ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук



жүктеу 1.01 Mb.

бет4/12
Дата09.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

і8

-----------------------------------------------------------------------



Абай атындагы Қаз¥ПУ-нщ Хабаршысы,  «Жас галым.  Ізденістер.  Мэселелер.  Зерттеулер» сериясы, №1(5),  2015 ж.

Кеңес тарихы жайлы статисгикалық көзқарасты қайта қарастыру қажетгігін француз тарихшылары ду­

рью айтқан.  Қалыптасқан жүйесі  мен бастапқы идеологиялық жобасы бұлыңгыр болгандықган,  Америка-, 

ның кеңестану ғылымыңда жиі  қолданылатын ГАрендтың тоталитарлық концепциясының тоталитарлық 

институт  шиеленісе  бастаса  да,  ешбір  кемшілік  көрмейтінін  түсінетін  уакыт  жетті.  Модель  келесідей 

кеңестік  типтерді  айқындады:  идеологиялық  жобаның  түрақгылыгы,  биліктің  зандылығы,  идеология 

саяси билікгің элементі ретінде және заңға аз негізделген халықгарды бақылау. Тоталитарлық концепция- 

ның  жетістіктері  түсіндіруге  тырысқан  шындыққа  қарсы  болды.  Тоталитарлық  жүйе  байлаулы  болды 

деген  көзқарастар  да  қалыптасты.  Мамандарды  басқа да  к о м м у н и с т  жүйемен  кызықтырмауда,  комму- 

ннзмді  бірегей  кеңестік  өнім  ретіңде  қарастыруға  болмайтын  зерттеулер  арқылы  өзіндік  ерекшелігі  бар 

кеңестік орталық қалыптасты.

Міне,  осылай  кеңестануда  бірнеше  кемшіліктер  қалыптасты:  1)  Партияның  жаңа  ықпалы  оның 

орталық жүйелері тұрғысынан қарастырылды.  Алайда жаңадан қалыптасып келе жатқан партия жергілік- 

ті жерлердегі кұрылымы арқылы абыройға бөленді.  Яғни жергілікті билік өкілдері колхоздар мен совхоз- 

дардағы  плантацияларды  ұйымдастырған  ауыл  еңбеккерлеріне  қызығушылық  танытпағаны  жөнінде 

айтады.  Орталық және  жергілікті  билікті  толыгымен көрсету  үшін,  мафия  секілді  үлгіні  қолдану  қажет. 

Деректер  мен  байланыстарды  шектеу  мақсатында,  жергілікті  шенеунікгердің  желілері  сұрыптау  мен 

бақылауда  шектелді.  2)  1930  жылдары  кеңес  жетекшілерінің  реформаторлық  немесе  консерваторлыққа, 

заманауи  немесе  радикалдылыққа  бөлінуі  кенеттен  жэне тиянақсыз  болған  жағдай  деп  бағаланады  [12]. 

3)  Кеңестану  құкық  мэселелеріне,  биліктің  легитимділігіне,  сату  және  сатып  алу  құқықтарына  келгенде 

жиі  елемеушілік танытып  отырды.  КСРО түрлі деңгейде  кенже  қалып  отырғандығы түсініктер демокра- 

тиялық азаматтық қоғам кұруға кедергі келтіріп отырды.

1970  жылдардың  ортасында-ақ  кейбір  француз  зертгеушілері  КСРО-ны  кітапқа  басылған  көрініске 

теңеп,  сьшға алған болатын.  Француздьщ белгілі саясатганушысы,  антропологы  Э.Ле Руа Ладюри Кеңес 

одағының  эскери  күші  мен  халқының  әл-ауқатын,  қара  жүмысшылар  мен  шаруалардың  еңбегінің 

багаланбайтынын  қате  түсінік деп  есептеді.  Жэне  Францияның тағы  бір  белгілі  тарихшысы  Ф.Фюренің 

көзқарасы  бойынша,  батыс  идеологиялық  тұргыдан  кеңес  жүйесін  ойлауды  тоқтатқан.  «Әлемнің  бұл 

биополяциясы  -   капитализм/коммунизм  -   саяси  шындыққа  жанаспайды».  Бұл  позицияны  Сорбон  мен 

Кэмбридж  университетгерінде  оқып  келген,  небәрі  25  жастағы  француз  тарихшысы  Эм.  Тодда  өзінің 

«Ақыргы күйреу» атты сыни монографиясында ұстанды.

М.Ферро  мен  Р.Жироның  1991  жылдары  өңделіп  жэне  толықтырылып  жарық  көрген  «Ресейден 

КСРО-ға  дейін»,  «Ресейдің  1850  жылдан  бүгінгі  күнге  дейінгі  тарихы»  атты  монографияларында  да 

кеңестану  сынға ұшырады.  Онда олар  КСРО-ның даму  контексін  ішкі  ықпалдар  мен  жалпыға ортақ та- 

рихка енгізуге тырысып отырды.  Міне,  осы түстан француз тарихнамасын Орталық Азия  мен Қазақстан- 

ның  тарихы  бойынша  зерттеу  аркылы  парадигманың  концепциясы  мен  багытгарындағы  өзгерістер 

ангарылады.  Өлке  тарихының дэстүрлі  көзқарастарьша  қарсы  екінші  тарихи  концепциялы  ревизионизм 

орнады.  Сонымен қатар,  қайта кұру кезеңінде француз тарихнамасының кеңестану ғылымының ықпалы- 

ның эсерінен белгілі бір дәрежеге жеткенін атап өту қажет [13].

Әлемге эйгілі француз  кеңестанушысы жэне тарихшысы  Н.Вертгың «Кеңес Одагьшың тарихы.  Ресей 

империясынан тэуелсіз елдер бірлестігіне дейін»  атгы  5  рет өңделіп  барып жарық көрген зертгеуі  кеңес- 

танудың жай-күйін қайта қарауды  жөн деп тапты.  «Кеңес одағындагы  қоғам  жэне билік»  атгы еңбегінде 

де жаңа концептуалдық және теориялық ықпалдар көрініс табады.  Ол  онда кеңес тарихының саяси жэне 

элеуметтік  тәжірибесіне  сүйене  отырып,  тоталнтарлық  және  ревизионистік  мектептерді  сынға  алады. 

Оның басты  мақсаты -  КСРО  мен  билік арасындагы  белгілі  бір  бағыныштылық  пен  өзара байланысты, 

оның түрлі формалар мен  қогамды, саясаттагы әлеуметгік кластардың рөлін, оның алеуметгік белсенділі- 

гін  көрсету болды.  Оның «идеологиялық сипаттың арнайы тартысын  қозғай  отырьш», тарихи фактілерді 

әділ  қалыптастыруга  мүмкіндік  беретін  әлеуметтік  үрдістердің  жогары  жэне  төмен  методологиялық 

ықпалы  қарауга  ұсынылады.  Зертгеуде  келесі  методологиялық  ықпал  қазіргі  заманға  қалай  ойысады 

деген  оймен  қорытындылады.  Ол  оның  идеологиялык  жэне  саяси  инфрақұрылымынан  шыга  отырып, 

кеңес жүйесінің функциялану түсінігін стереотиптерден шегінуге үндейді [14].

Қазақстан  мен  Орта  Азия  тарихын  зертгеген  кеңестанушы  маман  Э.Каррер  д'Анкостьщ  1978  жылы 

жарық  көрген  «Күйреген  империя»  атгы  еңбегінде  мүсылман  факгорларының  теориясына  сүйене 

отырып, Кеңес одагының ьщырайтынын атап өтеді [15].

Орталық Азия бойынша Орталық Институттагы Шыгыс тілдері мен «Қазақстанның» (2000) өркендеуі- 

не үздіксіз жүргізіліп отыратын семинардың жетекшісі  Катрин Пужольдың Егемен Қазақстанга арналган 

кітабы  қазіргі  француз  саясатгануының  кейбір  кемшін  түстарын  толықтырып  отырды  [16].  Автор; 

---------------------------- ---------------------------------------

1 9  


---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------—

Вестник КазНПУ имени Абая,  серия  «Молодой ученый.  Поиски.  Проблемы.  Исследования», №1(5),  2015 г.

«жаһандану  көзқарасымен  Қазақстан  өз  рөлін  трансконтинентальдық  экономикалық  байланыстарда 

анықтауы  жэне  Еуразиялық  континент  осіндегі  өзінің  тарихи  миссиясына  оралуы  тиіс»,  -   дейді.  Сан 

гасырлар бойы талай қиындыктарды бастан кешкен Қазакстан, шындығында да, Шығыс Азия жэне Батые 

Еуропамен,  қазақ  жэне  орыс  бастамаларының  арасында,  атеизм  мен  православиенің,  ислам  мен 

шаманизмнің  ішіңде  де  үлкен  үндестіктен  тұрады.  Қазақстанның  болашағы  Батыспен  байланысты 

болатыны сөзсіз.  Алайда,  сан ғасырды артқа тастап, өзінің көшпелі  ұрпағы жайлы  көрінісін беретін Азия 

халықтарының  мұрасы  қазақ  қоғамына  әлі  де  ыкпал  ететінін  айта  кеткен  жөн.  Пужоль  Қазақстанның 

болашагын казіргі  қоғам талабының бағьггы жэне модернизацияны батыстык үлгі  бойынша байланысты- 

ра  отырып,  қазақ  қоғамын  көшпелі  мәдени  дәстүрдің  кей  түстары  бойынша  сақ  болу  кажетгігін  алга 

тартады.

Қорыта  келе,  Кеңес  үкіметінің  тоталитарлық  үстемдігі  кезінде  бұрмаланған  казак  тарихын  жаңаша 

жазуда  батыс  тарихнамасын,  эсіресе  француз  тарихшьшарының  еңбектерін  назардан  тыс  қалдырмау 

керек.  Себебі француз тарихшыларының еңбекгерінде  Ресей  империясыньщ Қазақстанды отарлауы, ұлт- 

азаттық  қозғалыстар,  кеңес  үкіметінің  қазақ  даласын  отырықшыландыру  саясаты  сынды  әлі  де  нақты 

шынайы зерггеулерді қажет ететін мэселелер қамтылған.



1 Sauvaget J.  Instroduction  a I ’histoire de I'orient musulman.  Elements de bibliographie

 /  

Ed.  ref.  et comp, par 

Cl.Cahen.  - P . :   Maisonneuve,  1961.  -  P.  234.

2 Trotignon Yv. Naissance et croissance de I 'URSS.

 -  

P.: Bordas,  1970. -  P.  11.

3 Radvanyi J. L ’URSS: Regions et Natoins. - P.: Masson,  1990.

 -  

P.  229.

4 Carr ere d ’Encausse H.  L ’Empire d ’Eurasie:  Une histoire de Г Empire russe de  1552 a nos jours.  -  P.:  Fayard, 

2 0 0 5 .-5 2 6  p.

5 Forniau  V. Agriculture nomade et irrigation en Asie Centrale: apports possibles de I ’ethno-histoire

 // 

L 'Asie centrale et 

ses rapports avec les  civilizations orientales,  des origins a I ’age de fer:  actes du colloque franco-sovietique  organize par le 

centre National de la rechershe scientiflque...,  Paris,  19-26 novembre 1985. -Paris: Boccard,  1988. -P .  243-244.

6 Forniau  V.  Histoire de I ’Asie central. -  P.: Press Univ.,  1994.

 -  

P. 81-85.

7 Carr ere d 'Encausse H.  Problemes documentaries poses par la recherches sur I ’Asie central des X IX  et X X  siecle // Les 

arabes par leur archive (XVI-XX s.) /  Collogues internatiunaux de la recherche scientiflque.  9-11 avril,  1974,  - Paris.  1975.  -  

№555.- P . 247.

8 Annuaire du Monde Musulman 1954

 /  

Red. Ar L. Massignon.

 -  

P.: Presses univ.  de France,  1955. -  P.  77-78.

9 Bennigsen  A.,  Lemercier-Quelquejay  Ch.  Les  sultangalievismes  au  Tatarstan

  / /  

Les  mouvements  nationaux  ches  les 

musulmans deRussie. -  P.: Mouton,  1960. -  P.  156.

10  Изабель О.  Огайон И.  Седентаризация казахов СССР при Сталине.  Коллективизация и социальные изменения 

(1928-1945 г.г.)

  = 

La sedentarisation des Kazakhs dans 1’URSS de Stalin.  Collectivisation et changement social (1928-1945) 

/  пер.  с фр. А. 

Т. 

Ракишева; сост. 

Б. 

М.  Сужиков. -  Алматы: Санат, 2009. -  365 с.

И   Berelowitch  W. A propos de sovietologiesAnnales: Economies Societes Civilisations. -1987. -№ 5. -  P. 997-998.

12  Poujol C. L 'islam en Asie centrale,  vers la nouvelle donne. -  P.: Ellipse, 2001. -  P.

  77.

13  Ferro М.,  Girault,  R.  De la Russie a I'URSS:  I ’histoire  de la  Russie  de  1850 a nos jours.  -  P.:  Nathan,  1991.  -  

P.  173,  188.

14  Werth N.  Histoire de I’Union sovietique.  2-ieme vol. -  Paris: PUF, 2007.  -  P.  127.

15  Carrere d ’Encausse H. L 'Empire eclate: La revolte des nations en URSS.

 -  

Paris: Flammarion,  1978. -  P.  109.

16  Poujol C. Le Kazakhstan. -  Paris: Presses Universitaires de France,  2000. -  128 p.

Резюме. В статье идет речь о проблемах истории Казахстана во второй половине XX в. и начала XXI века, подня­

той французскими  историками.  Автор  всесторонне рассматривает научные труды  французских  историков Э.Каррер 

д ’Анкос, Ж,Соваже, КЛуж оль, И.Огайон, Ал.Беннигсен связанные с историей Казахстана. В трудах вышеназванных 

французских  историков  подробно  освещена  насильственная  коллективизация  1920-30  годов,  колонизация 

Казахстана Российской  империей,  распад союзной  империи и  политическое  направление  независимого  Казахстана. 

Эти труды помогли восстановить и открыть правдивую картину тяжелых времен казахской истории.

К л ю ч ев ы е   сл о ва:  историограф ия,  история  Казахстана,  советский  колониализм,  империя,  идеология, 

коллективизация

Summary.  The  article  deals the problems  o f the history of Kazakhstan raised  by  French historians  in the  second half of 

the XX century and the  beginning o f the  XXI  century.  Author comprehensively  studied scientific works o f french historians 

such as:  E.Carrere d'Encausse, Zh.Sovazhe, K.Puzhol,  I.Ogayon, Al.Bennigsen related with the history o f Kazakhstan.  In the 

works o f the aforecited french historians tells about collectivization in  1920-30, the colonization o f Kazakhstan by the Russian 

Empire, Dissolution o f the Soviet Union and the political direction o f independent Kazakhstan.  These works helped to restore 

and open up a truth picture o f hard times in Kazakh history.

Keywords: historiography, the history o f Kazakhstan, the Soviet colonialism, Empire, ideology, collectivization 

---------------------------------------------------------------------- 2 0 --------------------------------------------- -----------------------------


Абай атындагы ҚазҮПУ-нің Хабаршысы,  «Жас галым. Ізденістер.  Мэселелер.  Зерттеулер» сериясы, №1(5),  2015 ж.

ӘОЖ 82-1/29



ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТШДЕ МӘҢГҮРТТПС ТАҚЫРЫБЫНБЩ БЕЙНЕЛЕНУ ЖАЙЫ

Қ.Тілеуберді-Лба« атындагы Қаз¥ПУ-нің Филология институтыньщ 2-курс магистранты

Рухани байлықтарымыз  қазіргі заманда  кұнсыздалып,  қогамымызда бірте-бірте бір ғажап фонемен,  кұбылыс кең 

жайлауда.  Мұны  өмірлік  адами  бағыттан  айырылу  дейді.  Кеше  ғана  біздің өмірлік  кеңістігіміздің  құрлымын  айқын 

гып  түрган  ұлы  максаггарымыз  бірте-бірте  куңгірттеніп  өз  тартымдылығын  жогалтып  алулардың  орнына  келетін 

нәрселердің  де  белгісіз  болып  отырганын  көріп  жатырмыз.  Адамдар  бақытсыздық  ауруына  шалдыкты,  енді  қай 

жұлдыздың  сілтеуімен  жүретінін  білмей  қалды.  Мәңгүртгік  мэселесі  де  адамзат  ғасырлар  бойы  тірнектеп  жинаган 

рухани байлығының кұнсыздануы  іспетгес.

Кілт сөздер: 

эдебиет, мэңгүрттік, рухани күйзеліс, сана, үрдіс т.б.

«Жаудан  да,  даудан  да  қорықпаған  қазақ  едім,  енді  қорқынышым  көбейіп  жүр.  Балаларын  бесікке 

бөлемеген,  бесігі  жоқ  елден  қорқамын.  Екінші,  немерелеріне  ертегГ айтып  беретін  эжелердің  азаюынан 

қорқамын.  Үшінші,  дәстүрді  сыйламайтын  балалар  өсіп  келеді.  Оның  қолына  қылыш  берсе,  кімді  де 

болса  шауып  тастауға  даяр.  Қолына  кітап  алмайды.  Үйреніп  жатқан  бала  жоқ,  үйретіп  жатқан  эже,  эке 

жоқ»,  -   деп  Бауыржан  Момышүлы  атамыз  айтқандай,  қазіргі  таңда  қанымыз  қазактікі  бола тұра  қазақи 

сана-сезімнің саңылауын  батыстың бейпіл  мінерімен бітеп,  ұлттык мінезімізді жоғалтып,  рухани  құнды- 

лыктарымыздан  айырылып,  мэңгүртке  айналып  бара  жатуымызда.  Шыныменде,  табиғаты  таза,  журегі 

асыл,  көкірегі  дана  қарияларымыздың  азайып  кетуінен  шығар.  Ал  рухани  қүндылықгар  дегеніміз  -  сол 

елдің  тілі,  ділі,  діні,  халықгың  бойына  біткен  тәлім-тәрбиесі  жэне  салт-дәстүрі.  Егер  де  кімде  кім  осы 

рухани  қүндылыктардан  айырылып  қалса,  онда  оньщ  мәңгүртген  еш  айырмашылыгы  жоқ.  Себебі, 

мәңгүрттік дегеніміз -  адамның рухани өрбуіне тосқауыл болар зұлымдық.

Өзіміз  көріп  отыргандай,  мәңгүртке  айналу оп оңай.  Мәңгүрттік  адам  арасында зүлымдыкты  ақысыз, 

пүлсыз,  күліп жүріп орнатады.  Одан сактану үшін ең әуелі,  өзіміз  «оқ жонып»,  «тон пішер»  қазақ болай- 

ық! Әйтпесе жетесіз ұрпақпен өшкеніміз жанып, көсегеміз көгермес [1].

Бүгінгі  күннің  өзекті  мәселесі  болган  үлкенді  қүрметгемеу  мен  кішіні  сыйламау  тақырыбын  өзінің 

«Дермене»  повесінде  тиімді  пайдалана  білген  жазушымыз  Дулат  Исабеков.  «Былғанар  қол  былғанды, 

дозаққа  күйер  тән  бэрібір  күйетін  болды,  енді  аянар  ештеме  қалган  жоқ.  Тоқаң  Омаштың  айтқанын  екі 

етпеді.  Немересінің қамы  үшін  немересінің алдап-сулап  қасынан тастамады.  Ақыретгің зауалындай азап 

боп  көрінген  нәрсеге  де  адамның  еті  үйреніп,  бірте-бірте  дендеп  алады  екен.  Талай  дермене  үрланып, 

ойдагы  ауылдың  есек  арбалары  талай  рет  көпірден  бос  өтіп  өз  бетімен  төмен  күлады.  Арбаларының 

үрланғанын  қайдан  біледі,  сонау  адырдагы  біреу  алады  деген  кімнің  ойына  келіп  жатыр,  эрі  жоғалып 

кеткен мүлік жоқ, қайтып табылган нәрсенің түбін қай қазақ қазбалай берсін»  [2,  136]. Өз  маңдай терімен 

ақша табудың  орнына  біреуді  үру,  ұрлау,  қорлау,  қорқьпу,  арқылы  харам  жолмен  ақша  табатын  Омаш 

бейнесі  рухани  мәңгүртгенген  бейне.  Ежелден  қарттарын  сыйлайтын  қазақы  болмысынан  айырылған 

Омаш өзінің әкесіндей адамды  күшпен корқьпу арқылы қылмысқа игермелейді.  Вүл оның оның адамдык 

ардан  атгауы  емеспе?  Қартты  қорқыту  мен  қоймай  әке-шешеден  айырылған  елден  жүдырық  емес 

жылулық күтетін,  бүганасы  қатпаган  бүлдіршін  баланы  бүкпентайлап  жүмысқа  салуы  рухани  азгындық 

емес пе!  Кез  келген  эдеби  кейіпкер жазушы  қиялынан туғанмен,  жазушы өз  қоғамының айнасы іспетгес. 

Оган дәлел  Омаш  бейнесі.  Бүл  күнде  бөтенге  өз  еңбегнің ақысына емес,  эке-шешесінің зейнет  ақысына 

телміріп  отырған  тепсе  темір  үзетін  жігіттеріміз  қаншама.  Жас  кездерінде  талай  бейнет  көріп,  енді  сол 

еңбектің  зейнетін  көремізбе  дегенде  үяты  аздау  ұрпағы  оған  телміріп  отырады.  Күнделікті  өмір  сүріп 

отырган  ортамызда  колына  күрек,  сыпыртқы  үстап  жүрген  қарттарымыздан  көз  сүрінердей  көп.  Сана 

сезімі жоғары,  рухани  пайымдауы  күшті адам  үшін қартгарымыз қазына гой шіркін!  Өткенге көз жүгірт- 

сек  өзіміз  білетіндей  біздің  зерделі  қазактың  ерен  үлдарын  еңбекке  жарағанша  қартгарымыз  рухани 

қайнар  бүлақ  саналатын  батырлар  жыры,  тәлім-тәрбиесі  мол  ертегілермен  өсірген.  Бүл  күнде  көше 

сыпырып  бейнеттеніп  жүрген  қартгарымыз  қайтып  немерелеріне  ертегі  айтсын.  Міне  осының  кесірінен 

теледидарга телміріп  неше  түрлі  бәленің бэрін  көрген  балауса  сәби  қатыгез,  опасыз,  мейірімсіз,мэңгүрт 

болып  өсері  анық.  Омаш  біреудің  шөбін үят  іс  деп  білмейді,  керісінше  мақтан  көреді,  өзгеге  зүлымдық 

көрсеткен  Омаш  өз  әкесіне  де  күшпен  қылмыс  жастары  анық  сонда  үлкенді  сыйлау  деген  үлагатты 

тәрбиені  үлтқа  Омаштың  бүгінгі  күннің  рухани  мэңгүрті  екені  сөзсіз!  Бүгінгі  күні  жетімдер  үйі  мен 

--------------------------------- -------------------------------------------  21  --------------------------------------------------------------------------


Вестник КазНПУ имени Абая,  серия «Молодой ученый.  Поиски.  Проблемы.  Исследования», №1(5),  2015 г.

қартгар  үйінің  көбейіп  кетуінің өзінде  бір  ұлтгық  қорқыныш  бар.  Сайын  даламыздың  салмақгы  үлдары 

жетімін  жылатпай,  жесірін  қаңғыртпай,  қарттарын  қайгыртпай  қастерлеген  ел  едік.  Өткен  гасырдағы 

отарлау саясатының зардабы мен бүгінгі жаһандану атты алып айдаһардың аузына жұтылып бара жатқан 

сияқтымыз.  Балаларымызды балабакша апарып бақташыға телмірткенше,  жан жылуын  ата-анадан артық 

сыйламаса  кем  сыйламайтын  қартгарымызға  неге  тәрбиелетпеске.  Жазушы  шығармасының  өзекгілігі 

сонда  бүгінгі  қоғамның  өзекті  мәселесін  орынды  қолданған.  Шығарманы  оқи  отырып  Омаш  сияқты 

мәңгүрттерден оқырмандарымыздың жиренетінін байқаймыз.

Өзекті  мэселені  өз  шыгармасына  арқау  еткен  жазушымыздың  біреуі  Төлен  Әбдіков.  «Түстен  кейін 

жалдап алган машиналарының кабинасына Жеңіс пен Томаны отырғызып, сыртқа Сапабектің өзі отырып, 

әке-шешелерімен тура өткен жылдагыдай сүйісе қоштасып,  «ренжімендер» деп ақыл айтып, ауылдан шы- 

гып кетті. Машина қарасы үзілген кезде ғана кемпір үн-түнсіз жаулыгының шетімен көзінің жасын сүртті.

-  Көзің ағарсын сенің, -  деді шал ақырып, -  жылама!.

Келесі күні Ерекең кетпенін алып,  «қысқа отын жоқ, бар кезінде ки ойып апайын» деп,  кыстау жанын- 

дағы  қорага кетті.  Уайымын басу үшін, тағы да жігітгік дәуренін,  бұрынғының адамдарын еске түсірмек 

болды.  Қаншайымды,  баяғы  Сырға  көшкен  ағайын  ж ұрп ы   ойлады.  Бірақ,  қүлазыған  көңіліне  ештеңе 

алданыш  болмады...»  [3,  252].  Ол  өзінің  «Қонақгар»  әңгімесінде  ата-анаға  деген  қүрметтің  кұрып  бара 

жатқандығын,  ауьш  мен  қала  агайын туыстың арасын  бөлгендігін,  келіндеріміздің ата-енеге  иіліп  сэлем 

берудің орнына кербезденіп керіліп,  әдеп-ибаны үмытуы рухани тоғышарлық әрине.  Сапабектің қайдағы 

бір  түкке  қажеті  жоқ  шетелдің  бір  әңгімелерін  айтып  отырғаны  әкесіне  үнамайды.  Өз  үйінде  бөтен  бір 

қонақ болып келген адамдай отыруы, әке-шешесін сагынудың орнына қайдағы бір қазаки болымысқа тэн 

емес эңгімемен бас қатырады. Немересін қүшағына басқысы келегн армандары арман болып қала береді.

Қазақ эдебиетінде  қазіргі  жетекші  улгілердің бірі  -  тарихи тақырып.  Халқымыздың арғы-бергі  өткен 

өмір  жолын  бейнелеу  арқыгты  бірыңгай,  кесек  заман  келбетін  жасауға  белсене  калам  тартқан  аға  буын 

тәжірбесі  кейінгі  жастар  шығармашылығына  игі  эсерін  тигізген.  Бұган  дейінгі  ұлан-ғайыр  эпикалық 

дәстүр  енді  шагын  лирикалық  повестермен  өрнек  тартып  келеді.  Жастардың  тарихи  үрдісті  зерттеу 

үлгісінде  тарихи  тагдырды  талдау  кұрал-тәсілдерді  де  -   кең  құлаш  суреттен  гөрі  лирикалық  ой-толғам 

мэнері  мен  мейілінше  жүмыр,  жинакы,  сезім  сыры  арқылы  таньшды.  Адам  мінезін,  тарихи  шындыкгы 

үңіле зертгеу өріс ала бастады.

Киян-кеекі кырғынның, ерлік пен ездіктің ащы да ауыр талай-талай хикаясын қара жусанның калтары- 

сында, каралы қырқаның қойнауында қазак даласы ғасырлар бойы қүпия сақтап келіпті.  Қанға-қан дейтін 

феодалдық-патриархалдық салтгың ала жібінен атгап  кете алмайтын ата дәстүрі барымта бөкгерінде сан 

алуан азаматынан айырылып, алдындагы  ырысын шашқанымен, елдік намысын сактап, елі  мен жерін сүк 

пиғылдан қылаңсыз қорғап келген.

Сонау  өткен  жаугершілік  заманында  барымта  сойылы  ру  мен  ру,  ауыл  мен  ауьиі  арасында  ғана 

ойнаган  жоқ,  ел  мен елдің,  туыстас,  тамырлас,  тагдыры бір,  мұңы  бір,  қонысы  кемерлес үлт пен  үлттың 

арасында  да  талай  дау-шыргалаңның  түрткісі  болтан.  Қазақ  пен  түркіменнің  -   туысқан  екі  халыктын 

арасына  іріткі  салып,  бірлікке,  бауырластыққа  шақырган  Абыл  күйшінің  өмірі  мен  өлімі  жас  жазушы 

Әбіш Кекілбаевтың тарихтан сыр шертетін, адамдыкты ту еткен «Күй» повесінде тебірене жырланады.

“Күй” повесінде асқан шеберлікпен суретгелген оқига, жаулық-дүшпандық жазаның ең ауыр,  сүмдық 

түрі -  мәңгүрт жасау аңызы.

Повесті  оку арқылы  адамдық атқа лайық болып,  қара басыңды  нәпсіңнің қүлы етпей,  мейірімділіктің 

туын  биік  ұстау  керек  екендігін  ұққандай  боласын.  Адам  баласын  керемет  ақьш-есті  қылып  жаратақан 

қүдайга  карсы  шыгып  жас  тұгқындарды  ақыл-есінен  айырудың  қаншалыкгы  соңында  азап  жатқанын 

аңгаргандаймыз.  Жазушы тарихи оқиганы  арқау етіп  қогамдық тіптен  галамдық мәселені орынды  көтере 

білген.  Адамның  басты  байлыгы  оның  малында,  тагында  емес  екендігін,  ақыл-есің  сау,  адамгершілігің 

мол,  қайырымды,  қанагатшыл,  бейбіт  болсаң онда  халқың  сені  қүрметгейтінін  дэлелдеген.  Амалсыздан 

дүшпанның  қорлауына,  аяусыздыгына  түсіп  мэңгүртгенген  жас  тұгқындардың  тагдыр  жүрегі  бар  адам 

баласын бей-жай қапдырмақ емес.  Қазақ әдебиетіндегі тіптен әлем  эдебиетінде десе де болатын мэңгүрт- 

тік тақырыбы Әбіш аганың «Күй» повесінде орынды дэлелмен, көркем де түсінікті етіп суретгелген.

Адамзатгың тагдыры сан килы болады. Олар өздері мекен етіп отырган жерлерімен бірге талай тарихи 

құндылыктарга  куэ  болады.  Уақыт  зымырап  өткен  сайын  жер  ананы  мекендеген  халыктардың өмірінде 

алуан-алуан қиындықтар мен қуаныштар орын алады.  Халықгың осындай басынан өткен окигаларын, сол 

халықтың өмірін белгілі бір акын-жазушыларымыздың шыгармасына эдеби тақырып болары айдан анық. 

Адам  өмір  сүру  үшін  жер  керек,  осы  жер  үшін  халықгар,  хандықгар,  үлыстар  мен  тайпалар  бір-бірімен 

----------------------------- ----------------------------- --------   22  ------------------------------- :-----------------------------------



Абай атындагы ҚазҮПУ-ніц Хабаршысы,  «Жас галым.  Ізденістер.  Мэселелер.  Зерттеулер» сериясы, №1(5),  2015 ж.

қырық пышак болып  қырқысып, жер анамыз үшін соғысып отырған.  Қиян-кескі соғыста немесе барымта 

кезінде  қолга  түскен  тұгқынга  жазаның  ең  сұмдық  түрі  -   мэңгүрт  жасау  технологиясын  қолданған. 

Мэңгүрт болған тұгқын еңді өз қожасының қүлақ кесті қүлы болатыны қақ.

Осындай езекті  мәселені  өткен  гасырдың екінші  жартысында халықтың айнасы болған жазушыла- 

рымыз  шығармаларына  тақырып  етіп  алды.  Қазақ  әдебиетінде  Ә.Кекілбаев,  Т.Әбдіков,  Д.Исабеков 

сынды  жазушылардың  повестері  мен  әңгімелерінде  көрініс  тапса,  баршамыздың  мақтанышымыз 

ақын М.Шаханов  поэзиясында да  күні  бүгінге дейін жырлануда.  Ал  Одақ әдебиетінде Қырғыз халқы- 

ның  заңғар  жазушысы  Ш.Айтматов  романында  аңыздық  желімен  бүгінгі  күннің  шындығын  анық, 

әшкере, тебірене жазады.

Абай  «Жетінші  кара  сөзінде»:  «Дүниенің  көрінген  һэм  көрінбеген  сырын  түгендеп,  ең  болмаса 

денелеп білмесе, адамдыктың орны болмайды.  Оны білмеген соң ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны 

болады»  [4.83],  -  дейді.  Қайтсемде  тамагымды  тауып  жесем  деген,  ар-намыстан  жұрдай,  үят деген  үлы 

сезімнен  айырылған  жастарымызды  не  құгқарады?  Егер  біз  елімізге,  отанымызга,  талай-талай  аянышты 

қантөгіспен келген тэуелсіздігімізге жанымыз ашыса, оның ертеңгісі мен  болашағының бүлыңгыр болма- 

уын  ойласақ  «тәрбие  тал  бесіктен»,  демекші  тэрбиенің  маңыздылығын  артгыруымыз  керек.  Көркем 

эдебиетіміздің көрнекі тәрбиеге толы бетгерін оқыгуымыз  керек. Жас  кезінен бастап өз тілі,  діні, тарихы 

туралы  тағлымға  толы  әңгімелер  айтуымыз  керек.  Сонда  гана  тәуелсіз  еліміздің  іргесі  бүтін,  үрпағы 

үлағатгы, тәуелсіздігі мэңгі болмақ. Данышпан бабамыз Шәкәрім:

Бұрын шын бар,  бүгін шын,

Ертең шын бар-үш бөлек.

Керегі жоқ бүлардың,

Бүзылмайтын  шын  керек



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал