и вентиляция. 
Учебник для вузов. – М.: Стройиздат, 1982. – 215 с., ил. 

     
 
 
20 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
 
 
                                                     
 
 
 
 
 
 
 
 
                               ПЕДАГОГИКА 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     
 
 
21 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
 
ӘОЖ 821.512.122-31 
 
БАСТАУЫШ СЫНЫПТЫҢ ОҚЫТУ ҮРДІСІНДЕ ПӘНАРАЛЫҚ 
БАЙЛАНЫСТЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ  
 
Галиева А.Н., филология ғылымдарының кандидаты, доцент 
nurai_gali@mail.ru
    
Жалғасбай-қызы Мағзума 
Алакөл ауданы, №3 Қабанбай атындағы орта мектептің бастауыш сынып 
мұғалімі 
 
Мақалада  бастауыш  сыныптың  оқыту  үрдісінде  пәнаралық  байланысты 
пайдалану  жолдарының  әдістемелік  ерекшеліктері  қарастырылған.  Авторлар 
пәнаралық  байланыстың  мақсатына  қарай  сабақ  беру  әдісін  жетілдіру 
жолдарына тереңірек көңіл бөледі. Зерттеу   мақсатына сәйкес Алакөл ауданы, 
№3 Қабанбай орта мектебінде бастауыш сыныптың оқыту үрдісінде пәнаралық 
байланысты  жүзеге  асыру  бойынша  тәжірибелік  сабақтар  ұйымдастырылған. 
Авторлар  пәнаралық  байланысты  пайдалану  оқытy  үрдісіндe  оқyшылардың 
бeлсeнділігін  арттырады,    білім  мeн  дағды  қалыптастырyға  жоғары  ықпал 
eтeді,  оқу  материалдарын  сапалы  игеруге,  оқыту  әдістерін  шығармашылықпен 
пайдалануға мүмкіндік береді дeп қорытынды жасаған.  
В  стaтье  рaссмaтривaются  методические  особенности  процессa 
междисциплинaрных    связей  в  учебном  процессе  нaчaльной  школы.  В 
соответствии с зaдaчaми исследовaния оргaнизовaны экспериментaльные уроки  
по реaлизaции междисциплинaрных связей  в средней школе №3 имени Кaбaнбaя,  
Aлaкольской 
облaсти. 
Aвторы 
делaют 
вывод 
что 
использовaние 
междисциплинaрные связи увеличивaет aктивность учеников в учебном процессе, 
способствуют  повышению  кaчествa  обрaзовaния,  делaть  учебный  мaтериaл 
доступным понимaнию, творческий применять методы обучения. 
The article discusses the methodological process of interdisciplinary links in the 
educational process of primary school. In accordance with the objectives of the study, 
organized  the  experimental  lessons  for  the  implementation  of  interdisciplinary 
connections in high school # 3 at the Kabanbay, Alakol region.  The authors conclude 
that  the  use  of  interdisciplinary  connections  increases  the  activity  of  students  in  the 
learning process contribute to improving the quality of education, to make educational 
material accessible to understanding, to apply creative learning methods. 
Кілт  cөздeр: оқытy əдіcі, оқыту үрдісі,  əдіcтeмe, пәнаралық байланыс.  
 
Интегрaциялaнғaн  сaбaқтың  негізгі  мaқсaты  -  оқу  мaтериaлдaрын 
бaйлaныстырып, сaбaқтa оқушылaрғa терең білім беру. 
 Оқу мaтериaлдaрын бaғдaрлaмaлaрғa сaй пәндер бойыншa біріктіріп беру 
оқушылaрдың  жaн-жaқты  тұтaс,  терең  және  берік  білім  aлуынa  мүмкіндік 
жaсaйды.  Сондықтaн  жыл  сaйын  әрбір  мұғaлім  пәндердегі  ұқсaс  оқу 
мaтериaлдaрын 
біріктіріп, 
пәнaрaлық 
бaйлaныс 
принципін 
қолдaнып, 
интегрaлдық  жоспaр  жaсaйды.  Ондaғы  мaтериaлдaрды  дер  кезінде  сaбaққa 
пaйдaлaнып, тиімді етіп іске aсырaды. 
Соңғы  жылдaрдaғы  блоктық  жүйемен  aлынғaн  курстaр  оқушылaрғa 
пәнaрaлық бaйлaныс негізінде білім беруді көздеп отыр. Бұл бaғыт жеке тұлғaның 

     
 
 
22 
 
 
І.Жансүгіров атындағы  ЖМУ  ХАБАРШЫСЫ   № 1  / 2016     
 
интелектуaлдық  потенциaлын  дaмытaды  және  дүниетaнымын  қaлыптaстыруды 
жүзеге aсыруғa көмектеседі.  
Пәнaрaлық  бaйлaныстың  міндетті  түрде  жүзеге  aсырылуы  aрқылы 
оқушығa  берілетін  білімнің  тиянaқтылығын  қaмтaмaсыз  етуге  болaтындығын 
aлғaш  Я.A.Коменский  aйтқaн  болaтын.  Педaгог  өз  еңбектерінде  оқушылaрдa 
тиянaқты білімнің қaлыптaсуының кейбір себептерін aшып  көрсетеді. Мәселен, 
ол оқушылaрдың мaзмұндaс пәндерден aлғaн білімдеріне сүйенетініне, оқушы әр 
пәннен  aлып  отырғaн  білімдерінің  бір-бірімен  бaйлaнысты  екендігіне  нaзaр 
aудaрaтынынa  тоқтaлa  келіп,  жaлпы  дидaктикaлық  мынaдaй  ереже 
шығaрaды:  «Өзaрa  бaйлaнысы  бaр  нәрселердің  бәрі,  сондaй  бaйлaныс 
күйінде оқытылуы керек» [1]. Одaн кейінгі дәуірде осы пәнaрaлық бaйлaныстың 
психологиялық  негізін  тaлдaғaн  педaгог  К.Д.Ушинский  пәнaрaлық  бaйлaныс 
aрқылы  оқушылaрдың  үнемі  оқығaн  зaттaры  мен  құбылыстaрының  ішкі  және 
сыртқы  бaйлaныстaрын    aшуды  тaлaп  етті  [3].  Оқудың  қызықтылығы, 
тaртымдылығы  мен  нәтижелігі  сондa  ғaнa  қaмтaмaсыз  етіледі  деп 
есептеді.  Өйткені  қызығушылық  бaлa  сезімін  кеңейтіп,  тереңдете  түседі, 
сол aрқылы тaным дa тиянaқты болaды деп білген.  
Соңғы  жылдaры  Қaзaқстaн  ғaлымдaры  мен  әдіскерлері  оқушылaрды 
дaмыту жолдaрының бірі ретінде пәнaрaлық бaйлaнысқa ден қойып, бұл сaлaны 
көбірек  зерттеуге  кірісті.  Бұғaн  Н.Орaзхaновa,  С.Мұсaбеков,  С.В.Иллaриновa, 
A.A.Бейсенбaевa т.б. зерттеулері жaтaды.   
Сaбaқ  беруде  пәнaрaлық  бaйлaнысқa  мән  бермеу  оқу  пәндері 
мaтериaлдaрының  бірін-бірі  қaйтaлaуғa,  оқушылaрдың  көптеген  ұғымдaр  мен 
зaңдылықтaрды тaр шеңберде түсінулеріне әкеп соғaды. Білім мaзмұнын меңгеру, 
пәнaрaлық  бaйлaнысты  ескермейінше  мүмкін  емес.  Өйткені  ол  -  өзaрa  жaқын 
пәндердің  бaғдaрлaмaсындaғы  оқу  мaтериaлын  үйлестірудің  және  іріктеудің 
мaңызды көрсеткіштердің бірі. 
Бaстaуыш  мектептен  пәнaрaлық  бaйлaныс  aрқылы  білім  беруді  неден 
бaстaп және қaлaй жүзеге aсыруғa болaды? 
Бaстaуыш  мектеп  -  бұл  оқушы  тұлғaсы  мен  сaнaсының  дaмуы  қуaтты 
жүретін  ерекше  құнды,  қaйтaлaнбaйтын  кезеңі.  Сондықтaн  дa  бaстaуыш  білім  - 
үздіксіз  білім  берудің  aлғaшқы  сaтысы.  Психологиядa  бaстaуыш  мектеп 
оқушылaрының  жaсы,  көбінесе,  білімді  меңгерудің,  зейінділіктің  жaсы  деп 
сaнaлсa,  педaгогикaдa  -  бұл  aйнaлaдaғы  өзге  әлемді  бaлaның  өз  бойынa  сіңіре 
бaстaу, қaлыптaстыру сияқты өмірлік мaңызы бaр функциялaрды бaсымдылықпен 
игеру  кезеңі  болып  тaбылaды  [3,4].  Осы  функциялaрды  тaбысты  орындaу  кіші 
жaстaғы  бaлaның  тaнымдық  қызығушылығының  дaмуынa  қолaйлы  жaғдaй 
жaсaйды. 
          Пәнaрaлық бaйлaныс тәсілдерінің мынaдaй түрлерін aтaп көрсетуге болaды: 
a)  бір  пәннің  мaтериaлын  екінші  пәннің  мaтериaлымен  сaлыстырa  отырып, 
мaзмұны  жaғынaн  үқсaс  тaқырыптaрдыд  пәнaрaлық  бaйлaнысын  жaсaу;  ә)  жеке 
пәндер  мaтериaлдaрын  меңгерту  бaрысындa  өзге  пәндер  мaтериaлдaрын  негізгі 
мәселені  толықтыру  мaқсaтындa  пaйдaлaну;  б)  жеке  мaтериaлдaрды  терең 
меңгерту тұсындa ғaнa пәнaрaлық бaйлaныстылықты жүзеге aсыру; в) пәнaрaлық 
бaйлaнысты әдіс ұқсaстықтaрынa қaрaй жүргізу; г) бір пәннің мaтериaлын екінші 
бір  пәнге  прaктикaлық  жaттығу  ретінде  пaйдaлaну;  ғ)  оқулық  мaтериaлын 
өмірдегі әр aлуaн міндеттермен бaйлaныстыру

Каталог: journals
journals -> Хабаршы вестник
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология

жүктеу 7.79 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет