«психология» кафедрасы «агрессия психологиясы»



жүктеу 0.75 Mb.
Pdf просмотр
бет4/5
Дата25.04.2017
өлшемі0.75 Mb.
1   2   3   4   5

Қанағаттандырарлықсыз 

 

 

Курсты түсінудің негізгі талаптары 

 

-

курс  келесілерді  кіргізеді:  дәрістік  сабақтарды,  семинарлық  сабақтарды, 



оқытушылармен  бірге  студенттердің  өзіндік  жұмыстарын  (СОӨЖ);  студенттердің  өзіндік 

жұмыстарын (СӨЖ) жазу; 

-

аудиториялық сабақтарға қатысу-міндетті турде; 



-

сабақтарға  кешігіп  келуге  болмайды-екі  кешігу  бір  келмегендікке    теңестіріледі. 

Кешігушілерді  сабаққа  қатыстырудың  құқығын  оқытушы  өзі  шешеді,  өйткені  олар,  басқа 

студентерді және оқытушының назарын бөліп, оқу үрдісіне бөгет жасайды; 

-

семинарлық  сабақтар,  оқытудың  әр  турлі  активті  әдістерін  қолданумен  ауысша 



нысанында жүргізіледі; 

-

өзіндік  түрде  орындау  үшін  оқытылып  жатқан  тақырыптар  бойынша  оқытушы 



тәжірибелік тапсырмаларды береді, оларды міндетті түрде жасау керек; 

әр  студент  семестр  арасында  берілген  тақырып  бойынша  (рефераттардың 



тақырыптары қосылған) бір рефератты дайындауы және топта баяндама жасауы қажет; 

-

тапсырмаларды студенттер міндетті түрде белгіленген уақытта жасауы тиіс. 



 

Аудиториялық сабақтарда өзін-өзі ұстау ережелері 

Келесі іс-қылықтарға тыйым салынады: 

 

мобильді телефонды қолдану; 



 

бір бірімен сабаққа қатыссыз тақырыптарға әңгімелесу; 

 

музыканы тыңдау; 



 

сағызды шайнау; 

 

сабаққа қатыссыз әдебиетті оқу; 



 

ойнау. 

 

Тиым салынады: 



-

 

кабель мен сымдарға тисуге; 



-

 

рұқсатсыз компьютерге диск қосуға; 



-

 

өзбетінше бағдарлама орнатуға; 



-

 

сабаққа тамақ пен сусындар алып кіруге; 



-

 

оқытушының рұқсатынсыз компьютерді қосуға, өшіруге.  



Өзін-өзі ұстау ережелерін бұзу жағдайында студент сабақтан шығарылады. 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

24 


«Тұран» университеті мекемесі  

Психология  

кафедрасының мәжілісінде  

БЕКІТІЛГЕН 

№ __ хаттама «____»________ 2013 ж. 

Кафедра меңгерушісі 

__________________Ли Е.П. 

 

 

ПӘН БОЙЫНША ТАПСЫРМАЛАРДЫ ОРЫНДАУ ЖӘНЕ ТАПСЫРУ КЕСТЕСІ 



 

Студенттің  оқытушымен  өзіндік  жұмысы  ретінде  берілген  тақырыптар  бойынша 

жекеленген  тапсырмаларды  орындау  түрлері:  эссе,  баяндама,  презентация,  слайд,  реферат 

және т.б. 



СОӨЖ  ТАПСЫРУ КЕСТЕСІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛІМІ 

 

Р/н  Тақырыптың атауы 

Апта   Жұмыс 

түрі 


Еңбек 

көлемі 


(сағ.) 

Қорғау 


түрі 

Тапсыру 


мерзімі 

1. 


Агрессия және тұлғаның өзін-өзі 

психикалық қорғауы 

 

Агрессия туралы түсінік. 



Агрессия және агрессивті мінез-

құлықтың табиғаты. Агрессияның 

биологиялық және әлеуметтік 

пайда болу алғышарттары. 

Ауызша 


жауап 

беру 


презентац

ия 

1 апта 


2. 

Фрустрация, агрессия және 

психикалық қорғаныс 

Фрустрация дегенніміз не? Негізгі 

фрустраторлар және агрессия 

күші. 


реферат   1 

презентац

ия  


апта 


 

3. 


Агрессия түрлері және басқа 

қорғану механизмдер 

Агрессиялық іс-әрекетің негізгі 

функциялары. Кешенді 

агрессияның құрылымы. 

баяндама, 



слайдтар 

пікірталас  3 



апта 

4. 


Агрессияның түрленуі және 

зорлық-зомбылық көрсету 

психологиясы. 

Агрессияның әлеуметтенуі. 

Агрессияның күшею және азаю 

жолдары. Жанұялық қарым-

қатынастағы агрессия. 

Тұрмыстық зорлық-зомбылық. 

4-5 

эссе 


презентац

ия 

4-5 


апта 

5. 


Агрессияның әлеуметтік және 

этникалық психологиясы 

Әлеуметтену, ортаның 

агрессияны күшейтетін 

факторлары. Агрессияның күші 

және агрессивті қиял. 

6-7 


 

баяндама, 

слайдтар 

презентац



ия 

6-7 


апта 

6. 


Жазалау психологиясы және 

топтық агрессия 

Алдын алу, бақылау және 

жазалау. Әлеуметтік топтардың 

мінездемесі. Және топтық 

агрессия.  

8-9 


реферат 

презентац



ия 

 

 



8-9 

апта 


ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

25 


7. 

Этникалық агрессия 

Этникалық агрессияның жалпы 

сипаты. Текетірес (кофликт) 

тарихы. Өркениетті елдердің 

ұлттық ерекшеліктері. 

Ланкестіктің (терроризм) 

психологиялық негізі.  

10 


Схема 

дайындау 

Жазбаша  10 



апта 

8. 


Агрессивті адамдар 

Тұлға дамуында агрессияның 

үрдістері. Балаларда агрессия 

түрлері, себептері және шарттары. 

Жанұядағы текетірестер және 

ажырасу кезіндегі фрустраторлар. 

Балаларға қатігездік көрсету.  

11-12 


Таблица 

құру 


Жазбаша  11-12 

апта 

9. 


Агрессивтік және мінез 

ерекшеліктері 

Жанұядағы көшбасшы және 

балалардың агрессиясы. Тұлғаның 

өзін-өзі тануы, кінә және ұят. 

13 

Реферат   1 



Жазбаша 

және 


ауызша  

 

13 апта 



10. 

Агрессия құрбаны және өштесу.  

Билік, тұлғалық, агрессия 

Өш алудың табиғаты, жаза 

қолдану, қызғаныш, салыстыру 

және әділеттік. Билік және 

агрессия.   

14 


Реферат 

Жазбаша 



және 

ауызша  


 

14 


апта 

11. 


Агрессивті адамдар топтары. 

Зорлықшылардың негізгі түрлері. 

Садизм, мазохизм, вандализм.  

15 


 

 



15 апта 

 

БАРЛЫҒЫ: 

15 

 

15 

 

15 

 

 

2. СӨЖ ТАПСЫРУ ГРАФИГІ ЖӘНЕ КЕҢЕС БЕРУ УАҚЫТЫ 

 

Студенттің өзіндік жұмысы оқу кестесінен тыс уақытта өтеді және дәрістерді бекітуге 

және ұсынылған әдебиеттермен танысуға бағытталған. Әр аптаның соңында СӨЖ бақылауы 

жүргізіледі. Студент өз дайындаған жұмысын қорғайды.  

 

Р/н  Тақырыптың аталуы 



Апта 

Жұмыс 


түрі 

Еңбек 


көлемі 

Қорғау 


формасы 

Тапсыру 


мерзімі 

1. 


Агрессия және тұлғаның 

өзін-өзі психикалық 

қорғауы 

 

Агрессия туралы түсінік. 



Агрессия және агрессивті 

мінез-құлықтың табиғаты. 

Агрессияның биологиялық 

және әлеуметтік пайда болу 

алғышарттары. 

Әдебиетт



ермен 

жұмыс 


ауызша 


апта 


2. 

Фрустрация, агрессия 

және психикалық 

қорғаныс 

Фрустрация дегенніміз не? 

Негізгі фрустраторлар және 

агрессия күші. 

Схема 


дайындау 

Ауызша 



және 

жазбаша 


апта 


3. 

Агрессия түрлері және 

Таблица 



Ауызша 


апта 


ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

26 


басқа қорғану 

механизмдер 

Агрессиялық іс-әрекетің 

негізгі функциялары. 

Кешенді агрессияның 

құрылымы. 

құру 


және 

жазбаша 


4. 

Агрессияның түрленуі 

және зорлық-зомбылық 

көрсету психологиясы. 

Агрессияның әлеуметтенуі. 

Агрессияның күшею және 

азаю жолдары. Жанұялық 

қарым-қатынастағы 

агрессия. Тұрмыстық 

зорлық-зомбылық. 

4-5 


Реферат   10 

Ауызша  


4-

5 апта 


5. 

Агрессияның әлеуметтік 

және этникалық 

психологиясы 

Әлеуметтену, ортаның 

агрессияны күшейтетін 

факторлары. Агрессияның 

күші және агрессивті қиял. 

6-7 


 

Әдебиетт


ермен 

жұмыс 


10 

Ауызша  


6-

7 апта 


 

6. 


Жазалау психологиясы 

және топтық агрессия 

Алдын алу, бақылау және 

жазалау. Әлеуметтік 

топтардың мінездемесі. 

Және топтық агрессия.  

8-9 


Схема 

дайындау 

10 

Ауызша 


және 

жазбаша 


8-9 

апта 


7. 

Этникалық агрессия 

Этникалық агрессияның 

жалпы сипаты. Текетірес 

(кофликт) тарихы. 

Өркениетті елдердің ұлттық 

ерекшеліктері. Ланкестіктің 

(терроризм) психологиялық 

негізі.  

10 

Таблица 


құру 

Жазбаша   



10 

апта 


8. 

Агрессивті адамдар 

Тұлға дамуында 

агрессияның үрдістері. 

Балаларда агрессия түрлері, 

себептері және шарттары. 

Жанұядағы текетірестер 

және ажырасу кезіндегі 

фрустраторлар. 

Балаларға қатігездік көрсету.  

11-12 


Реферат   10 

Жазбаша  

11-12 

апта 


9. 

Агрессивтік және мінез 

ерекшеліктері 

Жанұядағы көшбасшы және 

балалардың агрессиясы. 

Тұлғаның өзін-өзі тануы, 

кінә және ұят. 

13 


Таблица 

құру 


Жазбаша 


13 

апта 


10. 

Агрессия құрбаны және 

өштесу.  

Билік, тұлғалық, агрессия 

Өш алудың табиғаты, жаза 

14 

Реферат   5 



Ауызша 

және 


жазбаша 

14 


апта 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

27 


қолдану, қызғаныш, 

салыстыру және әділеттік. 

Билік және агрессия.   

11. 


Агрессивті адамдар 

топтары. 

Зорлықшылардың негізгі 

түрлері. Садизм, мазохизм, 

вандализм.  

15 

Әдебиетт


ермен 

жұмыс 


 

15 апта 



 

БАРЛЫҒЫ: 

15 

 

75 

 

15 

 

 



 

 

 



 

 

Кафедра оқытушысы  _____________ Кудебаева Г.С. 



  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

28 


«ТҰРАН» УНИВЕРСИТЕТІ МЕКЕМЕСІ 

 

 



 

 

 



«Тұран» университеті мекемесі  

Психология  

кафедрасының мәжілісінде  

БЕКІТІЛГЕН 

№ ___ Хаттама «____»________ 2013 ж. 

Кафедра меңгерушісі 

__________________Ли Е.П. 

 

 



«

Агресия психологиясы» 

 

ДӘРІСТІК КЕШЕН-КОНТЕНТ  

(ДӘРІСТЕР ТЕЗИСІ, ИЛЛЮСТРАЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ҮЛЕСТІРМЕ МАТЕРИАЛДАР, 

ҰСЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ) 

 

 

 

 

Мамандығы: 5В050300 – «Психология»   

Пәні: «Агрессия психологиясы» 

Авторы: «Туран» университеті «Психология» кафедрасының оқытушысы Кудебаева Г.С. 

Оқыту технологиясы: кредиттік 

Оқу формасы: күндізгі, сырттай 

Тіл бөлімі: қазақ 

Студенттер білімін бағалау жүйесі: рейтингілік 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

Алматы, 2013 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

29 


ГЛОССАРИЙ

 

 

Мазасыздық – бұл шынайы және өткінші қауіптілікті бастан кешіре алу. 

Адаптация (лат. adaptatio- бейімделу) – қоршаған орта жағдайларына бейімделу. 

Психологиялық А. адам өзімен, қатынас бойынша серіктестерімен (партнерлерімен) және 

жолығу алдында қоршаған әлеммен үйлесімді болуын қалайды. Дезадаптация – А. бұзылуы. 

Абыржу,  алаңдау  –  белгісіз  қауіптің,  оқиғаның  қолайсыз  даму  мүмкіндігінің  сезімі. 

Конституциялық  тұлғалық  алаңдау,  абыржу  (бұл  тұлғаға  оның  ғұмыры  бойына  тән)  және 

оқиғалық А. (бұл тұлғада қазіргі кезде байқалады) ажыратылады. 

Абыржулық,  алаңдаулық  ауытқулар-  клиникалық  көріністерінде  абыржу,  алаңдау 

жетекші рөл атқаратын психика ауытқуларының тобы. 



Аналитикалық  (психоаналитикалық)  психотерапия  –теориялық  база  ретінде 

психоанализді  –З.Фрейдтің  психиканың  санадан  төменгі  бөлігінде  басып  тастаған 

қызығулардың, олардың тұмшаланған түрде сана бетіне жарып шығуы мүмкін симптомдар 

түрінде  болуы,  сана  мен  санадан  төменгі  бөлік  туралы  психотерапевтік  тәсілдер  тобы. 

Қазіргі заманғы авторлар тұлға өмір сүретін және дамып жетілетін социалдық жағдайларға 

зор мән береді (қатынас шеңбері, отбасылық қатынастар, қоғамдағы жағдайлар және с.с.). 



Аккомадация —

 

(латын) көздің затты түрлі қашықтықтықтан көруге бейімделуі. 



Акселерация —

 

(латын) физикалық және психикалық даму процесінін тездетілуі. 



Алътруизм (франц.)

 — 


басқа кісінің бағыт-бағдарына аңсары кету. 

Амнезия (грек)

 — 


естің бұзылуы. 

Анализатор (грек)

 - 


тњйсік тудыратын анатомиялық физиологиялық аппарат. 

Антиципация (латын) —

 

қабылданатын затгы күні бұрын елестету. 



Антропоморфизм (латын)

 — 


адамға ғана тән жан қуаттарын жануар арасынан іздестіретін 

ілім. 


Апперцепция  (латын)

  — 


адамның  бұрынғы  тәжірибесі  мен  білімінен  қабылдаудың 

тәуелділігі. 



Ассоциация (латын)

 — 


жан қуаттарының бірімен екіншісінің байланысқа түсуі. 

Аттракция (латын) —

 

адамның басқа адамға ұнамды, тартымдылығы. 



Афазия (грек) —

 

сөйлеудің бұзылуы. 



Аффект (латын)

 — 


жүйке жүйесінің ерекше қозуынан туындайтын күшті эмоция. 

Гипноз (грек. hypnos- ұйқы) - әдетте жасанды түрде шақырылатын психиканың ерекше 

жағдайы.  Гипнозға  түсушінің  санасының  өзгеруімен,  оның  сендіруді  қабылдауының 

артуымен  және  басқа  әсерлерді  қабылдауының  төмендеуімен  сипатталды.  Психотерапияда 

жеке тәсіл ретінде немесе басқа емдік әдістермен бірге қолданылады.  



Гипнотерапия -  (грек. hypnos- ұйқы, terapia – емдеу, қамқорлық) –гипноздағы емдік 

сендіруді қолдануға негізделген психотерапевтік әдіс. 



Депрессия  (лат.  depresso-  басып  тастау,  тұқырту)  –пәс  көңіл-күймен,  қимыл  және 

психикалық  тежелумен  өзін  қазіргі  және  болашақ  өзінің  орнын  пессимистік  бағалаумен 

сипатталатын сырқаттың жағдайы. Д. әр түрлі құрамдас бөліктері әр қилы дәрежеде көрінуі 

мүмкін. 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

30 


 

 [gl] 


АГРЕССИЯ ЖӘНЕ ТҰЛҒАНЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ ПСИХИКАЛЫҚ ҚОРҒАУЫ [:] 

 

Агрессия  туралы  түсінік.  Агрессия  және  агрессивті  мінез-құлықтың  табиғаты. 



Агрессияның мақсаты. Жауласу және құрал ретіндегі агрессия. Агрессия және агрессивтілік. 

Агрессияның  биологиялық  және  әлеуметтік  пайда  болу  алғышарттары.  Сыртқа  және  ішке 

бағытталған агрессия. Агрессияның әлеуметтік табиғаты. Агрессия пайда болған әлеуметтік 

мінез-құлық ретінде.  

Агрессия  латын  тілінен  "adgradis"  (gradus  -  қадам,  ad  -  оған)  аудармасы  «шабуыл 

жасау»,  «қарсы  қадам  жасау».  Бастапқы  мағынасы  «агрессивті  болу»  дегеніміз  көздеген 

мақсатқа қорқынышсыз, үрейсіз, күмәнсіз жету дегенді білдіреді. Агрессия тіпті құрылымы 

бұзылған,  үйлесімділігі  жоқ  құбылыс  деп  түсінуге  болмайды.  Тек  тұлғаның  (топтың) 

көздеген мақсаты, дамуға түрткі болған құндылықтар арқылы ғана агрессивті мінез-құлықты 

бағалауға  болады.  Агрессивті  құат    қысымды  бәсекеге  қабілеттілік  пен  шығармашылықта 

тиімді  сараптауға  болады,  өзін-өзі  сақтауға,  әлжуаздарды  қорғауға,  ерте  сауығып  кетуге, 

өзінің дене шынығуы және зиякерлігін дамытуға бағытталуы әбден мүмкін. Өкінішке орай, 

сол  тылсым  күш  халықтар  арасында  және  кәсіби  мамандар  арасында  текетірестерді 

көкейкесті  ете  алады,  жыныстық  қылмыстарға  алып  келеді,  зорлық-зомбылыққа  да 

итермелейуі  мүмкін.  Психофизиологиялық  табиғаты  барлық  жағдайларды  бір  болғанымен, 

шығу жолдары әр түрлі.  

Күнделікті  өмірде  агрессия  дегеніміз: «Жағымсыз  қатынас  туғызатын ашық  түрдегі  

өшпенділік,   ал   агрессивті   бұл   күш   салу,   зиян   келтіру    әрекеті  ретінде  түсіндіріледі». 

Жалпы  «агрессия»  термині  күш  салу,   күш  жұмсаумен  байланысты   әрекеттерді   белгілеу  

үшін   кеңінен   қолданылады.   Агрессия   түсінігіне   формасы   мен   нәтижесі   бойынша   әр  

түрлі әрекеттер  біріктіріледі,  соның  ішінде  орынсыз  әзіл-қалжың,  өсек,  нұқсан келтіру  

ойларынан   бастап,   кісі   өліміне   дейін.   Өшпенділік   неғұрлым   тар  мағынада   алынады,  

белгілі   бір   объектіге   бағытталады.   Әдетте   өшпенділік  және   агрессивтілік   үйлесімде  

болады,   бірақ   адамдар   өшпнділік   сипатындағы  қарым-қатынаста  бола   отырып,  

агрессивтілік   көрсетпеуі  мүмкін.  Агрессияны  анықтаудағы   маңызды   мәселе   бұл   осы  

терминнің  әр  түрлі  әрекеттер мағынасында болуы. 

 

К. Изард бойынша агрессия – қатыгездікке толы әрекет және мінез- құлық. Бұл 



кей кездері түрлі эмоцияларда көрінуі мүмкін бұрқ етпе әрекет және қатыгездіктің құрам 

бөлігі. Ол біреуге нұқсан келтіруге, қорқыныш, үрей тудыруға бағытталған. 

 

А.  Басс   бойынша   агрессия-   бұл   басқа   адамдарға  нұқсан   келтіретін  және 



үрей туғызатын кез-келген әрекет. 

 



А.  Берковицтің  айтуы  бойынша  агрессия  өзіне  реніш  пен  намыстануды  да 

кіргізеді. 

 

Д.  Зильманн  бойынша  агрессия-бұл  басқа  адамға  дене  және физиологиялық 



нұқсан келтіру әрекеті. 

 



Л.   Блендер   агрессияны   объектіге   жақындау   немесе   одан   алыстау   деп 

түсіндірсе, Ф.  Аллан  оны  сыртқы  күштерге  төтеп  беруге  мүмкіндік беретін адамның 

ішкі күші дейді. 

Басқа  адамдарды  өзіне  бағындыруға  ұмтылуды  немесе  басқа  объектілерге  үстемдік 

етуді агрессия деп түсінеміз. 

 



Х.   Дельгадоның   тұжырымдауы   бойынша   адамдардың   агрессиясы-   бұл 

мінез-құлық реакциясы, ол қоғам мен адамға  зиян, шығын келтіру және күш көрсетумен 

сипатталады. 

 



Э.  Фромм  агрессияны  адамдарға,  топқа,  жануарларға  және  барлық тіршілік 

иелеріне зиян келтіру деп түсіндіреді. 

Шетелдік  және  отандық  көптеген  зерттеушілер  агрессия  мәселесін  әр  жақты   зерттеп 

қарастырған, бірақ бір ортақ көзқарасқа келген жоқ. Себебі бұл мәселе өте күрделі және жан-

жақты.  Сондықтан  мына  аспектілер   қарастырылуда:   агрессияның   туындауына  

биологиялық   және  әлеуметтік   орта   әсері,   оны   меңгеру   және   бекіту   механизмдері,  

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

31 


агрессивті  әрекеттің  жекелей  және  жыныстық  жас   кезеңдік   ерекшеліктері,   агрессияның 

алдын алу тәсілдері. 

Субъектің  агрессивті  мінез-құлқы  —  жеке  тұлға  агрессивтілігінің  салыстырмалы 

түрдегі  табанды  ерекшелігі  ретінде  қарастырылады.  Агрессивтілік  деңгейі  әлеуметтендіру 

процесіндегі  оқып-үйретумен  қатар,  әлеуметтік  жауапкершшік  нормалары  және  агрессия 

актілері үшін жаза қолдану тәрізді аса маңызды мәдени-әлеуметтік нормаларға бағдар тұту 

ретінде  де  айқындалады.  Бұл  жерде  жағдаяттық  өзгермелілік  (айналадағылардың  ниет-

пиғылдарын  өзіндік  қабыддау,  қайтарма  байланыс  алу  мүмкіндігі,  қару-жарақтың 

арандатушылық ықпалы, т.б.) маңызды рөл атқарады.. Агрессияның кейбір көрінісі қозғыш 

психопатия,  паранойя,  эпилепсия  және  т.б.  тәрізді  жеке  тұлғаның  даму  үстіндегі 

патопсихологиялық  белгілері  ретінде  көрінуі  де  ықтимал.  Агрессив-тіліктін, өзін-өзі 

бақылауын қалыптастыруда  және  агрессивті  актілерді  кідірте  тұруда  басқа  адамды  бірегей 

құндылықтардың иесі деп танып, оны түсінуге тырысу, жаны ашу тәрізді субъект қабілетінің 

түп негізінде жататын эмпатия, сәйкестендіру және орталықсыздандырудың психологиялық 

процестерінің маңызы зор. 

Кесте 1 

Психология ғылымында агрессия түсінігі. 

  

№ 

Автордың аты-жөні 



Агрессия – бұл …  

Л Блендер 



объектіге жақындау немесе алыстау тенденциясы; 

Ф. Аллан 



адамның сыртқы күштерге төзе алу мүмкіндігін 

беретін ішкі күш; 

Х. Дельгадо 



мінез-құлық  реакциясы,  қоғам  мен  адамға  зиян  

немесе нұсқан келтірумен көрінеді; 

А. Басс 


нәтижесінде  ауырсыну  стимулын   алатын  басқа  

ағзаға бағытталған реакция; 

А Уилсон 



дене  әрекеті  немесе  бір  жақтан  болатын  қауіп  

төндіру,  ол екінші  жақтың  еркіндігін  тарылтады  

немесе  генетикалық бейімделуін төмендетеді  

Д. Зильманн 



басқаларға  дене  және  тәндік  жарақаттар  әкелетін  

зиян келтіру мүмкіндігі; 

Э. Фромм 



адамдарға,  топқа,  жануарларға  және  барлық  

тіршілік иелеріне зиян келтіру; 

Психологиялық сөздік 



латынша aggress- шабуыл жасау, мінез-құлық,  

нәтижесінде зиян немесе шығын келтіріледі;  

Р  Бэрон, Д.Ричардсон 



мінез-құлық,  тіршілік  иелеріне  зиян  немесе  

нұсқан  келтіру әрекеті; 

10 

Р. С. Немов 



адамның басқа адамға деген мінез-құлқы, оларға 

жағымсыз жағдайлар  туғызып,  зиян  келтіруге  

ұмтылумен ерекшеленеді; 

11 


  

З. Фрейд 

супер-эгомен басып тасталатын деструктивті күш.

 

 



 [kgl] 

 

 



 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

32 


[gl] 

ФРУСТРАЦИЯ, АГРЕССИЯ ЖӘНЕ ПСИХИКАЛЫҚ ҚОРҒАНЫС [:] 



 

Фрустрация дегенніміз не? Негізгі фрустраторлар және агрессия күші. 

Доллардтың  пайымдауынша  агрессия  теориясында  2  негіз  бар:  фрустрация 

агрессияның  бір  түріне  алып  келеді,  агрессия  фрустрацияның  нәтижесі.  Фрустрация 

бағдарлы мақсатқа қол жеткізудегі жолда кездесетін кедергілер ретінде агрессияны тікелей 

қоздырғышы емес, тек агрессияның шығуына, агрессивті мінезге түрткі болады, агрессиялық 

мінез-құлықты қолдаушы. Фрустрация-агрессия  теориясы көп жылдар бойы зейін нысанына 

айналып,  бірнеше  рет  тексерілген.  Берковиц  осы  теорияға  нақты  өзгерістер  ендіріп, 

теориясын  анықтауға  ат  салысқан.  Оның  пайымдауынша,  фрустрациялар  –  агрессивті 

реакцияларды  тұдыратын  көптеген  түрткілердің  бірі  ретінде  агрессивті  мінез-құлыққа 

тікелей  алып  келмейді,  агрессивті  іс-әрекетке  дайындық  жасайды.  Берковицтің 

пайымдауынша қатты фрустрацияланған индивидтерде агрессивті мінез фрустраторға зақым 

келтіргенде ғана әлсіздене түседі. [kgl] 

 

[gl] АГРЕССИЯ ЖӘНЕ БАСҚА ДА ҚОРҒАНУ МЕХАНИЗМДЕРІ [:] 



 

Агрессиялық іс-әрекеттің негізгі функциялары. Кешенді агрессияның құрылымы.  



Жоққа шығару үрдісі фрустрацияға байланысты ой, тілек, пікірлерін адам санасынан 

шығару  арқылы  қалыпты  өмірін  жалғастыра  береді.  Адам  зейінін  басқа  іс-шараларға 

аударады.  Рационалдау  мақсатты  бағдарлы  іс-әрекеттә  кездесетін  сәтсіздіктерде  адамның 

өзін  ақталуы.  Жобалау  (проекция)  өзіне  тән  жағымсыз  жақтарын  басқа  адамдарға  жалтару 

үрдісі.  Интроекция  адамның  бойында  жоқ  қасиеттерін  өзінде  бар  қылдыру.  Тұлғаның 

психологиялық  регрессиясы  -  фрустраторлар  мен  стерессорлар  ықпалымен  қиын  және 

қалыпты  жағдайда  адамның  даму  кезінде  өткен  кезеңдерге  психологиялық  қайта  оралуы. 

Адамдар  мен  жануарларда  агрессия  іс-әрекетінің  негізгі  функцияларын,  кешенді  күрделі-

жауласу агрессиясының күрделі құрамымыен таныстыру. Жауласу агрессиясының құралды 

және  кешенді  агрессияға  ауысуы,  құралды  агрессия  жауласу  және  кешенді  агрессияға 

ауысуы. [kgl] 

 

[gl] 



АГРЕССИЯНЫҢ 

ТҮРЛЕНУІ 

ЖӘНЕ 

ЗОРЛЫҚ-ЗОМБЫЛЫҚ 



ПСИХОЛОГИЯСЫ [:] 

Агрессияның  әлеуметтенуі.  Агрессияның  күшейіп  азаюы.  Жанұялық  қарым-

қатынастағы агрессия. Тұрмыстық зорлық-зомбылық.  

Агрессияның  даму  кезеңінде  агрессияның  әлуметтенуі  байқалады.  Сөйлеу  арқылы 

агрессия  күшін  азайтып  жоққа  шығаруға  болады.  Агрессия  әлеуметтену  түрлерін  2  топқа 

бөлуге болады: 

балағаттау, қорқыту, қорғау; 

келемеждеу, кемсіту, сөзбен қорлау, сын айту, өсек тарату, иесі жоқ хабарламалар. 

Агрессияның күшею түрі; агрессияның эскалациясы. Экскалацияның 2 түрі бар: 1) 

агрессияның күшеюі және қайталануы  

сөзбен (вербалды) агрессияның адымдап күшеюі. 

Агрессияның азаюы: 1) агрессияның күшею кезеңі; 

2) агрессияның жоюлуы.  

Агрессияның  әлсіреу  себептері:  адамның  шаршауы;  агрессияның  мақсатына 

жеткенін көру. 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

33 


Жанұялық  қарым-қатынастағы  агрессия  бір-біріне  зиян  келтіру  тілегі  тұлғалық 

қасиеттерін жеткіліксіз бағалау мотивінен туындайды. Жай сөзталаспен басталған агрессия 

күш-қолданумен  жалғасып  келеді.  Тұрмыстық  зорлық-зомбылық  түрлері:  күштеп  көндіру, 

зорлық-зомбылық. [kgl]; 

 

[gl] АГРЕССИЯНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭТНИКАЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫ [:] 



Әлеуметтену,  ортаның  агрессияны  күшейтетін  факторлары.  Агрессия  күші  және 

агрессивті  қиял.  Қоршаған  ортада  агрессияны  күшейту  факторларына  келесілер  жатады: 

агрессия  құралы  ретінде  қару-жарақ,  жалпы  психо-физиологиялық  қозбалық,  агрессивті 

қарым-қатынас, химиялық заттардың әсері, шу мен температура ықпалы, қосымша жағдайлы 

фрустрация. Ыстық ауа т.б қолайсыз жағдайлар күшейген сайын агрессияның шығу жолын 

қарастырады.  әр  адамның  меншікті  мекені  болу  керек,  адамдар  тар  жағдайда  эмір  сүрсе 

агрессия күшейе түседі.  

Агрессиялық қиял адамның агрессивтілігін күшейте түседі, катарсис әлсірей түседі. 

[kgl]   

 

[gl] ЖАЗАЛАУ ПСИХОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТОПТЫҚ АГРЕССИЯ [:] 



Алдын алу, бақылау және жазалау. Әлеуметтік топтар, топ мінездемесі және топтық 

агрессия.  Қоғамдық  қауіпті  агрессивтік  алдын-алу  және  бақылау  –  адам  агрессивті 

психологиялық негізгі мәселелері. Бұл мәселе әлеуметтік психологияда зерттеледі. Қоғамдық 

өмірдің қорғау және адамдарды қорғау үшін агрессивті адамдарды бақылау қажет. Қоғамда 

агрессивтілік мәселесін шешу жолдары: 

ашық агрессивті жазалау; 

агрессивтілік  және  жазалауды  бақылауға  келетін  жолдармен  басқа  адамдардың 

құқығын  бұзбай  сыртқа  шығу  үшін  жағдай  жасау  керек.  Жазалаудың  тиімділігі  мен 

жазаламау  мүмкіндігі  жазалаудан  кейін  туындайтын  жағдайлар,  ұзақ  уақыт  жазасын  өтеу, 

«Мен-коцепциясы»  және  жазалаудан  кейінгі  жағдайларды  талқылап  әлеуметтік  топ 

құрайтын  бірнеше  немесе  адам  саны  көп  бірлесе  агресивті  мінез-құлық  тануы  топтық 

агрессия деп аталады. [kgl]   

 

[gl] ЭТНИКАЛЫҚ АГРЕССИЯ [:] 



Этникалық  агрессияның  жалпы  сипаты.  Текетірестер  (конфликты)  тарихы. 

өркениетті  елдердің  ұлттық  ерекшеліктері.  Ланкестіктің  (терроризм)  психологиялық  негізі. 

Әлеуметтік немесе ұлттық топтың бірнеше адамы бірден фрустрацияланған болса бір-біріне 

өз  сезімдері  мен  ойларын  бөліеді.  Еліктеу,  салыстыру,  бір  біріне  жанашырлық  таныту 

арқылы  бірнеше  адамның  агресиясы  топтық  агрессияға  айналады.  Ұлтаралық  текетірестер 

жер үшін, күн көріс үшін, мәнсап, әйел, жұмыс орны, табыс және басқа да құндылықтар үшін 

күреседі.  Ұлт  аралық  текетірестер  тамыры  терең  болған  сайын  күшейе  түседі.  Ұлт  аралық 

текетірестер жаңадан аяқ асты қоғам дамыған сайын пайда болатын құбылыс емес, тамыры 

терең жатқан құбылыс. 

Лакестік – саяси міндеттерді шешу мақсатымен пайдаланатын агрессияның ең шеткі 

түрі: ланкестіктің белсенді түрі: ұлтазаттық соғыс. [kgl]   

 

[gl] АГРЕССИВТІ АДАМДАР [:] 



Тұлға  дамұындағы  агрессия  және  жалпы  үрдістері.  Балалардың  агрессия  түрлері, 

себептері  мен  шарттары.  Жанұядағы  текетірестер  және  ата-ананың  ажырасуы.  Балаларға 

қатыгездік көрстеу.  

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

34 


Тұлғаның  әлеуметтенуінде  агрессивтік  пайда  болады.  Агрессивтік  қорғаныс 

механизмі ретінде пайда болады да адам өмірінің бойы дами түседі. 

Бала  дамуында  ең  сезімтал  кезеңдерінде  адамныңагрессивті  мінезі  қалыптасады. 

Басқалардың  агрессивті  іс-әрекеті,  әлеуметтік  қарым-қатынасы,  алғашқы  қорқыныштар 

мінезінің құрылымында, дамып келе жатқан тұлғаның психикасында ерекше із қалдырады. 

Ойыншықтарды  сындыру,  орнатылған  тәртіпті  бұзу,  төбелес  бастау,  тістеу,  түкіру,  ұрыс-

керіс т.б. агрессивті баллардың іс-әрекеттері.  

Балаларда агрессивтік пайда болу себептері мен шарттары: 

жанұядағы жағдай (әкесінің жоқтығы); 

жанұя мүшелерінің бір-бірінен алшақтығы (ата-анасының арасындағы текетірестер, 

балалар,  өміріне  қызығушылық  танытпауы,  қатыгездік,  балаларды  жиі  жазалауы, 

тұқымқұалаушылық, стресс, фрустрация).  

Балалар  мен  жасөспірімдерге  жанұяның  бұзылуы  күшті  фрустраторлар  және 

стрессорлар.  

Ата-аналары  ұзақ  ұақыт  ұрыс-керістен  кейін  ажырасқан  жанұяларда  балаларда 

агрессивті мінез-құлық қалыптасып, ұзақ ұақыт бойы агрессивтік жоғары болады.  

Ажырасқана ата-анлар балаларын әрі қарай жақсы көріп бірге тәрбиелесе тиер зиян 

аз болады.  

Балалардың  өзге  фрустраторлары:  тамақтану  тәртібі,  анасының  жек  көруі,  ойын, 

бақталастық, қиял, күш қолдану, қоғаныс механизмі. [kgl]  

 

[gl] АГРЕССИВТІК ЖӘНЕ МІНЕЗ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ [:] 



Жанұялық  көшбасшылық  және  балалардың  агрессивтігі.  Тұлғаның  өзін-өзі  тануы, 

кінә және ұят. 

Жанұядағы  күштеу  (зорлық)  себептері  мен  мотивтері  бірден-бір  қорғаушы  күші 

болып жанұяның басқа мүшелеріне эз билігін орнату тілегі жатыр. 

жанұялық  агрессия  жанұя  мүшелерінің  бастапқы  қарым-қатынастарының  негізінде 

пайда болады. 

жанұя  мүшелерінің  ролдерінің  тұрақты  қарым-қатынас  негізінде  пайда  болады. 

Аталған  жағдайда  және  жанұя  құрылымы  жанұялық  агрессия  түріне,  мазмұнына,  мінезіне 

әсер етеді. Агрессивтік механизмі жетістікке жету мотивіне айналуы. Балалардың агрессивті 

мінезі қолдау тапса агрессивті мінез ретінде қалыптасады. Балалар мінезінде мақсатқа жету 

үшін пайдалы негізгі өмірлік жетекші болып қалыптасады. Кінә, ұят – адамның өз тұлғасына 

қарсылық  көрсетуі.  Ұят  –  адамның  өзі  тұралы  жақсы  пікірге  қарама-қйшы  әрекет 

жасағандағы  уайымға  алып  келетін  сезім:  өзіне  кінә  тағу,  ұяттан  өзін  кінәлау,  кемсіту 

агрессияның адамның өзіне бағытталған түрі. [kgl]   

 

[gl] АГРЕССИЯ ҚҰРБАНЫ ЖӘНЕ ӨШТЕСУ. БИЛІК, ТҰЛҒА, АГРЕССИЯ [:] 



Өштесудің табиғаты, жаза қолдану, қызғану, салыстыру және әділеттік. Билік және 

агрессия. 

Өш  алу  адамзат  өміріндегі  ерте  құбылыстардың  бірі.  Өкпеге,  балағатқа, 

құндылықтардан  айырылғанда  агрессияляқ  кек  алу.  Кек  алудың  жеке  және  топты  түрлері 

бар.  Олар:  өзін-өзі  қорғау,  өз  беделін  сақтап  қалу.  Агрессия  құрбаны  –  агрессия  әсерінен 

кемістік  алған  немесе  өмірмен  қоштасқан  жеке  адам  немес  әлеуметік  топ.  Адамның  басқа 

адамды өз құрбанына айналдыру үрдісі: мақсатқа жету үшін басқа адамдардыңң сезімдеріне, 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

35 


көзқарастарына және тәртібіне әсер ете отырып олардың күшін пайдалану мүмкіндігі және 

қабілеті билік деп аталады, билігі бар тұлғаның 10 ережесі ұсынылады.[kgl]   

 

[gl] АГРЕССИВТІ АДАМДАРДЫҢ ТОПТАРЫ [:] 



Зорлықшы адамдардың негізгі түрлері.  

Адамдар  өзара  агрессивтілік  деңгейімен  ерекшеленеді,  агрессивтілігі  өте  жоғары, 

орта  деңгейде  және  әлсіз  агрессивтік  болады.  Агрессивтілік  айырмашылығы  неге 

байланысты екені анықталады. Агрессивтік – адамдарға, заттарға бағытталған агрессивті іс-

әрекетке  бет  бұруын  адамда  пайда  болуын  қаматамасыз  ететін  тұлға  мінезінің  «кешені». 

Зорлықшылардың  2  түрі  бар:  агрессивтік  жеке  адамдардың  көпшілігіне  тән,  бірақ 

адамдардың  өзара    айырмашылығы  бар.  1)  Өзін  жоғары  бақылайтын  зорлықшылар;  2)  өте 

агрессивті  адамдардың  агрессивті  болмауы;  3)  өздерін  бақылай  алмайтын  зорлықшылар. 

Агрессивті  адамдардың  агрессиясын  азайту  жолдары  қарастырылады.  әйел  адамдарға 

көрсетілетін зорлық түрлері қамтылады. [kgl] 

 

[gl] САДИЗМ, МАЗОХИЗМ, ВАНДАЛИЗМ [:] 



Садизм – жағымды әсер алу үшін іске асатын агрессия және зорлық көрсететін адам 

мінезінің  ең  шеткі  формасы,  қатігездік  түрі.  Э.  Фром  көрсеткен  садизмның  негізгі 

ерекшеліктері  қарастырылады.  Садизмның  пайда  болу  шарттары  және  оның  түрлері 

қамтылады.  Мазохизм  –  билікке  бағындырып,  балағаттап,  күш  көрсетіп  және  психикалық 

агрессия  қолданғаннан    жағымды  әсер  алатын  адам  З.Фрейд  бойынша  мазохизм  түрлері 

талқыланады.  Садомазохизм  кешені  Э.Фромм  бойынша  тұлға  мінезінің  бірлігі.  Маньяк 

тұлғасының қалыптасуы. 

Вандализм  –  материалды,  рухани-мәдени  құндылықтарды  қиратып,  жойып 

меншіктеу. Вандализмның жалпы сипаты және мотивациясы, басқа түрлері қарастырылады. 

Топтық вандализм және туындайтын әлеуметтік шарттар қамтылады. [kgl]   

 



жүктеу 0.75 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет