Оспанова гаухар қанабекқызы



жүктеу 491.52 Kb.

бет2/5
Дата22.04.2017
өлшемі491.52 Kb.
1   2   3   4   5

 

1994 -


2008жж 

мəліметтер 

 

3600 


 

 

 



 

 

 



600 

3600 


2800 

Ақпараттық-

аналитикалық, сан.- 

статистикалық 

Формула  (Odds 

ratio) («Қ»М

қатынасы

Матем. Формула.  



Р.М.Баевский    . 

көптік 


регрессия  

формуласы



 

Əртүрлі 


жастардағы  

(9-15 


жас) 

əртүрлі  типтегі 

мектептік  білім 

беру  


рындарының 

мектеп  


оқушылары 

 

1. Денсаулық  жағдайы 4  жылдық 



(2004-2007) мəлімет бойынша 

 

 



2.  Дене бітімі дамуы  

 

 



 

 

3.  Функционалдық мүмкіндік: 



-  Орталық 

жүйке 


жүйесінің 

функционалдық мүмкіндігі  

-  Көру  анализаторының  өткізгіштік 

қабілеті 

 

-  Жасырын сенсомоторлық реакцясы  



 - Организмнің жалпы мүмкіндігі 

 

3600 



 

 

2800 



 

 

 



 

 

625 



 

205 


 

 

228 



1944 

Ақпараттық-

аналитикалық, сан.- 

статистик.  салыст. 

баға беру 

Антропометриялық  

өлшеулер,  сан.-

статистик., 

салыстырмалы  баға 

беру  


 

1.В.Я. Анфимовтың 

түзету сынамасы, 

2. Көру анализат. 

өткізгішт.  қабілетін 

анықтау тəсілі 

3.Хронорефлексом. 

4.Ортостатикалық 

сынама 

 

 



 

 

10

Кесте 1 жалғасы 



 

1 2 


СанНменЕ 



1990, 1994 жəне 

2003 жыл 

Санитарлық 

нормалық 

құжаттың  

мектептік  оқу  орындарындағы  оқу 

үрдісінің  қойылымы    туралы, 10 

бөлімінің 

негізгі 11 пунктінің 

(77,78,79,82,84,91,92,93, 94, 95 жəне 96 

пункттер) 

орындалу 

сапасын 

салыстырмалы түрде зерттеу 

 

 

 



21  

Ақпарат-аналитик.,  

санит.-гигиеналық, 

сан.-статистик., 

логикалық 

салыстыру 

 

ЖБМ, 


гимназия, 

лицей, жеке 

мектептер  

1. Оқу сабақтарының қойылымы 

2. Сабақ кестесінің қойылымы 

3. Сабақ үзілістерінің дұрыстығы 

2.Денешынықтыру 

тəрбиесінің 

қойылымы 

21 


Ақпарат. 

аналитик.,  

санит.-гигиеналық, 

сан.-статистик., 

логик. салыстыру, 

хронометраж 

тəсілдері 

Сұрақнама 

нəтижелері 

Əлеуметтік-экономикалық, 

биологиялық факторлардың денсаулық 

қалыптасуына əсері 

1860 

Ақпарат-аналитик  



сан.-статистик. 

логикалық 

салыстыру 

Мектеп 


оқушылары 

организміне 

əсер 

етуші 


факторлар 

кешені 


Мектеп 

оқушылары 

организмінің 

қалыптасуына  əсер  ететін  факторлар 

кешенінің 

арасынан 

қауіптілігі 

бойынша  ең  жоғары  приоритетті 

факторларды анықтау:  

1.  факторлар 

2.  денсаулық жағдайы 

3.  дене бітімі дамуы 

 

 

 



 

19 


3600 

2800 


Statex, Stftgraft 

компьютер. 

бағдарл. 

арқылы  


көптік 

регрессия 

құру,  математ. 

модельдер  жасау. 

Теңдеулерге 

болжам жасау 

 

Оқушылардың 



сан - эпидем.  

салауаттылық 

жағдайына  баға 

беру


   

1. 


Зерттеуге 

алынған 


мектеп 

оқушыларының 

санитарлық- 

эпидемиологиялық  салауаттылық 

көрсеткіштері 

2.Əртүрлі 

мектептік 

біолім 


беру 

орындары 

 

 

 



 

3600 


 

21 


Осы 

жұмыс 


көлемінде 

өңделген  

математик. 

формула 


 

Сөйтіп,  диссертациялық  жұмыс  көлеміне  қажетті  материалдар  жиналып, 

зерттеу тəсілдері анықталып алынғаннан кейін, барлық жиналған мəліметтерге 

зерттеу  жұмысының  мақсаты  мен  міндеттеріне  сəйкес  сараптама  жасап, 

тұжырымдамалар берілді. 

 

Зерттеу жұмысының нəтижелері жəне оны талдау 

Өсіп келе жатқан жас организмдердің денсаулығының қалыптасуына əсер 

ететін факторлар кешенінің арасындағы ең маңызды, ең өзекті мəселе  қаланың 

қоршаған  ортасы,  яғни  мектеп  оқушылары  денсаулығының  қалыптасуындағы 

негізгі  қауіптілік  фактор  ауа  атмосферасының  ластануы  болғандықтан  əртүрлі 

мектептік  білім  беру  орындарының  оқушыларының  денсаулық  жағдайын 



 

11

зерттеуден  алынған  мəліметтерді  қаланың  шартты  түрде  «лас»  жəне  «таза» 



аудандарында орналасқандығына байланысты жалпы салыстыру жасалды. 

Мектеп  оқушылары  арасында  ауру  түрлерінің    жалпы  таралуын 

салыстырып  қарау  нəтижесі,  қаланың  шартты  түрде  «лас»  аудандарында 

орналасқан  мектептік  оқу  орындарында  оқитын  оқушылар  арасында  зерттеуге 

алынған  аурулардың  барлық  түрі,  шартты  түрде  «таза»  аудан  балаларының 

көрсеткішіне  қарағанда  бірнеше  есе  жоғары  болып  келетіндігі,  қолайсыз 

экологиялық  жағдайдың  оқушылардың  қалыптасып  келе  жатқан  денсаулық 

жағдайына  кері  əсерін  тигізетіні,  басқа  факторлардың  əсерін  тереңдететіндігі, 

аса үлкен дəлелдеуді қажет етпейтін көрініс екенін байқатты (1 сурет).  

 

0



200

400


600

800


1000

1

2



3

4

5



6

8

7



10

9

11 12



барлығы

"лас" 


"таза" 

 

 



 

1 – тыныс алу жолдарының аурулары, 2 – ас қорыту ағзаларының аурулары, 3 - жүйке жүйесі 

аурулары, 4 – көз  жəне  көз  айналасының  аурулары, 5 – зəр  жүру,  жыныс  жолдарының 

аурулары, 6 – тері жəне тері асты аурулары, 7 - сүйек, бұлшық ет аурулары, 8 - эндокриндік 

аурулар, 9 – қан  айналу  жүйесі  аурулары, 10 - инфекциялық,  паразитарлық  аурулар, 11 – 

құлақ жəне құлақ өсіндісі  аурулары, 12- жалпы аурулар 

 

Сурет 1 - Алматы қаласы ауа ластануы бойынша 



 əртүрлі  аймақтарында тұратын мектеп оқушылары арасында  

аурулар таралуының салыстырмалы көрсеткіші, (1000 адамға) 

 

Жиі кездесетін балалар ауруларын қаланың «лас» жəне «таза» аймағымен 



салыстыру  нəтижесі,  жалпы  алғанда  зерттеуге  алынған  балалар  ауруларының 

негізгі  бөлігі  «лас»  ауданға  келетіні  жəне  шартты  түрдегі  «таза»  аудан 

балаларының  көрсеткіштерінен 47,8%-ға  сенімді  түрде  жоғары  екендігі 

(Р<0.01)  байқалды.  Яғни,  қала  экологиясының  балалар  арасында  ауру  таралу 

жағдайына қосатын үлесі ерекше болып табылды.  


 

12

Өсіп  келе  жақан  организм  денсаулығының  ең  негізгі  сандық  критерийі 



оның  дене  бітімі  дамуының  сандық  көрсеткіштері  мен  олардың    үйлесімділік 

дəрежесі болып табылады. 

Өсіп  келе  жақан  организм  денсаулығының  ең  негізгі  сандық  критерийі 

оның  дене  бітімінің  даму  көрсеткішінің  үйлесімділік  дəрежесі  болып 

табылады.  Сондықтан  балалар  мен  жасөспірімдердің  дене  бітімі  дамуының 

көрсеткішіне  сандық  баға  беру  нəтижесі  əртүрлі  факторлардың  кешенді 

əсерінің  құнды  ақпараттық  гигиеналық  критерийі  болып  саналатындығы 

белгілі.  

Зерттеуге  алынған  оқушылардың  дене  бітімі  дамуының  үйлесімділік 

дəрежесін  салыстырмалы  зерттеу  нəтижесі,  қаланың  барлық  аймағында,  яғни 

қала бойынша оқушылар денсаулығының патология алды жағдайы өте жоғары 

екенін байқатты: Жалпы алғанда I дəрежедегі жақсы, үйлесімді даму оқушылар 

арасында 22,8%, II дəрежедегі  нашар  үйлесімсіз  даму 66,9%, III дəрежедегі 

жаман  үйлесімсіз  даму 10,2% екендігі  өсіп  келе  жатқан  организмдердің 

қалыптасуы  тіршілік  етіп  отырған  ортаның  ластануы  өте  қиын  жағдайда 

екендігін көрсететін сияқты. 

Шартты түрде «лас» аймақта (2 сурет) I дəрежедегі жақсы, үйлесімді даму 

көрсеткіші  «таза»  аймақ  көрсеткішінен 10,6% төмен, II дəрежеде  нашар 

үйлесімсіз  даму  дене  салмағының  төмендігі    бойынша  «таза»  аймақтың 

балаларында 65% жоғары  болса, «лас»  аймақтың  оқушыларында  дене 

салмағының  жоғарылау  көрсеткіші 53,8% жоғары  болды.  Жалпы  алғанда    II 

дəреже нашар үйлесімсіз даму көрсеткіші «лас» аймақтың балаларында, «таза» 

аймақтың  балаларына  қарағанда 25,7%-ға  жоғары  болса, III дəрежедегі  жаман 

үйлесімсіз  даму  шартты  түрде  «лас»  аймақтың  балаларында 14,6% жоғары 

болды.  

Алынған  нəтижені,  кейінгі  кезде  дене  салмағының  жағдайын  бақылауға 

арналып, 

кеңінен 


қолданылып 

жүрген, 


Кетле 

индексі 


бойынша 

анықтағанымызда  шартты  түрде  «лас»  аймақтың  балаларындағы  дене  бітімі 

дамуының  үйлесімсіздік  көрсеткіші  негізінен  дене  салмағының  жоғарылауына 

байланысты  болуы,  нозология  алды  тұрғысынан  көңіл  аударуға  тұрарлық 

мəселе екендігін байқатты. 

Қоршаған  орта  ластануының  организмге  тигізетін  əсерін  зерттеуге  өте 

көптеген  тəсілдер  арналған.  Осы  жұмыс  көлемінде  кейінгі  жылдары  көбінесе 

пайдаланылып жүрген салыстырмалы мүмкіндік (relative risk) (СМ) көрсеткіші 

анықталады.  Нəтижесінде  қала  оқушылары  организмінің  салыстырмалы 

мүмкіндігі – 1,25±004.көрсетті.  Салыстырмалы  түрде  бұл  көрсеткіші  ЖБМ 

оқушыларында 1,06±002; Жаңа үлгідегі мектеп оқушыларында 1,97±004; яғни, 

жалпы қала көрсеткіші мен жаңа мектептік білім беру орындарының көрсеткіші 

ЖБМ көрсеткішінен жоғары екені байқалды.  

Қауіптілік  факторының  ауру  таралуына  тиімділігін  анықтау  үшін, 

патология көрсеткіші мен қауіптілік факторының арасындағы байланыс күші – 

қауіптілік мүмкіндігінің қатынасы (Odds ratio) анықталады. Бұл көрсеткіш (Or) 

қала бойынша 2,25±003 болса, ЖБМ - 0,85±002; Жаңа мектептік оқу  

 


 

13

 



0

10

20



30

40

50



60

үйлесімді д/с төмен

д/с

жоғары


жаман

үйлесім


"таза"

"лас"


 

 

 

Сурет 2 - Алматы қаласы мектептік білім беру орындарындағы  

оқушылардың қала ауасының ластану дəрежесіне байланысты  

дене бітімі дамуының салыстырмалы көрсеткіші, %. 

 

орындарында 1,4±004; Жаңа мектептік білім беру орындарының оқушыларына 



қауіптілік деңгейі өте жоғары екенін айқын көрсетті.  

Р.М.Баевский еңбегінде ұсынылған көптік регрессия   формуласы бойынша 

организмнің  бейімделу  мүмкіндігін  анықтау  нəтижесі 15 жастағы  қыз  балалар 

мысалында,  ЖБМ  оқушыларында – 2.71, гимназия – 3.06, лицей – 2,98 жəне 

жеке  мектептердің оқушыларында - 3,0. Жалпы қала бойынша – 2,76. Орташа 

алғанда  жалпы  қала  бойынша  оқушылар  организімінің  бейімделу  механизмі 

зорығудың 2 кезеңінде,  қиын  жағдайда  тұрғандығын  жəне  бұл  көрсеткіш 

əсіресе жаңа мектептік оқу орындарында нашар екені байқалды. 

Мектеп  оқушылары  организміне  кері  əсерін  тигізетін  көптеген 

факторлардың арасында ең маңыздысы, арнаулы мектеп ішілік факторлар - осы 

саладағы  зерттеуші  мамандарды  ежелден  ойландырып  келе  жатқан,  шешімі 

қиын  өте  күрделі  мəселелердің  біріне  жатады.  Əсіресе  қазіргі  мектептік  білім 

беру  орындарындағы  оқу  үрдісінің  ұйымдастырылуы,  дұрыс  қойылымы 

арнаулы мамандардан басқа, көпшілік қоғамды да толғандыруда. Қазіргі кездегі 

мектептік  оқу-тəрбие  үрдісіне  енгізілген  өзгерістерде  негізінен  балалардың  іс 

əрекетінің  бір  күндік  ұзақтығы  ғана  ескеріліп  регламенттелген,  ал  əрбір 

сабақтың  қиындық  дəрежесі,  балалар  организмінің  жас  ерекшеліктеріне 

байланысты  қажу  мүмкіндігі  реттелмеген  жəне  жедел  енгізілген  қарқынды 



 

14

жүктемелерге,  тосыннан  келген  жаңа  бастамаларға  балалар  организмінің 



бейімделу мүмкіндіктері ескерусіз қалған. 

1994  жылғы  қабылданған  оқу  жүктемесінің  көлемін, 1990 жылғы  оқу 

жүктемесі  мəліметтерін  өзара  салыстырғанымызда, 1994 жылы  барлық 

сыныптарда (1-ші  сныптан 11-ші  сыныпқа  дейін)  оқу  жүктемесі 30%-дан 

54,2%-  ға  дейін  жоғарылатылғандығы,  соңынан, 2003 жылы  республикадағы 

мектептік  білім  беру  орындарының  оқу  жүктемесі  қайта  қаралыпп, 1-

сыныптағы  жүктеме  өзгерусіз  қалдырылып, 2-ші  сыныптан 9 сыныпқа  дейінгі 

оқушыларға  арналған  оқу  жүктемесінің  көлемі  едəуір  төмендетіліп,  жоғарғы 

сыныптарға керісінше  (10-шы сыныпқа 7%, 11-ші сыныпқа 3% көлемінде) тағы 

да  үстеме жүктеме қосылғандығы байқалды (3 сурет).  

 

 

 



 

 

Сурет 3 - Қазақстан Республикасында мектептік  

реформаларға байланысты оқу жүктемелері өсуінің  

салыстырмалы көрсеткіші 

 

Осыған  сəйкес  нормалық  құжат  талаптарының  мектептік  білім  беру 



орындарында орындалуының салыстырмалы сипатын анықтау үшін, осы құжат 

талаптарының арасынан, оқу үрдісінің мəселесіне сəйкес 10 бөлімінен ең негізгі 

11  көрсеткіштерінің  (пункттерінің  (п.)),  яғни, 77,78,79,82,84,91,92,93, 94, 95 

жəне 96 пункттерінің  іс  жүзінде  орындалу  барысына  салыстырмалы  түрде 

зерттеу жасалды. 

Нəтижесінде бұл талаптардың орындалуы жалпы білім беру мектептерінің 

бастауыш  сыныптарында - 41,3%, орта  сыныптарында - 36,3%, жоғары 

сыныптарында - 36,8% мөлшерінде ғана екені, гимназияларда бастауыш  

10

20



30

40

50



60



4

5



6

7

8



9

10 


11 сыныптар

1990


1994

2003


  

 

 өсу % 



 

 


 

15

сыныптарда-37,7%,  орта  сыныптарда – 35,0%, жоғары  сыныптарда – 34,5%, 



лицейлерде  орта  сыныптарда  да,  жоғарғы  сыныптарда  да – 35,4%, жеке 

мектептерде – бастауыш  сыныптарда - 31,8%, орта  сыныптар  мен  жоғары 

сыныптарда - 30,4%  мөлшерінде болды (2 кесте). 

Жалпы  қала  бойынша  мектептік  білім  беру  орындарында  СанНменЕ 

аталып отырған бөлімінің талаптарының орындалуы - 34,9%-ды ғана көрсетті.  

Мектептегі  ең  негізгі  еңбектің  түрі  əрбір  сыныптарға,  яғни,  əрбір  жас 

топтарына  сабақ  кестесі  арқылы  берілетін  күнделікті  негізгі  оқу  жүктемесі, 

оған  қосымша  оқушылардың  өз  еркімен  жүргізілетін  топтық,  факультативтік 

сабақтары, үйге берілген тапсырманы орындау жəне денешынықтыру тəрбиесі 

сабағының дұрыс ұйымдастырылуы болып табылады.  

Негзігі оқу жүктемесінің дұрыс бөлінуін анықтаудың бір ғана жолы  сабақ 

кестесінің  құрылымын,  жоспарын,  іс  жүзінде  орындалуын  зерттеп,  анықтау 

болып  табылады.  Сондықтан,  осы  жұмыстың  көлемінде  мектептік  білім  беру 

орындарындағы  негізгі  сабақтардың  сабақ  кестесіндегі  орны,  құрылымы, 

жалпы  сабақ  кестесіне  қойылатын  талаптардың  орындалуы  салыстырмалы 

түрде зерттеуге алынды. 

Мектептік  сабақ  кестесіне  гигиеналық  баға  беру  үшін  əрбір  пəндердің 

қиындық  дəрежесінің  рангалық  жіктемесі  ескерілуі  қажет.  Санитарлық 

нормалық  құжатта  бұл  мəселе  нақтыланбаған.  Іс  жүзінде  сабақ  жүктемесіне 

гигиеналық  баға  беру  мəселесі  мектептік  оқу  орындарының  ешқайсысында 

дұрыс  жасалмайтындығы  байқалды.  Салыстырмалы  зерттеу  нəтижесі  оқу 

жүктемесінің  жоғарылауы  жалпы  білім  беру  мектептерінің  бастауыш 

сыныптарында 18,9%, орта сыныптарында 23,8%, жоғары сыныптарында 21,4% 

көрсетті,  жаңа  үлгідегі  оқу  орындарында  (гимназия,  лицей,  жеке  мектептер) 

жоғарылау  көлемі  орташа  алғанда  бастауыш  сыныптарда 49,4%, орта 

сыныптарда 51,1%, жоғары  сыныптарда 52,4%-ға  дейін  жететінін  көрсетті 

(Р<0,01).  Оқушыларға  берілген  анкеталық  сұрақ  соңындағы,  іс  жүзіндегі 

апталық  сабақ  кестесінің,  мектеп  тақтасында  көрсетілген  сабақ  кестесінен 

ауытқуы 9,2% құрады. 

Зерттеуге  алынған  мектептік  оқу  орындарының,  əртүрлі  (бастауыш,  орта 

жəне  жоғары)  сыныптарындағы  оқу  жүктемесінің  орындалуын  нормалық 

көлеммен  салыстырмалы  түрде  зерттеу  жасалды.  Сабақ  жүктемесін  беруде 

оқушылардың  жас  мөлшеріне  байланысты    негізгі  қызмет  қабілетінің 

ескерілгендігін  4,5 жəне 6 суреттердегі  əртүрлі  мектептік  білім  беру 

орындарының  бастауыш (4 сынып),  орта (6 сынып)  жəне  жоғары  сыныпқа (8 

сынып)  арналған  сабақ  кестелерінің  қойылымынан  алынған  орташа 

көрсеткішітерінің салыстырмалы түрдегі мəліметтерінен  көруге болады.  

Мектептік оқу үрдісінің ұйымдастырылуында міндетті түрде белгілі орын 

алатын  жəне  негізгі  мақсаты - өсіп  келе  жатқан  ұрпақтардың  денсаулығын 

сақтап,  нығайтуға  бағытталған  денешынықтыру  тəрбиесі  сабағының  дұрыс 

ұйымдастырылуының  алатын  орны  ерекше.  Нəтиже  көрсеткіші  дене  тəрбиесі 

сабағы  сағатының  дұрыс  ұйымдастырылуы  негізінен    ЖБМ -37,4%, 

гимназияларда -28,9%, лицейлерде – 32,3%, жеке мектептерде – 26,4% ғана  

 


Кесте 2 - Алматы  қаласының  зерттеуге  алынған  мектептік  оқу  орындарының  оқу  үрдісінің  салыстырмалы  түрдегі 

қойылымы 



 

№ 3.01.015.03 СанНменЕ 10 бөлімінің (11 пункті) - оқу үрдісіне қойылатын 

талаптарының берілген нормаға сəйкестігі, % 

 

Рет. 



№ 

 

Зерттеуге алынған 



мектептік оқу орындары 

 

77п*.



 

78п.


 

79п.


 

 

82п.



 

 

84п.



 

 

91п.



 

 

92п.



 

93п.


 

94п.


 

 

95п.



 

96п.


 

Орында-


луы, %  

1 2  3 






10 

11 


12 

13 


14 

ЖБМ 



4 сынып (9-10 жас) 

6 сынып (11-12 жас) 

8 сынып (13-14 жас) 

 



 





 

100 


100 

100 


 

 

100/100 



100/80 

100/95 


 



 

100/50 



100/50 

100/50 


 

 

95 



80 

80 


 

20 


20 

20 


 

30 


20 

20 


 



 

60 



50 

40 


 

41,3 


36,3 

36,8 


Гимназиялар 

4 сынып (9-10 жас) 

6 сынып (11-12 жас) 

8 сынып (13-14 жас) 

 



 





 

100 


100 

100 


 

 

100/100 



100/100 

100/95 


 



 

100/50 



100/50 

100/50


 

95 


80 

80 


 

20 


20 

20 


 

20 


15 

15 


 



 

30 



20 

20 


 

37,7 


35,0 

34,5 


Лицей 


6 сынып (11-12 жас) 

8 сынып (13-14 жас) 

 





 



 

100 


100 

 

 



100/100 

100/100 


 



 

100/50 


100/50

 

80 



80 

 

20 



20 

 

20 



15 

 



 

20 



20 

 

35,4 



35,4 

Жеке мектеп 



4 сынып (9-10 жас) 

6 сынып (11-12 жас) 

8 сынып (13-14 жас) 

 



 





 

50 


50 

50 


 

 

100/100 



100/100 

100/100 


 



 

100/50 



100/50 

100/50


 

80 


80 

80 


 

20 


20 

20 


 

20 


15 

15 


 



 

30 



20 

20 


 

31,8 


30,4 

30,4 


Жалпы 0 


86,3 


100/97,2

100/50 82,7



20 

18,6


30,0 


34,9 

*  (


п* - пункттер) -

 

СанНменЕ 10 бөлімінің (11 пункті) – оқу үрдісіне қойылатын талаптардың талдап көрсетілуі  



 

 


екендігі,  жалпы  алғанда  барлық  зерттелген  мектептер  бойынша 31,3% - ғана 

екендігін байқалды. 

 

0

20



40

60

ЖБМ



34

34

36



32

32

36



Жаңа мект

45

53



53

44

36



40

дүйсен сейсен сəрсен бейсен жұма

сенбі

 

 



Сурет 4 - Алматы қаласы əртүрлі білім беру орындарындағы  

бастауыш сыныптардың (4 сынып) оқу жүктемесінің  

салыстырмалы көрсеткіші, абс.сан 

 

Мектептік  оқу  орындарының  медицина  қызметкерлерінің  алғашқы 



медициналық құжаттарынан алынған мəлімет бойынша мектеп  оқушыларының 

денсаулық  жағдайына  сəйкес  денешынықтыру  топтарына  бөлінуін  анықтау 

нəтижесі,  зерттеуге  алынған  мектептердің  оқушыларының  жалпы  алғанда 

45,6%  ғана  негізгі  топқа  жататыны, 17,6% «арнаулы»  топқа, 36,7% «даярлық» 

тобына  жататындығы  анықталды.  Денешынықтыруға  арналған  топтардың 

таралуын  мектептік  оқу  орындары  бойынша  салыстыру  нəтижесі  «арнаулы» 

жəне «даярлық» тобына жататын балалар саны жаңа үлгідегі (гимназия, лицей, 

жеке  мектеп)  мектептерде  жалпы  білім  беру  мектептердің  көрсеткішіне 

қарағанда «арнаулы» топ 23,7%-ға, «даярлық» тобы 19,7%-ға жоғары екендігін, 

ал, негізгі топтың балалары 22,4%-ға төмен екендігін көрсетті.  

 

Балалар  денсаулығы  көптеген  биологиялық  жəне  сыртқы  орталық 



факторлардың  əсеріне  тікелей  байланысты  болып  келетіні  жəне  əсер  етуші 

факторлардың балалардың тіршілік етіп отырған ортасына байланысты əртүрлі 

көріністер беретіндігі белгілі. 

 


 

18

0



20

40

60



ЖБМ

42

37



44

41

49



39

жаңа мект

50

49

45



51

52

48



дүйсен сейсен сəрсен бейсен жұма

сенбі


 

 

Сурет 5 - Алматы қаласы əртүрлі білім беру орындарындағы  



орта сыныптардың (6 сынып)  оқу жүктемесінің  

салыстырмалы көрсеткіші, абс.сан 

 

 

0



20

40

60



80

ЖБМ


44

39

48



53

52

48



жаңа мект

56

50



58

56

61



57

дүйсен сейсен сəрсен бейсен жұма

сенбі

 

 



Сурет 6 - Алматы қаласы əртүрлі білім беру орындарындағы  

жоғары сыныптардың (8 сынып) оқу жүктемесінің  

салыстырмалы көрсеткіші, абс.сан 


 

19

Жұмыс мақсатына сəйкес Алматы қаласының əртүрлі мектептік білім беру 



орындарының  (жалпы  білім  беру  мектептері,  гимназия,  жеке  мектептер, 

лицейлер)  əртүрлі  жастардағы (9-15 жас)  мектеп  оқушыларының  арасында 

аурулар таралу жағдайын төрт жылдық (2004-2007жж) мəліметтерге сараптама 

жасау арқылы, салыстырмалы түрде жүргізілген зерттеу жұмысының нəтижесі 

бірқатар заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.  

Балалар 

ауруларының 

жағдайын 

зерттеуде, 

аурулардың 

соңғы 


қабылданған 10 халықаралық жіктеме бойынша жиі кездесетін аурулардың 11 

класс  түрлері  алынды: 1) I – инфекциялық-паразитарлық  аурулар, 2) IV – 

эндокриндік  аурулар,3) VI – жүйке  жүйесі  аурулары, 4) VII – көз  жəне  көз 

айналасының аурулары, 5) VIII – құлақ жəне құлақ өсінділері  аурулары, 6) IX – 

қан жəне қан айналымының аурулары, 7) X - тыныс алу жолдарының аурулары, 

8) XI - ас қорыту жолдарының аурулары, 9) XII – тері жəне тері асты аурулары, 

10) XIII - сүйек, бұлшық ет аурулары, 11) XIV - зəр бөлу, жыныс жолдарының 

аурулары жəне осы аурулардың жалпы таралу жиыны анықталды.  

Нəтижесінде  зерттеуге  алынған  мектеп  оқушылары  арасында  аурулардың 

жалпы  таралуын,  жеке  нозологиялардың  жалпы  таралу  көлемін  жəне  балалар 

(9-14жас) мен жасөспірімдер (15жас) арасында таралу деңгейін салыстырмалы 

түрде анықтау мүмкін болды. 

Зерттеуге  алынған  əртүрлі  мектептік  білім  беру  орындарындағы  балалар 

ауруларының  таралуын  салыстырмалы  түрде  зерттеу  нəтижесі  жалпы  алғанда 

аурулар  таралуының  ең  төменгі  көрсеткіші  жалпы  білім  беру  мектептерінде 

байқалды.  Сондықтан  жаңа  үлгідегі  мектептік  оқу  орындарындағы  оқушылар 

ауруларының  көрсеткішін  осы  көрсеткішпен  салыстыру  жұмысы  гиманзия 

оқушылары  ауруларының  көрсеткіші  жалпы  білім  беру  мектептері 

көрсеткішінен 35,3%-ға, лицейлерде 22,7%-ға, жəне жеке мектептерде 28,8% -ға 

жоғары екендігі анықталды (Р>0,05) (7 сурет). 

 

 


 

20

153,2



177,8

188,7


187,8

0

20



40

60

80



100

120


140

160


180

200


ЖБМ

Гимназия


Лицей

жеке мектеп

 

 

Сурет 7 - Алматы қаласы мектептік оқу орындарындағы  



оқушылар арасында аурулар таралуының салыстырмалы  

көрсеткіші (1000 адамға) 

 

Аурулардың  нозологиялық  түрлерінің  оқушылар  арасында  таралу 



жағдайын  анықтауға  арналған  зерттеу  жұмысының  нəтижесі  аурулар 

көрсеткіштерінің  арасында  бірінші  орында  тыныс  алу  жолдарының  аурулары 

(X  класс) – 901,8 (1000 адамға),  екінші  орында  ас  қорыту  органдарының 

аурулары (XI) – 196,5, үшінші  орында  жүйке  жүйесі  аурулары – 142,1 (VI), 

төртінші  орында  көз  жəне  көз  айналасының  аурулары (VII) – 139,8  бесінші 

орында  зəр  жүру,  жыныс  жолдарының    аурулары (XIV) – 105,9, алтыншы 

орында  тері  жəне  тері  асты  аурулары (XII) -75,5, жетінші    орында  сүйек-

бұлшық  ет  жүйесі  аурулары (XIII) – 74,2, сегізінші  орында    эндокриндік 

аурулар (IV) – 73,9, тоғызыншы орында қан айналу жүйесі аурулары (IX) - 47,4, 

оныншы  орында  инфекциялық,  паразитарлық  аурулар (I) – 46,2, он  бірінші 

орында  құлақ  жəне  құлақ  өсіндісі  аурулары (VIII) – 35,7, жалпы  алғандағы 

аурулар көрсеткіші 1000 балаға 176,8 көрсетті. 

 


0

100


200

300


400

500


600

700


800

900


1000

1

2



3

4

5



6

7

8



9

10

11



12

ЖБМ


гимназия

лицей


ж еке мектеп

 

1-  тыныс  алу  органдарының  аурулары; 2 - ас  қорыту  ағзаларының  аурулары; 3 - жүйке  жүйесі  аурулары; 4- көз  жəне  көз  айналасының 



аурулары; 5 - зəр,  жүру,  жыныс  жолдарының  аурулары; 6- тері  жəне  тері    асты  аурулары;  7- сүйек-бұлшық  ет  жүйесі  аурулары; 8 - 

эндокриндік аурулар; 9- қан айналу жүйесі аурулары; 10 - инфекциялық, паразитарлық аурулар11 - құлақ жəне құлақ өсіндісі аурулары; 12 - 

жалпы ауру таралу көрсеткіші

  

 



Сурет 8 - Алматы қаласы əртүрлі мектептік білім беру орындарындағы мектеп оқушылары денсаулық жағдайының 

салыстырмалы көрсеткіші, %

 

 


Аурулар  таралу  жағдайынан  салыстырмалы  түрде  анықталған  нəтиже (8 

сурет)  барлық  балалар  мен  жасөспірімдердің  дамуына  кері  əсерін  тигізіп 

отырған  ортақ  факторлардан  басқа,  олардың  əсерін  тереңдететін,  əртүрлі 

деңгейде  өте  күшті  əсер  етіп  отырған  мектеп  ішілік  қауіптілік  факторлардың 

маңызы өте жоғары орында тұрғанын  байқатты. 

Өсіп  келе  жатқан  организмнің  денсаулық  жағдайының  негізгі  сандық 

көрсеткіштерінің  бірі  дене  бітімінің  дамуы.  Зерттеуге  алынған  оқушылардың 

денсаулығына толық баға беруге қажетті мəселенің бірі олардың дене бітімінің 

даму деңгейі мен жалпы үйлесімділігіне баға беру болып табылады.  

Зерттеу  нəтижесінде  Алматы  қаласы  мектеп  оқушыларының  дене  бітімі 

дамуында қалыпты физиологиялық даму үрдісінің биологиялық заңдылықтары 

дұрыс  сақталғанымен,  олардың  дене  бітімі  дамуының  қалыптасуында 

мектептік  білім  беру  орындарының  түрлеріне  байланысты  айқын  бір  жақты 

ерекшеліктер байқалды. Яғни, Алматы қаласының əртүрлі мектептік білім беру 

рындарындағы 

мектеп 


оқушыларының 

дене 


бітімі 

қалыптасуының 

көрсеткіштерін салыстырмалы түрде зерттеу нəтижесі жаңа оқу орындарының 

(гимназия,  лицей,  жеке  мектеп)  оқушыларының  дене  бітімі  дамуының 

қалыптасуында  айқын  бір  жақты  (негізінен  дене  салмағының  өсуі,  жəне  ІІІ 

дəреже,  жаман  үйлесімсіз  даму  көрсеткішінің  жоғарылауы)  сенімді  түрде  (Р> 

0,05;  Р>0,001)  айқын  айырмашылық  байқалуы (9 сурет),  зерттеліп  отырған 

мектептердің  мектеп  ішілік  факторларының  жеке  ерекшеліктерін  жəне 

оқушылардың  əлеуметтік-экономикалық  жағдайларының    əртүрлілігінің  əсері 

деп ойлауға негіз берді. 

0

5

10



15

20

25



30

35

40



ЖБМ

гимназия


лицей

жеке мек


үйлесімді

д/с төмен

д/с жоғары

жаман үйлесім

 

 

Сурет 9 - Алматы қаласы əртүрлі мектептік білім беру орындарындағы 



мектеп оқушыларының дене бітімі дамуы қалыптасуындағы үйлесімділік 

дəрежесінің салыстырмалы көрсеткіші, % 

 


 

23

Алынған  нəтиженің  мектеп  ішілік  факторлармен  жұп  корреляция  тəсілі 



арқылы  байланыстыру  нəтижесі  оқу  жүктемесіне (r – 0,79), дене  шынықтыру 

тəрбиесінің  қойылымына (r – 0,67), күн  тəртібіндегі  ұйқы  қанбаушылық (r – 

0,77),  дұрыс  тамақтанбау (r – 0,81), сабақ  уақытындағы  үзілісті  дұрыс 

пайдаланбау (r – 0,79) өте тығыз байланысты көрсетті. 

Профилактикалық  медицинаның  қазіргі  кездегі  негізгі  заманауи 

бағыттарының бірі денсаулықтың нозологияға дейінгі диагностикасын дамыту 

болып  табылады.  Ақыл-ой  еңбегі  организмнің  əртүрлі  жүйелерінің  зорығуына 

əкелетіні  белгілі.  Білім    берудің  қарқындануы,  сабақ  оқыту  түрлері  мен 

тəсілдерінің  өзгеруі,  күрделенуі  оқушылар  организмін  функционалдық 

өзгерістерге 

ұшырататындықтан, 

олардың 


компенсаторлық-бейімделу 

жүйесінің  зорлануына,  қажуына  əкелетіндігі  ал,  бұл  жағдай  өсіп  келе  жатқан 

организмнің  психикалық  жəне  соматикалық  денсаулығына  белгілі  із 

қалдыратындығы  белгілі.  Осы  мəселелерге    байланысты  зерттеуге  алынған 

мектептік  оқу  орындарынан  балалар  мен  жасөспірімдердің  берілген  оқу 

жүктемесіне орталық жүйке жүйесінің бейімделу механизмінің функционалдық 

мүмкіндігін анықтау нəтижесі жалпы білім беру мектептерінің оқушыларының 

қызмет қабілетінің сабақ соңында төмендеуі 11 жаста -39,65, 13 жаста – 41,94, 

жаңа  үлгідігегі  оқу  орындарының  көрсеткіштері  жалпы  алғанда  бұл 

көрсеткіштерден – 11 жаста - 8,35%-ға, 13 жаста – 13,35%-ға  жоғары  болып 

келуі оқушылар организмінің қажуының оқу жүктемесіне жауап реакциясының 

əртүрлілігін  көрсетеді.  Яғни,  жаңа  оқу  орындарында  оқу  жүктемесі,  жалпы 

білім беру орындарына қарағанда жоғары.  

Бұл  жағдайды  арнаулы  нақты  ғылыми  (физика-математика)  жəне  жеке 

кəсіпкерлік  (авто-инженерлік)  бағыттағы  жеке  мектептің  оқушыларының 

бейімделу  мүмкінідігінің  басқа  мектептердің  көрсеткіштеріне  қарағанда 11 

жаста – 16,5%-ға,  13 жаста – 11,2%-ға, жоғары болып келген, «қиын» жағдайы,  

өсіп келе жатқан мектеп оқушыларының организмінің дағдылану мүмкіндігінің 

төмендігін, патология алды жағдайының жоғары орында тұрғандығын көрсетті 

(3, 4, 5, 6 кестелер).  

15  жастардағы  жасөспірімдердің  ақыл-ой  қызмет  қабілетінің  мүмкіндігі 

көру анализаторының өткізгіштік қабілетін анықтау арқылы зерттелді. Зерттеу 

нəтижесінде  əртүрлі  орта  білім  беру  мектептік  оқу  орындарындағы 

жасөспірімдердің  оқу  күнінің  басындағы  жəне  соңындағы    қажу  басталу 

айырмашылығы анықталды. 

Зерттеу  нəтижесінен  жаңа  бағдарламадағы  мектептік  білім  беру  оқу 

орындарының  жасөспірімдерінің  көру  анализаторының  өткізгіштік  қабілеті, 

(əсіресе жеке мектептегі) жалпы білім беру мектептерінің көрсеткішінен төмен 

екендігі байқалды. 

Оқушылардың  жүйке  жүйесінің  сабақ  жүктемесіне  байланысты  берілетін 

жауап  реакциясы  əртүрлі  болатындығы  белгілі.  Зерттеуге  алынған 

оқушылардың 

жүйке 

жүйесінің 



функционалдық 

жағдайының 

хронорефлексометр  тəсілі  бойынша  алынған  мəліметтерде  жеке  типологиялық 

ерекшеліктері əртүрлі көріністер бергенімен жұмыстың жалпы қорытындысы  



 

24

Кесте 3 - Алматы  қаласындағы  жалпы  білім  беру  мектеп  оқушыларының 



функционалдық мүмкіндіктерінің жағдайы. 

(В.Я. Анфимов кестесін пайдалану нəтижесі бойынша)  

11 жас 13 

жас 


 

Көрсеткіштер 

Сабақтың 

басы 


M

± m  


Сабақтың 

соңы 


M

± m  


 

Р 

Сабақтың 



басы 

M

± m  



Сабақтың 

соңы 


M

± m  


 

Р 

Бақылау саны 



56 56 

51 51 



Белгіленген 

белгілердің 

орташа саны 

329

±

2,6 296



±

3,1 


<0,01

372


±

4,3 251


±

3,1 


<0,01

500 


белгіге 

алынған  қателер 

саны 

8,87


±

0,3 14,95

±

3,0


< 0,01

9,11


±

0,5 8,76


±

0,5



1   2   3   4   5


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал