Оқытудың инновациялық жəне интерактивтік əдістері


№14 дəріс тақырыбы:  Ақпараттық  оқыту технологиясы



жүктеу 0.92 Mb.
Pdf просмотр
бет6/10
Дата25.04.2017
өлшемі0.92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

№14 дəріс тақырыбы:  Ақпараттық  оқыту технологиясы  

1.  Компьютер  –  оқытудың  жаңа  ақпараттық  технологиясы  Витагенді  оқытудың  теориялық 

негіздері  

2.  Мəліметтер қоры  

      Бүгінгі    күні  оқытудың  ақпараттандыру    үрдісіне  ерекше  көңіл  бөлінуінде.  Оқыту  үрдісін 

ақпараттандыру  –  қазіргі  қоғамды  ақпараттандыру  үрдісінің  бағыты  борлып  табылады.  Ал  барлық  арнайы 



ақпараттық-техникалық  құралдарды  (ЭЕМ,  аудио,  бейнефильм,  кино)  қолданатын  технологияларды 

тəжірбиеде ақпараттық технологиялар деп атаймыз.  

      Компьютерлер 

білім 


беруде 

кеңінен 


қолданыла 

бастағанда 

“оқытудың 

жаңа 


ақпараттық 

технологиялары”  термині  пайда  болды.  Бұл  технологиялар  бағдарламалап  оқыту  идеясын  дамыта  отырып, 

қазіргі  компьютерлер    мен    телекомуникацияның  дамуымен  байланысты  оқытудың  жаңа,  əлі  толық 

зерттелмеген  əдіс-тəсілдерін  ашады.  Оқытудың  жаңа  ақпараттық  технологиялары  –  ақпаратты  оқушыға 

компьютер арқылы əзірлеу мен тарату үрдісі болып саналады. 

      Алдымен  жаңа  ақпараттық  технологияға  көшпей  тұрып,  оқу-тəрбие  үрдісінде  білім  беруді 

ақрпараттандыру  мүмкін  емес.  Білім  берудегі  жаңа  ақпаратық  технология  дегеніміз  –  оқу  мен  оқу-тəрбие 

материалдарын  үйретуге  арналған  есептеуіш  техника  құралдарының  оқу  үрдісіндегі  ролі  мен  орны, 

мұғалімдер  мен  оқушылардың  еңбегін  жеңілдету,  оларды  пайдаланудың  түрі  мен  əдістері  туралы  ғылыми 

білімнің жүйесі екені белгілі. 

     Оқытудың  жаңа  ақпаратты  технология  аса  қажетті  технологиялық  мəселелердің  шешімін  табуға,  ой 

еңбегін  арттыруға,  оқу  үрдісін  тиімді  басқаруға  негізделген.  Жаңа  ақпараттық  технологияның  білім 

саласына енуі педагогтерге оқытудың  мазмұны, əдістері мен ұйымдастыру түрлерін сапалы түрде өзгертуге 

мүмкіндік береді. 

       Жаңа  ақпараттық  технологияның  мүмкіндіктерін  пайдаланудың  педагогикалық  сəйкестігін  ескеріп 

оқыту үрдісіне енгізу сабақты ұйымдастырудың жəне оқыту əдістерінің  өзгеруіне əкееледі. Сондықтан жаңа 

ақпараттық технологиялар келесі үш нұсқа түрінде жүзеге асырылуы мүмкін: 

  “тереңдетілген” технология ретінде (компьютерлік оқытуды жекелеген тақырып немесе тарау бойынша 

қолдану); 

  негізгі технология ретінде (белгілі бір бөлімді оқытқанда  қолданылатын технологияның ең маңыздысы 

ретінде қолдану); 

   монотехнология  ретінде  (барлық  оқыту,  оқытуды  басқару  үрдісі,  яғни,  диагностика,  мониторинг 

компьютерді қолдануға негізделсе). 

Жаңа ақпараттық технологияларды  пайдаланудағы негізгі мақсаттарға мыналар кіреді: 

  ақпаратпен жұмыс жасау іскерлігін қалыптастыру, комуникативтік қабілетін дамыту; 

  “ақпараттық қоғамның” жеке тұлғасын дайындау; 

  білетін оқу материалының көлемін оқушы меңгере алатын деңгейге дейін өсіру; 

  зерттеу іскерлігін, тиімді шешім қабылдай білу іскерлігін қалыптастыру. 

Концептуалды ұстанымдар төмендегідей: 

  оқыту – бұл баланың компьютермен қарым-қатынасы; 

  компьютердің баланың жеке ерекшеліктеріне икемделе алуы; 

  оқытудың диалог түрінде болуы; 

  басқарылуы: мұғалімнің кез-келген уақытта оқу үрдісіне өзгерістер енгізе алуы; 

  оқушы мен компьютердің өзара байланысы барлық түрде болуы: субъект-объект, субъект  

субъект, объект-субъект ; 

  жеке жəне топпен жұмыстардың үйлесуі; 

  оқушының компьютермен байланыс кезіндегі психологиялық ахуалын демеу. 

Компьютер  оқу  материалын  беру  мүмкіндігін  едəуір  кеңейтеді.  Түсті,  графиканы,  мультимедияны, 

бейнетехниканың  барлық  мүмкіндіктерін  пайдалану  оқушыларға  ерекше  психологиялық  əсер  етеді. 

Сонымен қатар компьютер оқу мотивін күшейтуге мүмкіндік береді. 

      Компьютермен  жұмыс  жасай  отырып,  оқушы  кез-келген  тапсырманы  аяғына  дейін  орындауға 

мүмкіндігіне ие болады. Себебі, оған қажетті көмек көрсетіліп отырады. Егер тиімді оқытатын жүйелер 

пайдаланылса,  оған  тапсырманың  шешімі  де  түсіндіріліп,  тиімді  жəне  тиімсіз  жүрістер  талқыланады. 

Қарастырылып отырған мəселенің тəжірбиелік маңызын аша отырып, өзінің ақыл – ойын пайдалануға, 

кез-келген  сұрақ  қойып,  кез-келген  шешім  жолын  айтып,  нашар  баға  алудан  қорықпауға  мүмкіндік 

беретін компьютер оқуға деген дұрыс көзқарас қалыптастырады. 

      Оқушылар  белсенді  түрде  оқу  үрдісіне  тартылады.  Дəстүрлі  оқыту  жүйесінің  жетіспейтін  жағы  – 

барлық  оқушыларды  оқу  үрдісіне  белсендік  танытуын  қамтамасыз  етпеуі.  Мысалы,  жаңа  материалды 

түсіндіру  кезінде  көптеген  оқушылар  барлық  күш  жігерін  жұмсап  жұмыс  жасамайды.  Себебі 

біреулеріне  жаңа  материл  түсініксіз,  екіншісіне    бұл  мəселе  бұрыннан  таныс,  үшіншілері  бұл  кезде 

басқа нəрсе ойлап отырады, т.б. 

    Орындалатын  тапсырмалардлың  түрлері  көбейеді.  Компьютер  оқу  үрдісін  басқарудың  икемділігін 

қамтамасыз  ете  отырып,  оқушылардың  іс-əрекетін  бақылаудың  сапасын  өзгертеді.  Дəстүрлі  оқытудың 

негізгі кемшілігі – оқу іс-əрекетінің маңызды кездерін бақылаудың мұғалім үшін мүмкін емстігі. Сынып 

оқушылармен  жұмыс  жасау  барысында  мұғалім  оқушылардың  əрқайсысының  орындаған  барлық 

тапсырмаларын тексере алмайды, ал дер кезінде түзетілмеген қателер игерілетін білім туралы кері пікір 

тудырады, ал бұл қателерді түзету кейіннен өте қиын. 

      Компьютер  барлық  жауаптарды  тексеруге  мүмкіндік  береді,  ал  көпшілік  жағдайда  ол  қателерді 

көрсетіп қана қоймай , оның типін анықтап , дер кезінде оның пайда болу себебін көрсетеді. Оқу үрдісін 

компьютер  көмегімен  басқару  дипазоны  өте  кең:  оқушының  сұрақ  қоя  алу  мүмкіндігінен  оқыту 

стратегиясын,  тапсырмалардың  қиындық  деңгейін,  көмек  мөлшерін,  кейбір  жағдайда  оқу  материалын 


түсіндіру  ретін  таңдауға  дейін.  Оқушы  тапсырманы  орындау  барысында  өзі  қажет  ететін  көмекті  дер 

кезінде алу өте маңызды. Бұған дейін ешбір оқыту құралы мұндай мүмкіндікке ие болған емес. 

      Компьютер оқушыда өз іс-əрекетінің рефлексиясын қалыптастыруға   септігін тигізеді. Ең алдымен, 

компьютер оқушыға өз іс-əрекетінің нəтежиесін көрнекті түрде көруге мүмкіндік береді. 

       Компьютер мектепте білім  беру үрдісінде пайдалану бірқатар пəндердің оқытылуын жаңаша құруға 

мүмкіндік  береді.  Сонымен  бірге  компьютер  тек  қана  мəліметтер  қоры  болып  қала  береді.    Мұнда  да 

мұғалім қажет жəне оның ролі үлкен. Өйткені ол оқушыларға қажетті тірек білімін береді, сол білімнің 

көмегімен    оқушы  өзінің  нақты    дайындық  деңгейі  негізінде  компьютерді  пайдалана  отырып  өзін-өзі 

дамыта алады. 

      Білім мазмұнының негізгі ерекшелігі ақпарат көлемінің көп есе артуы мен компьютерлік ақпараттық 

ортаның болуы. Бүгінгі күні компьютерлік ақпараттық ортаның құрамына: мəліметтер қоры, гипермəтін 

жəне мультимедия, имитациялы оқыту, электронды комуникациялар (желілер), эспертті жүйелер енеді. 

       Мəліметтер  қоры  дегеніміз  –  компьютерлік  техниканы  пайдаланып    ақпаратты  енгізу,  жүйелеу, 

сақтау  жəне  беру  болып  табылады.  Мəліметтер  қоры  құрамына  əр  түрлі  статистикалық  мəтіндік  ,  графикалық 

ақпарат енеді. Мəліметтер қорында ақпаратты жүйелеу жəне іздеу үш негізгі тəсілмен жүзеге асады. 

1.  Иерархиялық  мəліметтер  қорының  классификациялық  негізгі  каталогтар  мен  рубрикаторлар, 

яғни иерархиялық типті ақпараттық-іздеу тілдері  болып табылдаы. 

2.  Реляциялық  мəліметтер  қорының  əрбір  ақпарат  бірлігіне  белгілі  бір  атрибуттар  меншіктеледі 

(автор,  түйінді  сөз,  аймақ,  ақпарат  түрі,  т.б.)  жəне  оны  іздеу  осы  көрсеткіштердің  біреуімен 

жүзеге асады. 

3.  Статистикалық  мəліметтер  қоры  екі  өлшемді  (кейде  үш  өлшемді)  матрицаның  көмегімен 

ұйымдастырылған  сандық  ақпаратты  өңдеумен  айналысады.  Статистикалық  мəліметтер  қорын 

басқаша электронды кестелер деп атайды. 

 Мəліметтер қоры оқытуда мұғалім мен оқушыға оқулықтар мен оқу құралдарының  

        құрамына енбеген ақпаратты алуға арналады. 

               



№15 дəріс тақырыбы:  Бағдарламалық оқыту негіздері. 

1.  Кəсіби даярлықты компьютерлеудің екі жақты сипаты. 

2. Компьютер қазіргі оқу үрдісінде. 

3. Оқытудың мультимедиялық-технологиясын қолданып интерактивті дəріс өткізу əдістемесі. 

Бағдарламаланған  оқыту  1950  жылы  АҚШ  қаласында  пайда  болды.Бұл  оқыту  технологиясы 

Б.Ф.Скиннер  есімімен  байланысты.  Бағдарламаланған  оқыту-  оқытудың  мақсат  пен  міндеттерін,  оқытудың 

қызметін  анықтайды.  Бағдарламаланған  оқытудың  психологиялық  негізі-  бихевиоризм  болып  табылады. 

Бағдарламаланған  оқытудың  бихевиористік  нұсқасы  АҚШ  қаласында  маңызды  сынның  обьектісі  болды. 

Əсіресе,  Б.Ф.Скиннер  ұсынған  бағдарламаланған  оқытудың  принциптері  қатты  сынға  алынды.  Скиннер 

педагогикалық  қауымды  оқытудың  тиімділігін  осы  процесті  басқару  есебінен  көтеруге  шақырды. 

Бағдарламаланған  оқытудың  негізінде  бірізділіктің,  ұғынымдылығы,  жүйелілігі,  дербестігінің  ортақ  жəне 

жеке дидактикалық принциптері жатыр. Бұл принциптер бағдарламаланған оқытудың басты элементі-оқыту 

бағдарламасын  орындау  барысында  жүзеге  асырылады,  мұндай  бағдарлама  міндеттердің  ретке  келтірілген 

бірізділігі болып табылады. Бағдарламаланған оқыту үшін «дидактикалық машинаның» болуы өте маңызды. 

Бұл  оқытуда  белгілі  бір  мөлшерде  оқушылардың  бағдарламаны  игеру  сипатын    ескеру  ретінде  жеке 

ыңғайдан  келу  жүзеге  асырылады.  1960  жылдың  басында  бағдарламаланған  оқытудың  скиннерлік 

нұсқалары  қолданыла  бастады.  Бағдарламаланған  оқулықтар  мен  оқу  құралдары  шыға  бастады.Мұнда 

тексттер  бірнеше  сұрақтардан  тұрды  жəне  оларға  əртүрлі  альтернативті  жауап  нұсқалары  беріліп  отырды. 

Олардың ішінде біреуі дұрыс, ал қалғандары қате немесе толық, анық емес болды. Ал қатысушылар текстті 

оқып, содан өздерінің білімдерін тексеру үшін сұрақтарға жауап беріп отырды. Бағдарламаланған оқытудың 

бұл  нұсқасы  қатысушылардың  ой  қызметінің  белсенділігіне  бағытталмағандықтан,  олар  белсенді  əдіске 

жатпайды.    Бағдарламаланудың  үш  негізгі  формасы  ажыратылады:  сызбалы,  тармақталған  жəне  аралас. 

Бағдарламалаудың  сызбалы-хронологиялық  бірінші  формасының  негізінде  Б.Ф.Скиннер  бойынша,  үйрету-

стимул мен реакцияның арасындағы байланысты орнату ретіндегі бихевиористік түсіну жатыр. Оқушының 

бұл формада жасаған қадамы орнықтырылып отырады, ол бағдарламаны əрі қарай орындауға сигнал рөлін 

атқарады. В.Оконь бойынша Скиннердің түсінігінде сызықты бағдарлама келесілермен сипатталады: 

дидактикалық материал қадамдар деп аталатын азғантай мөлшерлеп бөлінеді, оны оқушылар қадам 



сайын қадамдап оп-оңай меңгереді; 

бағдарламаның  жеке  шеңберінде  орын  алатын  сұрақтар  мен  ақтаңдақтар  өте  қиын  болмауы  тиіс, 



себебі оқушылардың жұмысқа қызығушылығы жоғалады; 

оқушылар  сұраққа  жауапты  өздері  береді  жəне  ақтаңдақтарды  толтырады,  ол  үшін  олар  қажетті 



ақпаратты қолданады; 

оқыту  барысында  оқушылар  олардың  жауаптарының  дұрыс  немесе  қате  екені  жөнінде  хабардар 



етеді; 

барлық  оқушылар  кезекпен  бағдарламаның  барлық  шеңберінен  өтеді,  алайда  оның  əрбіреуі  оны 



өзіне ыңғайлы жылдамдықпен меңгереді; 

жауап  алуда  жеңілдіктер  беретін  бағдарламаның  бас  жағында  көп  берілетін  нұсқаулар  біртіндеп 

шектелінеді; 

ақпаратты механикалық есте сақтау болмас үшін бір ой бағдарламаның бірнеше шеңберінде əртүрлі 



варианттарда қайталанады. 

Тармақталған  бағдарламалау  (Н.Кроудер)  сызықтық  бағдарламалаудан  қадам  таңдаудағы  көптілігімен 

ерекшеленеді.  Ол  іс-əрекеттің  қатесіздігіне  ғана  емес,  мұғалімнін  қате  туғызатын  себепті  анықтауына 

бағытталған.  Осыған  сəйкес,  тармақталған  бағдарламалау  оқушылардан  ой  еңбегін  талап  етеді,  шын 

мəнінде  ол  «ойлау  прцесін  басқару»  болып  табылады(В.Оконь).  Тармақталған  бағдарлама  сызықтыққа 

қарағанда  толығырақ,  ол  адамды  үйретудің  ерекшеліктерін  ескереді(мотивацияны,  мағыналылық, 

жылжу жылдамдығының əсері). Бағдарламаланған оқыту 60-шы жылдардың аяғында 70-ші жылдардың 

басында  Л.Н.Ланданың  еңбектерінде  жаңа  дамуын  бастады,  ол  бұл  процесті  алгоритмдеуді  ұсынды. 

Л.Н.  Ланда  бойынша,  алгоритм  оңай  болғандығынан  жақсы  түсініліп,  барлық  оқушылар  орындайтын 

кəдімгі  жай  əрекеттерінің  кезектілігі  жөніндегі  ереже.  Алгоритм-  бұл  осы  əрекеттертуралы,  олардың 

қайсысы жəне қалай жасау керегі туралы нұсқаулар жүйесі. 

     Бағдарламалану келесі талаптарға жауап беретіндей оқытудың  теориясына негізделуі керек: 

А) немен басқару керектігін көрсету, сонымен қатар қатысушылардың əртүрлі қызмет түрлерін меңгеру 

жолының үрдісі қалай өтетінін көрсету. Соның ішінде танымдық қызмет. 

Б) ақпарат мазмұнын анықтау үшін басқару боьектісін көрсету. 

В) меңгеру кезеңдерін көрсету. 

Сонымен,  бағдарламаланған  оқытудың  дамуы  үшін  танымдық  қызметті  қалыптастыратын  оқыту 

теориясы  қажет.  Бағдарламалаған  оқытудың  қызметі-  мақсатқа  жету  үшін  қажетті  амалдарды  таңдау 

жəне  осы  қызметтің  орындау  процесін  ұйымдастыру.  Бағдарламаланған  оқытудың  негізгі  əдістемелік 

амалдары: 

1)  іс-əрекеттің  бағыттылқ  негізінің  схемасы-  қатысушы  меңгерген  əрекетті  қатесіз  орындауға 

мүмкіндік береді. 

2)  оқу  тапсырмасы-  əртүрлі  бейнелік  ситуацияларды  модельдейді.  Оқу  тапсырмаларын  заттық, 

логикалық, жəне психологиялық деп бөлуге болады. 

Білім  беру  процесінде  басқарудың,  бағдарламалаудың  басымдылығы  ой-еңбегі  əрекеттерін  сатылап 

қалыптастырудың  психологиялық  теориясына  негізделген  оқытудың  бағытында  аса  толығырақ  жəне 

теоретикалық негізделген. П.Я. Гальперин «психикалық процестің пайда болу құпиясын ашу» міндетін 

қойып,  яғни  материалдық,  заттық  идеалды,  психикалыққа  қалай  өзгеретінің  құпиясын  ашу  үшін  осы 

қайта  өзгерудің  тұтас  схемасын  əзірледі.  Н.Ф.Талызинамен  бірлесіп,  бұл  теория  оқыту  процесінде  іс 

жүзінде  жүзеге  асырылды.  Оған  теоретикалық  постулаттар  көзі  болып  отандық  психологияда 

Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев зерттеген келесі ережелер болды: 

əрбір  ішкі  психикалық-айналған,  интериоризацияланған  сырттай;  психикалық  функция  алдымен 



интерпсихикалық, соңынан интрапсихикалық болады; 

психикалық, ішкі əрекеттің  сыртқы, пəндік əрекет сияқты құрылымы бар; 



психика мен əрекеттің мəні бірлік, ол сəйкес келушілік: психикалық əрекет барысында қалыптасады, əрекет 

психикалықпен реттеледі. 



 

№16  дəріс тақырыбы:  Оқыту процесі жəне ойынның маңызы  

1.  Ойынның оқыту процесіндегі қызметтері  

2.  Ойынның түрлері  

3.  Ойынның ерекшеліктері  

Проблемалы оқыту туралы педагогикалық жəне əдістемелік əдебиетте көп айтылып та, жазылып та 

жүр, бұл жайлы пікірталастар да баршылық.  

Кейбір  авторлар  проблемалық  оқытуды  оқытудың  өз  алдына  ерекше  проблемалы  оқыту  басқа 

əдістер  (эвристикалық  əңгіме,  баяндау,  оқушылардың  өздігінен  бақылау,  эксперимент  жүргізуші,  іздену 

əдісі т.б. ) арқылы іске асырылады. Біздің ше, проблемалық оқыту – жаңа əдіс те, оқытудың жаңа жүйесі де 

емес,  оны  оқтыу  жұмысын  ұйымдастырудың  бір  түрі  деп  қаралғаны  дұрысы.  Психологтардың  (Л.С. 

Рубинштейн,  Н.А.Менчинская,  А.М.  Матюшкин  т.б.  )  пікірінше,  бұл  құбылыс  адамның  таным  əрекетінің, 

əсіресе  ойлау  ерекшелігіне  байланысты  пайда  болған.  Л.С.  Рубинштейн  жалпы  проблеманың  болуы  – 

адамның  дұрыс  тану  əрекетінің  негізгі  бір  сипаты  деп  қарайды.  Ол  «ойлау-проблемалы  жағдайдан 

басталады» деген. 

Проблемалы  оқытуда  көздейтін  мақсат  –  оқушыларға  білімді  даяр  күйінде  бəрін  мұғалімнің  өзі 

баяндап бермей, олардың алдына белгілі бір проблемалы міндет қойып, соны өздеріне шештіруге бағыттау.  

Проблемалы  оқыту  –  проблема,  проблемалық  сұрақ,  проблемалы  тапсырма,  проблемалы  жағдаят 

(ситуация) деген ұғымдарды қамтиды. Бұл ұғымдардың мазмұнын дұрыс түсіндірудің маңызы зор.  

Кез-келген  сұрақ,  тапсырма  проблемалы  бола  бермейді.  Олардың  проблемалы  болуының  негізгі 

шарты  –  оларға  жауап  ізденуде  оқушыларға  даяр  жауап  не  үлгі  болмайды  жəне  ол  өзінің  білетіні  мен  

білмейтінінің  арасындағы  қайшылықты,  басқаша  айтқанда  берілген  проблеманы  шешуге  керекті  білімнің 

немесе тəсілдің онда жетіспей тұрғанын сезінеді. 



Проблемалы  міндет  дегеніміз  –  осындай  жағдайдағы  іздену,  зерттеу  барысында  шешілетін  мəселе. 

Міндет  мазмұны  деп,  белгілі  ізденіліп  отырғанның  арасындағы  қайшылық  нəтижесінде  пайда  болған 

проблеманы  айтамыз.  Мұның  жауабын  практикалық  операциялар  арқылы  табуға  болады.  Сондықтан  кез-

келген міндет проблема болмайды.  

Проблемалы  оқыту  тек  проблемалы  жағдаят  тудырып  қана  қоюда  емес,  сонымен  қатар  оны  дұрыс 

шеше білу тəсілдерін меңгеруді де қажет етеді. Ол үшін мұғалім оқушының материалда (мəтінде) кездесетін 

ой, пікір қайшылықтарын дұрыс аңғаруына жағдай жасап, оны шешудің жолдары мен тəсілдерін меңгеруге, 

өздігінен ізденудің, зерттеудің амалдарын үйретуге тиіс.  

Мұның  басты  жолы  –  дұрыс  ойлай  білуге  баулу.  Бұл    -  оқылатын  материалға  сай  оқушы 

тараптарынан дұрыс сұрақ қоя білуден басталу керек.  Өйткені оқушылар баяндалатын мəтінге байланысты 

ондағы ой, пікірді дұрыс ашуға көмектесетін нақты, дəлел, дұрыс сұрақ қоюды білмейді. Мысалы, мұғалім 

əдеби  шығармаларды  талдап,  осы  шығармалардағы  басты  кейіпкер  мынау  болып  табылады  деп  соған 

тоқталады,  түсіндіреді  немесе  əдеби  ағынға  талдау  жасап,  оның  өкілдерін  атайды,  осы  кезде  оқушы 

тарапынан: «Біз мұны неге негізгі кейіпкер деп ерекшелейміз?», «Əдеби ағымның тууы неге байланысты?», 

«Бұл ақындарды неге осы ағымға ғана жатқызамыз?» т.б. осылар сияқты сұрақтар қойылады.  

Ал  фактілерді  зерттеп  шешуге  мүмкіндік  беретін  сұрақтар  логикалық  жағынан  қарама-қайшылық 

тудырады.  

Қарама-қайшылықтың  пайда  болуы  оқушы  алдында  проблеманың  тууына,  оны  шешу  үшін  ойдың 

тікелей қатысуына мүмкіндік жасайтын құбылысты дербес алып қарауға мүмкіндік беретін алғашқы бастама 

болып  саналады.  Қарама-қайшылықты  аңғартып,  оны  таба  білуге  үйрету  мұғалім  тарапынан  шеберлікті 

талап етеді.  

Ой  жүйесінде  пайда  болған  қарама-қайшылық  оқушының  дербес  жұмыс  істеуіне  түрткі  болып, 

оқылатын материал (мəтін) оқушыны қайшы пікірге алып келеді де шешуді керек ететін проблема туады.  

Ой қайшылығы пікір таласын тудырып, дұрыс ой қорытындысына келетін жағдайға итермелеген де 

ғана  біз  проблема  туады  деп  есептеуіміз  керек.  Мысалы,  Махамбет  шығармаларын  талдау  кезінде  туатын 

«Махамбет шығармаларындағы романтикалық сарынның сыры неде?» т.б. деген сұрақтар болып табылады.  

Сонымен, ойлауға үйрету дегеніміз диалектикалық  қарама – қайшылықты  көре білуге, сол арқылы 

нақты шындықты тануға үйрету деген сөз. Қарама – қайшылық ой-дамуының қозғаушы күші.  

Қорыта келгенде, проблемалық оқыту сабақта проблемалық жағдаят тудырып, проблемалық шешуді 

талап етеді.  

Проблемалық  оқытудың  негізгі  ерекшелігі  –  оқушының  білетіні  мен  білмейтіні  арасында 

қайшылықтар  пайда  болады  жəне  проблемалы  міндетті  шешуге  дайын  тəсіл  болмағандықтан,  проблемалы 

жағдаят пайда болады, осыған орай, оқушының ізденушілік əрекеті мен ынтасы күшейе түседі. 

Бұл  мəселе  туралы  педагогикалық  жəне  методикалық  əдебиетте  көп  айтылып  та,  жазылып  та  жүр. 

Проблемалық  оқыту  туралы  талас  пікірлер  де  бар.  Кейбір  авторлар  (И.Я.  Лернер,  М.И.  Махмутов) 

проблеманы оқытудың өз алдына ерекше əдісі жəне жаңа жүйесі деп қарайды. Бұл дұрыс пікір емес. Өйткені 

проблемалық  оқыту  басқа  əдістер  (эвристикалық  əңгіме,  баяндау,  оқушылардың  өздігінен  бақылау, 

эксперимент жүргізуші, іздену əдісі т.б. ) арқылы іске асырылады. 

Біздіңше  М.Н.Скатин,  Т.А.  Ильина  ұсынған  пікір  дұрыс  сияқты.  Бұл  ғалымдардың  ойынша, 

проблемалық  оқыту  –  жаңа  əдісте  оқытудың  жаңа  жүйесі  де  емес,  ол  –  оқыту  жұмысын  ұйымдастыруға 

қоятын  талап,  принцип.  Психологтардың  (Л.С.Рубинштейн,  Н.А.  Меншчинская,  А.М.Матюшкин  т.б.) 

пікірінше,  бұл  талап  адамның  таным  əрекетінің,  əсіресе  ойлау  процесінің  ерекшелігіне  байланысты  пайда 

болған.  Л.С.  Рубинштейн  жалпы  проблеманың  болуы  –  адамның  дұрыс  тану  əрекетінің  негізгі  бір  сипаты 

деп қарайды. Ол: «ойлау-проблемалы жағдайдан басталады» дейді.  

Проблемалық  оқытуда  көздейтін  мақсат  –  оқушыларға  білімді  даяр  күйінде  бəрін  мұғалімнің  өзі 

баяндап бермей, олардың алдына белгілі бір проблемалы міндет қойып, соны өздеріне шештіруге бағыттау.  

Проблемалы  оқыту  –  проблема,  проблемалық  сұрақ,  проблемалы  тапсырма,  проблемалы  жағдаят 

(ситуация) деген ұғымдарды қамтиды. Бұл ұғымдардың мазмұнын дұрыс түсінудің маңызы зор.  

Кез-келген  сұрақ,  тапсырма  проблемалы  бола  бермейді.  Олардың  проблемалы  болуының  негізгі 

шарты  –  оларға  жауап  ізденуде  оқушыларға  даяр  жауап  не  үлгі  болмайды  жəне  ол  өзінің  білетіні  мен  

білмейтінінің  арасындағы  қайшылықты,  басқаша  айтқанда  берілген  проблеманы  шешуге  керекті  білімнің 

немесе тəсілдің онда жетіспей тұрғанын сезінеді. 

Проблема  дегеніміз  -  субъектінің    өзінде  бар  іздену  құралдарымен  (білім,  икемділігін,  іздену 

тəжірибесі  т.б.)  шешуге  болатын  проблемалы  жағдай.  Сондықтан  да  кез-келген  проблемада  проблемалы 

жағдай болады. Кез-келген проблемалы жағдайда (субъекті шешу құралын игермеген болса)  проблема бола 

бермейді.  

Проблемалы  міндет  дегеніміз  –  осындай  жағдайдағы  іздену,  зерттеу  барысында  шешілетін 

проблема.  Міндет  мазмұны  деп,  белгілі  ізденіліп  отырғанның  арасындағы  қайшылық  нəтижесінде  пайда 

болған  проблеманы  айтамыз.  Мұның  жауабын  практикалық  операциялар  арқылы  табуға  болады.  Ендеше 

кез-келген міндет проблема болмайды.  

Проблемалы  оқыту  тек  проблемалы  жағдай  тудырып  қана  қоюда  емес,  сонымен  қатар  оны  дұрыс 

шеше  білу  тəсілдерін  меңгертуді  де  қажет  етеді.  Ол  үшін  мұғалім  оқушының  материалда  (тақырыпта) 



кездесетін ой, пікір қайшылықтарын дұрыс аңғаруына жағдай жасап, оны шешудің жолдары мен тəсілдерін 

меңгеруге, өздігінен ізденудің, зерттеудің амалдарын үйретуге тиіс.  

Мұның  басты  жолы  –  дұрыс  ойлай  білуге  баулу.  Бұл    -  оқылатын  материалға  сай  оқушы 

тараптарынан  дұрыс  сұрақ  қоя  білуден  басталу  керек.    Өйткені  оқушылар  баяндалатын  тақырыпқа 

байланысты ондағы ой, пікірді дұрыс ашуға көмектесетін нақты, дəл,  дұрыс сұрақ қоюды білмейді. 

Проблемалы  оқытудың  негізгі  ерекшелігі  :  Оқушының  білетіні  мен  білмейтіні  арсындағы 

қайшылықтар  пайда  болады  жəне  проблемалы  міндті  шешуге  дайын  тəсіл  болмағандықтан,  проблемалық 

жағдай пайда болады, осыған орай, оқушының ізденушілік əрекеті мен ынтасы күшейе түседі.  

 

Проблемалық оқытуда оқушылардың таным əрекеті төмендегендей негізгі үш кезеңнен тұрады: 



1.  Проблемалық міндет қою жəне ұғыну. 

2.  Проблемалық міндетті талдау жəне оның дұрыстығын тексеру. 

 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 0.92 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет