ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені (ПОӘК) «Қолданбалы программамен жабдықтау»



жүктеу 0.93 Mb.
Pdf просмотр
бет3/10
Дата27.04.2017
өлшемі0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Формулалармен жұмыс істеу 

 

 



Формулалармен жұмыс істегенде жүгірмектің кӛрсеткіші 

Windowsдағы  басқа  редакторлардағы  сияқты.  Ал  формула 

(текст,  график)  басталатын  жерді  кӛрсететін  курсор  қызыл 

крестикпен белгіленеді. Ендгізу сызықтары (линии ввода -editing 



lines)  кӛк  түсті  тік  және  жатық  сызықтар  формула  мен  текстің 

жұмыс  істелінетін  жерін  кӛрсетеді.  Орын  кӛрсеткіші 



(местозаполнители 



placeholders) 

– 

әлі 



бітпеген 

формулалардың  символ  немесе  оператор  енгізілетін  жерін 

кӛрсетеді. Оператор үшін қара сызықпен қоршалған тӛртбұрыш, 

ал  символ  үшін  тұтас  қара  тӛртбұрыш.  Бұлар  2.9  суретте 

кӛрсетілген. 

 

Математикалық  ӛрнекті  беттің  кез-келген  жерінен 



бастап  енгізуге  болады.  Ол  шін  жұгірмектің  кӛмегімен  сол 

орынды  кӛрсетсе  сол  жерде  қызыл  крестик  пайда  болады. 

Жалпы  математикалық  ӛрнек  енгізіліп  болғаннан  кейін  де 

жүгірмек  арқылы  ол  ӛрнекті  сүйреп  басқа  жерге  апаруға 

болады. 2.10 суретте ӛрнегін салу реттері кӛрсетілген.  Мұнда 

жоғарыда  айтылған  кӛрсеткіштердің  қалай  қолданылып 

отырғаны  да  кӛрсетіліп  отыр.  2.11  суретте  операторларды 

қалай  енгізу  реті  кӛрсетілген.  Мұнда  орын  кӛрсеткіштер 

оператордың  түріне  байланысты  әртүрлі  болып 

орналасуы мүмкін. 

Формулаларды  енгізіп  жатқанда  жұмыс  істеп  жатқан 

алаң 


тӛртбұрыш 

арқылы 


қоршалып 

тұрады. 


Формуланы  жӛндеу  кезінде  осы  тӛртбұрыш  ішінде 

енгізу  сызығын  жылжытуға  тура  келеді.  Бұл 

жылжытуды бірнеше әдіспен істеуге болады: 

 



жүгірмек арқылы; 

 



пернетақтаның  пернелерін  басу  арқылы  (стрелка, 

пробел-бос орын, ): 

 

стрелкалары  бар  пернелер  сол  стрелканың 



бағытына сай жылжытады; 

 



  -  енгізу  сызығын  жатық  (горизонталь) 

сызықтың бір басынан екінші басына апарады

 

пробел-бос орын формуланың әртүрлі бӛліктерін белгілеуге арналған. 



 

Жалпы бұл редактордың қарапайымдылығы соншалық формулаларды енгізу және 

ӛзгеру  кезінде  істейтін  әрекеттерді  бәрі  Windows-да  жұмыс  істеп  дағдыланған 

пайдаланушыға ӛте түсінікті болады. 

 

Операторларды  енгізу.  Жалпы  операторлар  бір  немесе  бірнеше  орынды  болады. 



Кәдімгі ӛзімізге бұрыннан белгілі «+», «х», «/» т.с.с операторлар екі орынды операторлар 

болады.  Ал  мысалы  матрицаны  транспонировать  ету  «матрицаның  жолдары  мен 

бағандарының  орындарын  ауыстыру),  санның  немесе  ӛрнектің  таңбасын  ӛзгерту  сияқты 

операторлар  бір  орынды  оиператорлар  болады.  Жаңа  операторды  енгізгенде  Mathcad  ол 

оператордың  қанша  орынды  екендігін  анықтап  сонша  орын  кӛрсеткішін  қояды. 


23 

 

Операторды  енгізгеннен  кейін  енгізу  сызығы  кӛрсетіп  тӛрған  орын  кӛрсеткіші  бірінші 



оператор орналасатын орын болады. 

 

2.14 суретте оператор енгізудіғ мысалы кӛрсетілген. 



 

Mathcad кей операторларды енгізген кезде енгізу сызығының орналасуына тәуелсіз 

бірден 

дұрыс 


орынға қояды.  

 

Формуланың 



кей 

бӛлігін 


оқшаулап  белгілеу 

үшін 


жүгірмекті 

қолданады, 

ал 

жүгірмексіз 



оқшаулау 

үшін 


тӛмендегідей 

қылады:  курсорды 

оқшаулау 

керек 


жердің 

басына 


немесе 

соңына 


қойып, 

.  

пернесін 

басып 

тұрып 


стрелка 

арқылы  оң  немесе 

сол 

бағытта 


оқшаулар керек жер 

біткенше 

жылжытады. 

 

Формуланың 



кей  бӛлігін  жою 

(удаление) 

үшін 


24 

 

оны  оқшаулап  белгілеп  алып    пернесін  басу    керек.  Формуланың  кей  бӛлігін 



жоюдың  басқа  да  әдістері  бар,  олардың  бәрі  де  Windows  редакторларының 

басқасындағыдай. 

 

Формулаларды  немесе  олардың  бӛлігін  кесу  (вырезка),  кӛшіру  (копирование), 



орналастыру (вставка) операциялары Windowsдың басқа редакторындағыдай болғасын аса 

тоқталмаймыз. 

 

Енгізіліп қойылған сандарды, айнымалыларды, функцияларды ӛзгерту үшін: 



жүгірмек  арқылы  ӛзгерту  керек  функцияның  немесе  айнымалының  атын  кӛрсетіп 

(щелкнуть),  қажет  болған  жағдайларда  стрелкалардың  кӛмегімен  енгізу  сызығын  керек 

жаққа жылжыту керек. Пернелер арқылы керенк ӛзгерістерді жасау керек. 

 

Операторларды осы сияқты етіп ӛзгертетді. 



 

Символдарды, операторларды және функцияларды енгізу 

 

 



Математикалық ӛрнектер жазған кезде неше түрлі 

символдарды қолданамыз. Латын әріптері мен сандарды, 

арифметикалық  операцияларды  пернетақтай  арқылы 

енгізуге болады. Арнайы символдардың барлығы дерлік 

пернетақтайдағы  пернелерге  сәйкес  келмейді.  Mathcad 

редакторында олар үшін арнайы құралдар бар. Жалпы ол 

символдар  Word  редакторында  қолданылатынMicrosoft 

Equation құралында да бар. Бірақ егер мұнда ол құралды 

пайдалансақ  ол  тек  сурет  есебінде  болады  да  есептеу 

жұмыстарын  қатыспайды.  Сондықтан  біз  мұнда  осы 

Mathcadтың арнайы құралдарын қолданамыз. 

 

Математикалық  есептерде  грек  әріптері  ӛте  жиі 



қолданылады. 

Оларды 


енгізу 

үшін 


Mathcad 

редакторында арнайы құрал бар (2.19 сурет). 

 

Операторлар  әртүрлі  құралдар  арқылы  енгізілуі 



мүмкін. Ең жиі қолданылатын құрал Calculator (Калькулятор) құралы. 

 

Функцияларды  пернетақтай  арқылы  атын  жазып  енгізуге  болады.  Бірақ  әртірлі 



синтаксистік  қателер  жасап  қойып  әлекке  т.спес  үшін  Insert/Function  (Вставка/Функция) 

командасын қолданған дұрыс.  

 

Жақшаларды  пернетақтай  пернелері  арқылы  енгізуге  болады.  Дегенмен  енгізіліп 



қойған  формуланың  бӛлігін  жақшаға  алу  үшін  оны  енгізу  сызықтарының  арасына  алып 

<*> (апостроф) пернесін басу керек. 

 

Кей операторларды (мысалы кӛбейту) Mathcad редакторында бірнеше түрде жазуға 



болады. 

Құжатты 


әбден 

дайындаған кезде әр адамдар осы 

оператордың әр түріне үйренген, 

сондықтан 

сол 

үйреншікті 



таңбаны қолданған дұрыс. 

 

Мысалы 



кӛбейту 

операторын  алты  түрде  жазуға 

болады: 

 



Нүкте (Dot - Точка);  

 



Жіңішке  нүкте  (Narrow  Dot  - 

Узкая точка);  

 



Үлкен  нүкте  (Large  Dot  - 

Большая точка);  

25 

 



 

х;  


 

Тар бос орын (Thin Space - Тонкий пробел);  



 

Бірге (No Space - Вместе). 



 

Сол сияқты бӛлу, теңдік операторлары да әртүрлі жазылуы мүмкін.  

 

Оператордың таңбасын басқа таңбаға ӛзгерту үшін: 



 

жүгірмек  арқылы  операторды  белгілеп  жүгірмектің  оң  кнопкасын  басып  жолшыбай 



менюді шақырады; 

 



Жүгірмектің кӛрсеткішін бас пунктіне апарып қояды; 

Ашылған жолшыбай менюден оператордың керек бейнесін таңдап алады (2.20-21 сурет); 

 

Айта кететін жайт формулаларме жұмыс істеу кезінде оператордың түрін редактор 



ӛзі  таңдап  алады,  егер  басқа  түрі 

қойылған  болса  онда  оны  ӛзі 

таңдаған 

түрге 


ӛзгертеді. 

Сондықтан  оператордың  түрін 

пайдаланушы  ӛз  ыңғайына  қарай 

тек  құжатты  соңғы  түрге  келтіріп 

ақырғы  жӛндеу  жүргізген  кезде 

ӛзгертеді. 

 

Есептеу 


кезінде 

оператордың  түрін  қалай  болса 

ӛзгерте  берсе  ол  қатеге  апарып 

соқтырады.  Сондықтан  барлық 

уақытта 

жолшыбай 

менюден 

Default  (По  умолчанию)  пунктін 

таңдау 


арқылы 

бар 


жауапкершілікті 

редакторға 

жүктеген дұрыс. 

 

Tools/Worksheet 



Options 

(Сервис/Опции) 

командасы 

арқылы  Worksheet  Options  (Опции 

документа)  (2.22  сурет)  тілдесу 

терезесінің  Display  (Отображение)  қайырмасы  арқылы  редактордың  ӛзі  таңдайтын 

оператор таңбаларын ӛзгертуге болады. 

 

Текстпен жұмыс істеу 

 

 

Mathcad  математикалық  редактор  болғанына  қарамай  текст  жазатын  жетік 



құралдары  бар  редактор  болып  табылады.  Текст  жазатын  обылысты  пайдаланушы  ӛзі 

таңдап алуға ықтияр. Бірақ текст жаза бастайтын орынды таңдап алғаннан 

кейін  бірден  тексті  жаза  бастаса  редактор  оны  математикалық  формула 

есебінде қабылдайды. Бұл жағдайды болдырмас үшін орын таңдап алғаннан 

кейін  ең  басында  тырнақша  <">символын  жазу  керек.  Сонда  курсордың 

түрі ӛзгередң (тік қызыл сызық – 2.23 сурет).  

 

Текст  жазатын  обылысты  Insert/Text  Region  (Вставка/Текстовая 



область) командасы арқылы да таңдап алуға болады. 

 

Енді  тексті  пернетақтайдың  кӛмегі  арқылы  енгізе  беруге  болады. 



Символ енгізетін жер текст кіргізу сызығы арқылы кӛрсетіліп тұрады. Текст 

енгізу,  оны  ӛңдеу  жұмыстары  кәдімгі  Word  редакторындағыдай  болғандықтан  оған  кӛп 

тоқталып жатпаймыз. 


26 

 

 



Редакторда  басқа  редакторларлармен  жазылған  тексті  импорт  (яғни  ол  құжаттан 

осы  құжатқа  кӛшіру)  жасау  мүмкіндігі  бар.  Оны  айырбас  буфері  арқылы  жасаған  жеңіл 

болады: 

 



Басқа  құжатта  тұрып  кӛшіру  керек  ол  құжаттың  кӛшірілетін  бӛлігін  белгілеп  алып 

айырбас буферіне жіберу керек; 

 

Mathcad  редакторында  жасалып  жатқан  құжатұа  келіп  жүгірмектің  курсоры  арқылы 



кӛшірме қойылатын жердің басталатын жерін белгілейді.  

 



Сосын тӛмендегі әдістің бірін таңдайды: 

 



Mathcad  редакторымен  текст  обылысын  жасайды,    сол  обылыстың  ішінде  тұрып 

<">пернесін  басады.  Болғасын  +  пернелері  арқылы  айырбас 

буферіндегі кӛшірмені әкеліп қояды.  

 

Текст 



обылысын 

жасамай-ақ 



+ 

пернелері 

арқылы 

тексті 


кӛшіріп 

қоюға  болады.  Бұл 

жағдайда  текст  OLE 

(Object  Linking  and 

Embedding) 

объектісі 

түрінде 

кӛшіріледі де, тексті 

ӛзгерту  үшін  ылғи 

сол  текст  жасалған 

редактор 

шақырылып отыруы 

керек (2.26 сурет). 

 

Екінші  жағдай  біраз  ыңғайсыздық  туғызады.  Бұл  жағдайды  кӛшіріліп  отырған 



тексті Mathcad редакторы арқылы ӛңдеу мүмкін болмаған кезде қолданған 

дұрыс. 


 

Текстік құжатты ӛңдеген кезде текст ішінде математикалық ӛрнектер 

ораналасатын  обылыс  жасауға  тура  келетін  жағдайлар  бар.  Ондай  обылыс 

жасау  үшін  жүгірмек  арқылы  текстің  керек  жерін  кӛрсету  керек.  Содан 

кейін  Insert  /  Math  Region  (Вставка  /Математическая  область) 

командасын  орындау  керек,  болмаса  ++  пернелері 

арқылы  орын  кӛрсеткішін  жасау  қажет  (2.27  сурет).  

Орын  кӛрсеткішінің  кәждімгі  бұрын  айтылған 

әдіспен математикалық ӛрнек енгізіледі. 

 

Текстке  математикалық  ӛрнектер  енгізе 



отырып  текстің  ішінде  тұрса  ол  ӛрнектер  осы 

құжаттағы  есептеулерге  қатысады.  Мысалы  2.28 

суретте  кӛрініп  отырғандай  айнымалыға  басқа  мән 

беріліп оның мәні ӛзгеріп кетіп отыр.  

 

Егер  пайдаланушы  текстке  еніп  отырған 



математикалық  ӛрнек  осы  құжаттағы  есептеулерге 

қатыспағанын  қаласа,  онда  осы  ӛрнектер  үшін 

есептеу  жұмысын  ағытып  тастауына  болады.  Ол 

үшін 


формула 

ӛңдеу 


режиміне 

кіріп 


Format/Properties  (Формат/Свойства)  командасын 

орындауы  керек.  Сонда  ашылатын  Properties 



(Свойства)    тілдесу  терезесінде  Calculations 

27 

 

(Вычисления) қайырмасындағы Disable Evaluations (Выключить вычисления) жалаушасын 

белгілеп ОК кнопкасын басу керек. 

 

 



Есептеу жұмыстары 

 

 



Есептеуге  қатысатын  айнымалыларды  онықтау  үшін  оның  атын  құжатқа  енгізіп 

қған кезкелген бір мән берсе жеткілікті. Енді айнымалыға басқа мән беру үшін, айталық х 

айнымалысына 10 мәнін беру үшін тӛмендегі операцияларды қолданады: 

 



Құжаттың қажет деп табыған жеріне айнымалының атын (біздің мысалда х) енгізі 

керек; 


 

Содан  кейін  мән  беру  операторын  (оператор  присваивания)  пернелер  арқылы 



немесе 

Calculator, 

Evaluation 

(Выражения) 

құралдарындағы 



Definition 

(Присваивание) кнопкасын енгізу керек (3.1 сурет); 

 



Пайда  болған  орын  кӛрсеткішіне  айнымалының  жаңв  мәнін,  яғни  10  саны  жазу 

керек. 


 

Осы операциялар нәтижесі 3.1 суретте келтірілген. 

 

Ыңғайлы  болу  үшін  мән  беру  операторының  кнопкасы  бірден  екі  панельде 



(Calculator (Калькулятор), Evaluation (Выражения)) келтірілген. 

 

Айнымалыға беретін мән сан ғана емес математикалық ӛрнек те болуы мүмкін, ал 



математикалық ӛрнектің ӛзінің ішінде басқа да айнымалылар болуы мүмкін (3.2 листингі). 

Сонымен 


қатар 

айнымалыға 

берген  мін  функция  болуы  да 

немесе  жолдық  ӛрнек  (строковое 

выражение)  болуы  мүмкін.  Соңғы 

жағдайда 

жолдық 

түрдегі 


айнымалы жасалады. 

 

Егер  айнымалы  сол  беріліп 



отырған  атпенен  құжатқа  алғаш 

рет  енгізіліп  отырса,  онда  мән 

беру 

операторының 



(«:=»)  

орнына  кәдімгі  теңдік  белгісін 



(«=») 

қоюға 


болады. 

Егер 


айнымалыға  беріп  отырған  ат 

Mathcad  редакторында  басқаша 

қолдану 

үшін 


алынған 

(зарезервированное  имя)  атпен 

бірдей 

болса 


жоғарыдағыдай 

істеуге 


болмайды. 

Мысалы 


айнымалығв  N  атын  берсе,  онда 

«:»  символы  міндетті  түрде 

қойылуы  керек,  себебі  бұл  ат 

Ньютон  деген  күштің  ӛлшем 

бірлігін  белгілеу  үшін  Mathcad 

редакторында алынған ат. 

 

Сонымен  берге  құжатта 



бұрын анықталған айнымалыны басқаша қайтадан анықтау үшін де «:» символын қолдану 

керек, немесе панельдегі құралды пайдаланған дұрыс. 

 

Құжатты  басқа  пайдаланушылар  үшін  немесе  соңғы  рет  ӛңдеген  кезде  оператор 



түрін ":=" емес "=" түрінде қылу үшін жолшыбай менюдегі View Definition As (3.2 сурет) 

28 

 

немесе 



бүткіл 

құжат 


үшін 

Tools/Worksheet 

Options/Display 

)(Сервис/Опции 

документа/Отображение) командасын қолдануға болады. 

 

Mathcad редакторында функция математикадағы қолданатын түрде жазылады: 



 

f (х, ...) —функция; 

 

f —функции аты; 



 

х,... —айнымалылар тізімі. 

 

Жалпы  функция  атын  пернетақтай  арқылы  енгізу  жеңіл,  бірақ  синтаксистік  қате 



кетіп қалмас үшін панельдегі құралдарды немесе жоғарғы менюді қолдануға болады. 

 

Mathcad редакторында  қолданылатын функциялар екі  түрде болады. Олардың бірі 



редактордағы  функциялар  болса,  екіншісі  пайдаланушы 

анықтаған 

функциялар.Оларды 

қолдануда 

айырмашылықтар бар. Редактордың ӛзіндік функцияларын 

құжаттың  кезкелген  жерңнде  қолдана  беруге  болады.  Ал 

екінші  түрдегі  функцияны  қолдану  үшін  оны  әуелі 

анықтап алу керек. 

 

Енді 


пайдаланушы 

функцияны 

қалай 

анықтайтынына тоқтала кетелік. Айталық пайдаланушыға f(x,y) = x



2

·cos (x+y) функциясын 

анықтау керек болсын делік. Онда ол мынандай операциялар жасауы керек: 

 

Қажет деп тапқан жерге функцияның атын жазады (f); 



 

Сол  жақшаны  "("  ашады,  сосын 



айнымалылардың  аттарын  жазады, 

айнымалылардың аттарының арасына 

үтір қою керек. Сол жақша мен үтірді 

қойған 


кезде 

редактор 

орынбелгілеушіні  ӛзі  қояды.  Барлық 

айнымалылардың  аттарын  жазып 

болңаннан  кейін  оң  жақшаны  ")" 

қояды; 


 

Мән 



беру 

операторын 

қояды, 

құралдар панелін қолданады немесе <:> пернесін басу керек; 



 

Пайда  болған  орын 



кӛрсеткішіне 

функцияны 

анықтаушы 

математикалық 

ӛрнекті  жазады  - 

x

2

·cos(x+y). 

Мұнда 


пернетақтайды 

қолданады. 

 

Осы 


операциялар 

нәтиежесі  3.4  листингінде 

кӛрсетілген.    

 

Функцияны  анықтап 



тұрған 

ӛрнектің 

оң 

жағындағы 



ӛрнектегі 

айнымалылар 

ия 

функцияның 



аргументтерінің тізімінің ішінде болуы керек, немесе алдын ала анықталған болуы керек. 

Егер  бұл  ереже  орындалмаса  қате  жіберілгені  туралы  ескерту  шығады,  ӛрнекте 

анықталмаған айнымалының аты қызыл болып жазылады (3.3 сурет). 


29 

 

 



Құжатта айнымалылар, операторлар мен функциялары бар математикалық ӛрнекті 

жазу үшін: 

 

Сол ӛрнеті жазу керек



 

<=>пернесін басу керек. 

 

Осы  операциялар  орындалғаннан  кейін  енгізілген  теңдік  белгісінің    оң  жағында 



математикалық  ӛрнектің  есептелген  мәні  шығады  (3.5  листингтің  соңғы  жолының 

алдындағы жол). Теңдіктің оң жағындағы сан пайдаланушыға кӛрінбейтін қылып Mathcad 

редакторының  арқасында  процессор  істген  жұмыс  нәтиежесі.  Кейде  есептеу  жұмысында 

күрделі алгоритм қолданылып есптеу біраз уақыт алуы мүмкін. Бұл кезде редактор басқа 

еш  процесспен  айналыса  алмайды.  Есептеу  процесі  ж.ріп  жатқанын  кӛрсету  үшін 

есептеліп жатқан ӛрнек жасыл тӛртбұрышты сызықпен қоршалып тұрады. 

 

Айта  кететін  жайт:  математикалық  ӛрнекті  есептемес  бұрын  ол  ӛрнекке  кіріп 



тұрған  барлық  айнымалыларды  анықтау  керек  (3.5  листингтің  алғашқы  екі  жолы).  

Есептеп  отырған  ӛрнектегі  айнымалылар  санына  шектеу  қойылмаған.  Айнымалының 

соңғы мінін шығару туралы 3.5 листингтің соңғы жолын қараңыз. Ал функцияның міндері 

туралы 3.6-7 листингтерді қараңыз. 

 

Пайдаланушының функциясын әртүрлі айнымалыларды қолданып анықтаған кезде 



ол  айнымалылардың    функция  аргументтерінің  тізімінде  бар  болуының  маңызы  зор 

болмаса  олар  құжаттың  жоғарғы  жағында  анықталған  болуы  керек.3.6  листингте    f(х,у) 

функциясының  мәні  аргументтердің  нақты  мәндері  үшін  есептелген,  енді  ол 

аргументтерге текстің жоғарғы немесе тқменгі жағында басқа мін бергенмен функцияның 

есептелген мәні ӛзгермейді. 

 

Егер функцияны 3.8 листигтегідей қылып анықтасақ, онда функция оны анықтаған 



кездегі    у  айнымалысының  мәні  қандай  екендігіне  ӛте  байланысты  (у=5),  себебі  у 

айнымалысы    функция  аргументтерінің  тізіміне  кірмей  тұр.  Шын  мінінде  анықталып 

отырған  функция  мынандай:  f(x)=x

2

·cos(х+5).  Егер  құжаттың  тӛменгі  жағында 

пайдаланушы  у  айнымалысына  басқа  мән  берсе  де  Mathcad  редакторы  f(x)=x



2

·cos(х+5) 

екенін есінде сақтайды (3.9 листингі). 

 

Функция анықтаған кезде айнымалылар санына қойылатын талаптың орындалуына 



мұқият болыңыз. Мысалы 3.6 мен 3.8 листингтерді қарастырсаңыз  f функциясын анықтап 

тұрған математикалық ӛрнектердің оң жақтары бірдей болғанымен шын  мәнінде әртүрлі 



f(х,у) жәнеf(х) функциялары анықталып тұр. 

 

Функция  мәндерін  есептеген  кезде  Mathcad  сәйкес  есептеу  алгоритмдерін 



қолданып есептейдң. 

 

 



Символдық есептеулер 

 

 



Mathcad тек қана сандық  есептер емес символдық есептер (аналитикалық  есептер) 

де  шығара  алатыны  бұрын  айтылған  болатын.  Символдық  есептер  шығаруға  арналған 

Mathcad  редакторында  арнайы  құралдар  бар.  Олардың  ең  қарапайымы  -  symbolic 

evaluation.  Ол  «→»  таңбасымен  белгіленеді.  Ол  бұрын  сандық  есептер  шығарылғанда 

қолданылып  келген  «=,  :=»  таңбаларының  қызыметіне  ұқсас  қызымет  атқарғанымен  ол 

қызыметтердің  арасында  кӛп  айырмашылық  бар.  Сандық  есептер  шығарғанда  есептеу 

алгоритмдері  қолданылады.  Ал  символдық  есептер  шығару  жасанды  интеллект 

(искусственный интеллект) сияқты жоғары дәрежедегі ойлау жұмысын қажет етеді. Оны 

Mathcad  редакторындағы  процессор  атқарады,  ал  оның  істеп  отырған  күрделі  жұмысы 

сырт кӛзге кӛріне қоймайды. 


30 

 

 



Біз  мынандай  символдық  есептеу  қалай 

шығарылатынын қарастыралық: 



В•sin(arcsin(С•Х)) 

мұнда В,С,Х айнымалы шамалар. 

 

В•sin(arcsin(С•Х)) ӛрнегін енгіземіз; 



 

+<>  пернелерінің  кӛмегімен  немесе 



Symbolic  (Символика)  панеліндегі  Evaluation 

(Выражения)  құралы  арқылы  символдық 

есептеу таңбасын енгіземіз (3.4 сурет). 

 

Осыдан  кейін  ӛрнектің  оң  жағына  есептің 



аналитикалық  түрдегі  жауабы  немесе  «Жауабы 

табылмады»  («No  answer  found»)  деген  ескерту 

шығады.  Егер  символдық  процессор  аналитикалық  ӛрнекті  ықшамдай  алмаса  «→» 

белгісінің оң жағына да сол жақта ӛрнек сол күйінде түседі. 

 

3.10-11  листингтерге  мұқият 



зер  салып  қарасаңыз  символдық 

шығару кезінде ӛрнектің сол жағына 

кіріп 

тұрған 


айнымалыларды 

анықтаудың  қажеті  жоқ.  Егер  бәрі-

бір  айнымалыларға  алдын  ала  мән 

берілген  болса,  онда  ықшамдаудан 

шыққан  ӛрнекте  айнымалылардың 

орнына сол мән қойылған символдық 

ӛрнек шығады (3.12-13 листингтер). 

 

Тап  соылай  етіп  функцияның 



сандық 

мәнін 


де 

символдық 

процессор  арқылы  шығаруға  болады 

(3.12  листингте  екеуін  салыстыруға  болады).  3.13  листингте  айнымалыға  функцияның 

мәні  беріліп  содан  кейін  айнымалының  мәнін  символдық  түрде  шығарған  жағдай 

келтірілген. 

 

Берілген  мысалдардан  біз  символдық  есептеу  аналитикалық  шешім  беретінін 



кӛреміз, ал бұл математиктер үшін ӛте бағалы. 

 


Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 0.93 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет