ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук



жүктеу 1.01 Mb.

бет1/12
Дата09.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Вестник КазНПУ имени Абая,  серия «Молодой ученый.  Поиски.  Проблемы.  Исследования», №1(5),  2015 г.

ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕСІ 

ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК 

PROBLEMS OF SOCIAL SCIENCES

ӘОЖ 821/29



Д.ИСАБЕКОВТЩ «СҮЙЕКШІ» ПОВЕСЩДЕГІТАРТЫС МӘСЕЛЕСІ 

Ж .Б отабаева -  Шымкентгіуниверситетінің доцент м.а.,  ф.г.к.

Д.Исабековтің  «Сүйекші»  повесінде  бұралаң  тагдыр  кешкен  эке  мен  бала  тағдыры.  Өмекейге  еріп  кетіп  бара 

жатқан Тұңғыш  өзі  қазған зираттарга қимай карайды.  Адам  баласына сұп-суық 

болып 

көрінер  зиратты  Түңгыштың 



кимай кдрауы. Әлде өмірі соган байланысты өткендігінен бе?

Тұңгыштың адам ретіндегі сезімі  шығарманың соңында екі жерде кездеседі. Бірі -  өткенін ұмытпауы, эруактарға 

багыштап  ата-бабасын  есіне  алып  күран окытуы.  Екінші сәт туған жерге  келгендегі толкынысы.  Туған жерге  қарап, 

екі  көзінен  парлап  жас  агуы.  Оның толганысы  көз  жасымен  беріледі,  ұзак толгана  сөйлеуге  кейіпкер  дэрменсіз  еді. 

Басынан  өткен тағдыр талайы  оның жан-дүниесіндегі  көп  нәрсені  жок еткенімен,  туган  жерге деген сезімін  жоя  ал- 

мапты. Тек, айтуға тілі жетпей, еріксіз егілуде. Ол туған жер жайында ұзақ толғанса да шығарма нанымсыз болар еді.

Қазіргі  қазақ прозасында  қаламгер  Д.Исабековтың  шығармашылығы  ерекше  орын  алады.  Соның бірі 

ертеректе жарияланған  «Сүйекші»  повесі.  Қаламгер кейіпкердің нақты  сэтінен бере отырып,  өткен өмірі- 

не Тұңғыш көзімен ой шегінісін жасайды.

О баста дүниеге келгенде Тұңғыш болып келген  кейіпкерде тагдыр қарама-кайшылығы бар.  Қаламгер 

тартысты  осыдан  өрбітеді.  Тұңғыш  бір  кезде  бір  шаңырақтың  аңсатып  барып  дүниеге  келген,  қызыгы, 

қуанышы,  үміті,  болашагы  еді...  Тұңғышты  оқытып,  кара  танытсам,  балам  ғұлама  болса  деген  әкенің 

үкілеген  үміті,  өзім  жетпегенге  балам  жетсе деген  арманды тілегі  бар  еді.  Алайда пенденің тілегі  қабыл 

бола берген бе? Өткінші дүниенің тайқазаны тайқаң етіп аударылып түсті.  «Бай баласын қүдыққа итеріп 

өлтірді» деген  жаламен әке  құныкер  Тұңгыш  аманатқа кісі  қолына өтгі.  Қабырғасы  қатпаган,  жауыздык 

әлемінен бейхабар бейкүнэ бала катыгездік кұрбаны боп кете барды.

Бұл тағдыр қаталдығынан туган карама-кайшылық.  Шыгарманың ортасына дейін Тұңғыш  өз тағдыры 

үшін  күрес  нышанын  көрсетеді.  Ол  ат  құйрыгына байлануга қарсы  «Көке...  көкетай.  Не  істемексіз  мені? 

Байламаңыздаршы, жалынамын, айтқаныңыздың бэрін істеймін» [1, 242].

«Ағатай... енді апам қайтіп табады мені?...» дейді ол. Әлі анаға деген перзенттік сезімі жоғалмаган.

Артынан іздеп өлген анасына:

-  Қалмаймын, қалмаймьш.  Үйге алып кетші апатай.

-  Көкемнің өлгені рас па?

-  Жоқ.  Оның  жұмыстан  қолы  тимей  жүр  шыбыным.  Көктемде  ол  да  келеді.  Сені  атқа  мінгізіп  апып

кетеді.

Неге бүгін алып  кете  бермейсің?  Бүлар  мені  бокгайды,  ұрады.  Қалдырмашы апатай»  [1,241] деп, сәби 



көңілден өтініп жүр.

Сэбилік таза жүрек шырылдаған үніне жауап болмады. Кек кернеген сәтге Үкітайга қарсы шықты.

«  -  Сойып  жедім.  Түгел,  бэрін,  бірін  қапдырмай.  Кеңкелестің  түсі  бұзылып  оған  жақындай  берді. 

Ашудан жарылып кетердей боп тартып жібергелі қамшысын көтере берген Үкітай оның кісі жерлік мына 

түрінен шошып кейін ығыса берді», - суретгеулер соны көрсетеді.

Қаламгер  контрастық тәсілде  қарама-қарсы  мінездерді  эрекетке  сала  отырып,  кейіпкерінің тағдырын 

карама-қайшылықга шиеленістіріп тұлғалайды.

«...Бәрін ол  кейін,  бір  ай өткен соң білді.  Құлындағы дауысы  шығып  шыңгырып жылаганы  есінде. 

Жалаң аяқ,  жалаң бас  анасы  мен тугалы  көрмеген  інісінің бір үлкен, бір кіші моласына қарай  шырыл- 

дап  жүгіргені  есінде.  Қугыншыларга  карасын  көрсетпей  молаға  жетіп  жьігылганы  есінде.  Ана  мола- 

сының тас  боп  қатқан  топырағын  тырналап,  саусагынан  қан  аққаны  есінде»...  Әрі  қарай  не  болғаны 

жадында жоқ»  [1,251].

Ана суық өлімімен бірге Түңғыштың сәби үмІті де шайқалды.  Балалыққа тән бақыттың тәтті уызынан 

ажыраған  балада  қандай  күй  болсын.  Ең  қорқыныштысы  сол.  Оның  жан  дүниесінде  жақсылыққа деген 

сенім атаулы қатыгез колдармен тұншықтырылды.

Арада бір  жыл  өткен соң оның тұңгыш  аты  да,  Аманат аты да жойылып,  Кеңкелес атанды.  Кеңкелес

-------------------------------------------------------------------  

------------------ -------------------------------------- -----------



А бай атындагы ҚазҮПУ-нің Хабаршысы,  «Жас галым. Ізденістер.  Мэселелер  Зерттеулер» сериясы, №1(5),  2015 ж.

болып  есейді.  Кейіпкер жан  дүниесі  өзгерді.  Соған  орай  аты  өзгерді.  Ата-ана  мейірімінен  гөрі  жұртгың 

көз түрткі,  тепкісін  көп  көрген  Тұңғыш  бара-бара жұмыс  басты  пендеге тән  сезімдерден  жұрдай  болып 

тонала берді. Ақыры тіршілік үшін жасалар саналы әрекетген де айырылды.  «Кеңкелес үшін мына дүние- 

де  қүдык  қазып,  мал  багу,  сәті  түссе  тоя  тамақ  ішіп,  үйқысы  қаньш  оянудан  басқа  мақсат та,  қызық та 

жоқ.  Бұл  магынасыз  тіршілік  қашан  бітеді,  қашан  ел  қатарлы  мен де  қатын  алып,  түтін  түтетем»  деген 

сұрақ жапан далада жалгыз айлап-жылдап  жүрсе де санасына бірде-бір рет оралган емес...  Маркам  әкесі 

сиякты  төгілген  терінің  ақысын  да  сұрамайды,  қатын  алып,  нәресте  сүйіп,  молдаға  бала  оқытамын  деп 

әуреленбейді де...» [1,252].

Тұңгыш -  Аманат -  бала. Кеңкелес.

Бұл кейіпкер атының өзгеруі. Осыны жазушы кейігікер характерінің өзгеруімен жымдастыра суреттей- 

ді.  Кейіпкер  жан  дүниесіндегі  тартыс  ширығып  барып  таза  мәңгүрттік  күйге  ауысады.  Яғни  тартыс 

сыртқы әрекетген ішкі күйге ауысады. Оның кәсібі жылқышы, дуана, сүйекші болып өзгерді.

Міне, осы  аралықта Тұңғыштың характер өзгерісі ашылып отырады.  ¥ры лар кол  аяғын байлап,  ат 

артына бөктеріп, айдалаға апарып, аударып тастап кеткнеде ол ешқандай қарсылык көрсетпейді. Итке 

таланып, ұрыға жем болып дуанашылық етгі. Өз тағдыры үшін күрескен жоқ.  Көр қазып сүйекші бол- 

ды.  Өз  болашағын  ойлаудан  бұрын,  тек тәңіріден  иман тіледі.  Ол  болашағы  үшін  неге  күреспеді.  Ол 

үшін енді  күрестің мэні де жоқ еді. Өйткені онда жан алып, жан беріп күресерлік, тырмысарлық бола- 

шақ қалмаган болатын.

«Адамның ішкі ойлары мен сезімдері түгелдей сыртқы әрекетке айнала бермейді.

...Белгілі  бір  сәтте  кейіпкер  материалдық  эрекет  жасамаған  күннің  өзінде,  оның  ішкі  элемінде  түрлі 

ойлар мен сезімдер ағыны тоқтаусыз етіп жатады. Сөйтіп, көркем шыгармада да адам реалды емірдегідей 

накты әрекетімен гана емес, тіпті толық әрекетсіздігімен де мейлінше күрделі қалпында қалады» [2].

Тұңгыш жүрек қазынасы тоналды... Өзіне ғана мэлім жүрегіне желеу беріп тұратын ерекше сезімі  бар. 

Балаң  кезіндегі  ойы:  «Тек.,  иэ  тек  мырза  екем  оның  қай  уақьпта  Қабантауга  барып,  анасы  мен  інісінің 

моласын бір көріп қайтатынын білмесе».

Тағы бір көктемнің кезі  «Кеңкелес жылқы бағып жүріп ат үстінде қалғып кетіпті. Кенет әлдекім:  «Әй, 

Тұңғыш,  Тұңғыш  деп  айқайлағандай  болды.  Ол  басын  көтеріп  алып жан-жагына  қарады.  Тірі  жан жок. 

Қайта көз жұмды.  «Ойбай-ау, сен маған қарамайсың ғой.  Танымай түрмысың!  - деген дауыс тагы естілді. 

Анасының үні  ғой!  Қайдан естіліп тұр? «Барайын,  барайын.  Шақырып тұр ғой».  Ол  ештеңеге  аландаган 

жоқ, жьшқы лагып кетер деп  ойламады да, атқа қамшыны басып басып жіберіп,  көш жердегі  Қабантауға 

қарай шабажөнелді» [1,252].

Суреткер  оны  мэңгүрт күйде берсе де оның ішкі  әлемінде  мұңы  мен  қайғысы барын  нэзік  штрихтар- 

мен  береді.  Тағдыр  аумалы  желі  үйіріп,  Түңғыш  диуанашы,  одан  сүйекшіге  айналды.  «...Жұмыстың  ең 

тынышы  осы.  Ешкімнен  зеку,  ұрыс  естімейсің.  Көрінді  қаз  да тыныш  жат.  Ел  әйтеуір  сені  аштан  өлтір- 

мейді.  Көрінгенге  көз  түрткі  боп  диуанашылық  қылғанша  баяғыдан  мола  қазсаң  ғой,  осы  уаққа  дейін 

киімінді  бүтіндеп,  там  салып  алар  ёң.  Көр  қазуға  жап-жақсы  икемің бар  екен,  диуана  боп  не  табам  деп 

жүрсің!»  [265].  Өмірде  жан  адамнан  таппаган  жанашырлықгы  Ноғай  сүйекшіден  көрді.  Бір  ескерерлік 

жайт Тұңгыш  қамқорлықты  кэдімгі  саналы  әрекеті  мен тіршілігі  бар  жандардан  емес,  өз  бетінше лағып 

жүрген диуана кемпір мен еш адам кәсіп етіп бара бермейтін Ноғай сүйекшіден көрді. Мұның өзі жайдан- 

жай алынбаса керек.

«  -  О,  жаратқан  ием,  содан  бері  қанша  заман!  Деді  Тұңғыш  ауыр  күрсініп.  -   Қанша  заман!  Не  рәт 

көрдім  сенен  жарық  дүние?  Жылап  туылып,  қорлықпен  гүмыр  кешіп,  жұмсақ  төсекке  жамбасым  бір 

тимей өтіп барамын» [265].

Тагдырына  мойынсұнган,  тек  жанында  шер-мұңы  бар  кейіпкер  жан  айғайы  шыгармада  осылай 

монолог болып өріледі.

Орнынан  тұруы  мұң  болып  жатқанына  қарамастан,  соңгы  аманатымды  орындасам  «ол  әке-шеше 

эруагына арнап құран окыту» деген ішкі тілегі жанына тыншу бермеді.

«Елге  барган  соң  әке-шешеңе  ас  бергіземін»  деген  Өмекей  сөзіне:  «..Апырау,  осы  кісі  неге  мұны 

жакын тартады, екі күншілік жерден неге іздеп келеді, неге бар жақсылыгын аямай тұр?

Бүл магынасыз өткен гұмырында пенде атаулыдан мейірім, рақымшылық көрмей енді «әке-шешеңе ас 

бергіземін» деген сөзді естігенде оган деген ішкі таңырқанысы еді.

Автор  кейіпкер  қанша  өмір қақпақылына салса да, туган жеріне,  еліне жеткенде автор оның ішкі  жан 

толқыныстарынан  туган  психологиялық  өзгерісті  былай  береді:  «Өмекей  сүйекшіге  қараганда  оның 

көзінен  парлап  тұрған  жасты  керді».  Характер  өзгерісінде  жазушы  ціеберлігіне  қатысты  саналы  эрекет 

------------------------------------------------------------------ 5 

....-------------------------------------------------------------------


Вертник КазНПУ имени Абая,  серия «Молодойученый. Поиски.  Проблемы.  Исследования», №1(5),  2015 г.

бар.  Ол  өмірге  келді.  Не  көрді.  Не  көрмеді.  Бар  қиянатты  көтерді.  Бірақ  барлық  нәрі  сарқылган  сорлы 

жүрек қуанышты көтере алмады.

«  -  Қу  құдай,  -  деді  Өмекей  оның  жас жуган жүзіне  қарап тұрып,  сокыр  құдай!  Бұл  байғұсты  аманат 

боп жүргенде неге алмадың, диуана боп итке таланып жүргенде  неге көрмедің,  қарақшылардың қолынан 

неге  өлтірмедің,  сүйекші  боп  мола  қазып  жүргенде  неге  алмадың.  Енді  бүл  бейшараға  бір  жақсылық 

жасайықшы дегенде қолымыздан кеп жүлдың да кетгің..» [27].

Қаламгер  кейіпкер  тартысын  оның  трагедиялық  өлімімен  аяқтайды.  «Оның  өліміне  ешкім  жылаған 

жоқ. Өмірге өзі қалай тыныш келсе, солай ың-шыңсыз тыныш кетгі..» деп аяктайды автор.

Қанша адам болса, сонша тагдыр жолы бар. Соның ішінде осындай да тагдыр болуы мүмкін екен гой, - 

деп еріксіз күрсінесің де.

Өмірдегі  эр  адам  тағдырының  басқаны  қайталамастай  өзінше  қоңыр  ырғағы  бар.  Егер  сол  ырғақ 

арқауы  сәл  кедергіден  үзіліп  кетсе  бастапқы  қалпына  келмеуі  де  мүмкін.  Өмірдегі  шытырманға  толы 

шырғалаңның бір ұшыгы сол келмеуден де басталатын сияқты. Тұңгыш тагдыры осындай ой түйгізеді.

Жазушы  жалқыны  жалпыға  ұластырыгі  экетеді.  Белгілі  бір  нақгы  адам  өмірін  талдай  әңгімелеу 

арқылы ол тіршілік кешкен орта, өткен уақытқа барлау жасайды.  Тұңғыш өмірін жүрек қазынасын тонат- 

қан, мэңгүрт хал кешкен жандар тагдырына сабакгасгыра, ұштастыра сурейтгейді.

Д.Исабековтің  «Сүйекші»  повесінде  бұралаң  тағдыр  кешкен  эке  мен  бала  тағдыры.  Өмекейге  еріп 

кетіп бара жатқан Тұңғыш өзі  казган зиратгарга қимай қарайды.  Адам  баласына сұп-суык болып көрінер 

зиратгы Тұңгыштың қимай қарауы. Әлде өмірі соған байланысты өткендігінен бе?

Тұңғыштың адам ретіндегі сезімі  шығарманың соңында екі жерде кездеседі. Бірі -  өткенін ұмытпауы, 

эруақтарға багыштап ата-бабасын есіне алып  қүран оқыгуы.  Екінші  сәт туған жерге келгендегі толқыны- 

сы. Туған жерге қарап, екі көзінен парлап жас ағуы.  Оның толғанысы көз жасымен беріледі, ұзақ толғана 

сөйлеуге  кейіпкер  дэрменсіз  еді.  Басынан  өткен  тағдыр  талайы  оның  жан-дүниесіндегі  көп  нәрсені  жоқ 

еткенімен, туган жерге деген сезімін жоя  алмапты.  Тек,  айтуга тілі  жетпей,  еріксіз егілуде.  Ол туған жер 

жайында үзақ толғанса да шығарма нанымсыз болар еді.

Кейіпкер  тагдырга  мойынсұнған.  Сыртқы  әрекетінде  қарсылық  жоқ,  кейіпкер  ешкіммен  тартысып 

жатпайды.  Кейіпкердің ортадан таза оқшаулануы бар.  Жалғыз күй  кешеді.  Үй болу, бала сүю сияқгы,  не 

үшін өмір сүріп жатырмын деген сұрақ болмайды. Өмірімді өзгертсем деген ұмтылыс жоқ.

Яғни автор «жай адам»  арқылы  өмірдің моральдық мәселелерін көтереді, Қарапайым құбылыстардан, 

елеусіз эрекеттерден үлкен жинақгаулар жасайды.

Шынайы  көркем  шыгарманьщ  тагдыры  түлгиықка  тартады,  көп  қырлы  келеді.  Соның  бір  қыры 

Ш.Айтматовтың «Мэңгүрті» мен Тұнғыштың тагдыры, кос суреткердің айтар идеясы тұргысынан үндесе- 

тіңдей.  Ұлттык  рухтың  тоналуга  жақын  қалып,  «мәңгүртгену»  қүбылысқа  айналып  бара  жатқаны. 

Классикалық шыгармалардың өнегесі  зэру  мәселелерді  қозғауында  ғана емес,  соларды  көрумен  шектел- 

мей, алуан қырларын қамтып, терең байыптауында,



1 ИсабековД.  Екі томдық шыгармалар жинагы.  1 том. -  А.: Жазушы,  1993.

2 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойга жайылган.  - А.,  1997.

Резюме. 


В  повести  «Сүйекші»  Д.Исабекова  судьба  отца  и  сына,  переходивших  извилистый  жизненный  путь. 

Тунгыш,  идущий  за Омекеем,  с трудом  покидает  могилы,  которые  рыл  сам.  Не  может  покидать  кладыще,  которые 

окутывает своим  холодом всех  живых.  Наверное,  оттого что  вся его  жизнь было тесно связана с ним? Человеческое 

чувство Тунгыша встречается  в двух  местах  в  конце  произведения.  Первое  -  он забыл  прошлое,  он посветил  коран, 

помяков своих предков.  Второе - волнение при  посещении родной земли.  Увидев родную землю, не смог остановить 

слёзы.  Его  раздумья  передаются  через  слёзы,  он  не  в  силах  говорить  вдохновенно.  Переившие  тяготы  судьбы 

уничтожили многое в  его душе,  но  не чувствок родной земле.  Он безвольно  плачет,  не  находя слов.  Если бы  подда­

вался в долгое раздумье, произведение было бы невероятным.

Ключевые слова: 

литература, конфликт (схватка, борьба), традиция, проблема, родная земля,  персонаж



Summary.  In  the  story  "Syeksh"  o f D.Isabekov destiny o f the father and  son, passing a twisting course o f life.  Tungysh 

following  Omekey  hardly  leaves  graves  which  dug  itself.  Can't  leave  kladyshche  which  shrouds  in  the  cold  o f all  live. 

Probably, because that all his life was it is closely connected with it? The human feeling o f Tungysh meets in two places at the 

end o f work.  The  first - he  forgot the past,  he  lit the Koran,  pomyak o f the ancestors.  The second - excitement at visit o f the 

native earth.  Having seen the native earth,  I couldn't stop tears.  His thoughts are transmitted through tears,  he not in forces to 

speak with inspiration. Pereivshy burdens o f destiny destroyed a lot o f things in his soul, but not chuvstvka to the native earth. 

He powerlessly cries, without finding words. If gave in in long thought, work would be improbable.

Keywords: 

literature, conflict (fight, fight), tradition, problem, native earth, character 

---------------------------------------------------------------------------

6

---------------------------------------------------- ----------------------------



Абай атындагы Қаз ¥11У-нің Хабаршысы,  «Жас голым.  Ізденістер.  Мәселелер.  Зерттеулер» сериясы, №1(5),  2015 ж. 

ӘОЖ 81.25



І.ЖАНСҮГІРОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ӘДЕБИ ТІЛ ДАМУЫНДАҒЫ ОРНЫ 

Е.С. Қасенов -А б а й  атындагы Қаз¥ПУ-нің ага оқытушысы,  ф.г.к

Мақалада  І.Жансүгіров  поэзиясының эдеби  тілге  қосқан  үлесі  карастырылған.  І.Жансүгіров  поэзиясында  қолда- 

ныс тащ ан тілдік бірліктердің бүгінгі танда әдеби тіл қатарынан орын алып отырганы жан-жакты көрсетілген.  Ақын 

халық тілінің негізінде әдеби тілге жаңа 

өң, 

жаңа сипат бергендігі сөз болган.



К ілт сөздер:  әдеби тіл, жазбаша форма, образ, автордың мақсаты т.б.

Ұлтгың  ғасырлар  бойы  қалыптасқан  өзіндік  төл  мәдениетімен  ұштасып,  дара  болмысының  тікелей 

көрінісі  болып табылатын  қазынасы -  оның тілі. Үлт мәдениетін,  өркениетін,  әлеуметгік күйін, дүниета- 

нымын  бейнелеуде  маңызды  рөл  атқаратын  тіл  алдымен  ауызша  түрде  қалыптасып,  жазбаша  формада 

дамыды,  толыкгы.  Белгілі  бір  ұлт тілінің  жалпыға  түсінікті,  ортақ тілдік  бірліктері  негізінде  әдеби  тілі 

орнығып, кемелденді. Әдеби тіл дегенде ең алдымен, тілдің жалпы халыққа ортақгық сипатын ескеретіні- 

міз белгілі.  Тілдің бүл  сипаты  бүгінгі күні  көпшілік қауымга жазба әдебиет тілі арқьшы танылып келеді. 

Жазба әдебиет, яғни белгілі бір көркем туындының ұлт тілінің екшелуі мен эдеби тілдің берік орныгуын- 

дағы маңызы зор. Өйткені,  «көркем әдебиет -  кептеген эдеби тілдердің іргесін қалаған жанр. Қазақ әдеби 

тілінің де жазбаға дейінгі  дэуірінің  негізін  көркем  әдебиет,  оның  ішінде  поэзия  танытгы.  ...қазақ тілінің 

көркемдік-эстетикалық, лексика-грамматикалық нормаларын  сұрыптап,  қалыптастыруда  зор еңбек сіңір- 

ген  ірі-ірі  жазушылардың  тілін,  олардың  өз  каламьша тән  шеберлік  тұрғысынан  ғана  емес,  әдеби тілдің 

белгілі бір кезеңдегі статикасын анықгау тұрғысынан да зертгеу -  алдағы міндетгеріміздің бірі»  [1, 64 б.]. 

Бұл  орайда,  көпқырлы талант иесі  І.Жансүгіров  туындыларыньщ тілін танып-білуіміздің қажетгілігі  аса 

жоғары.  Ақынның  шығармалары,  әсіресе  поэзиясы  -  тілі,  стилі,  авторлық  мэнері  түрғысынан  болмысы 

бөлек туындылар. Ақынньщ поэзия жанрындағы «Құлагер»,  «Күй»,  «Рүстем  қыргыны»,  «Күйші» сынды 

қадау-қадау шығармаларын тілдік-стильдік таным түргысы мен көркемдік қырынан сөз еткен еңбектер аз 

емес.  Ақын  шығармашылығына  арналған  көлемді  еңбектер  де  бар.  Ал  І.Жансүгіров  даралыгын  тануда 

оның тілін зерделеу алдыңғы орында түрмақ. Ақын туындыларының, эсіресе поэзиясы тілінің қазақ әдеби 

тілінің дамуындағы үлесін зерделейтін әлі де көп ізденістер қажет.

Қазақ  тіл  білімінде  әдеби  тіл  ауызекі  жэне  жазба  тіл  дамуымен  байланысты  қарастырылып  келеді. 

Ғалым  М.Балақаев:  «әдеби  тіл  -   алдымен  жазба  тіл.  Әдеби  тіл  -   сөз  шеберлерінің  шеберханасында 

шындалған, халық тілінің сұрыпталған, нормаланған, байыған жоғарғы формасы» -  деген пікір айтады  [2, 

554  б.].  Жазба  әдебиет  арқылы  тіл  байлықгары,  оның  кұрылысы  сымбатты  қалыпқа  түсіп,  екшеледі. 

Жазуы  болмаған  халықгың  тілі  эдеби  тіл  дәрежесіне  көтеріле  алмайды.  Әлбетге,  ұлт  тілінде  қолданыс 

тапқан  күллі  тілдік  бірліктердің  жалпыхалықтық  қолданысқа  ие  болуы  -   олардың  әдеби  тіп  деңгейінен 

табылуының  бірден  бір  жолы.  Академик  Р.Сыздыктың:  <окергілікті  сөздер  -   ауызекі  сөйлеу  тілінің 

элементтері.  Ал сөйлеу тілі -  эдеби тілдің қайнар көзі. Сондықган ұлттық жазба әдеби тілдің қалыптасып, 

сөздік  қазынасының  толығуында  диалекгизмдердің  орны,  рөлі  бар  екендігі  даусыз»  [3,  153  б.]  -   деген 

пікірін  ескерер  болсақ,  ақын  І.Жансүгіров  поэзиясында  қолданыс  тапқан  диалектілік  бірліктер  бүгінгі 

танда  әдеби  тіл  қатарынан  орын  алып  отыр.  Әдеби тіл  қоғамдық  кұбылыс  болгандықган,  әлбетге  оньщ 

негізін  жеке  қаламгер  қалыптастырмайтыны  белгілі.  Жеке  қаламгер  халық тілінің  негізінде  әдеби  тілге 

жаңа өң, жаңа өрнек, жаңа сипат береді. Мысалы, «Жетісу суреттері» өлеңінің:

Ақырып айгай салган Көксу алып,

Жазыққа шыга келсе іркіп агып,

Егінші 

ылги дихан жалайырлар

Үлесед үй басына тоган алып -   («Жетісу суреттері»  өлеңінен)  деп  келетін  жолдарындағы  «тоған»  сөзі 

тілімізде  екі  турлі  мағынада жұмсалады:  1)  су  жинап  алатын  бөгет,  тоспа;  2)  егістік жерге  су  жіберетін 

арық.  «Тоған»  сөзі  бұл  күнде ақын поэзиясындағы жұмсалымы  нэтижесінде эдеби тіл  қатарынан  көрініп 

отыр. Мұның өзі-ақ ақын поэзиясының эдеби тіл дамуындағы үлесінің зор екендігін байқатады.

«Көркем  әдебиетге  кейбір  жазушылардың  диалекгизмдерге  кобірек  баруының  бірнеше  себебі  бар, 

олардың бірі -  «эркім  өзі  туып-оскен өлкеде  қолданылатын тіл  элементгерін,  бала  кезінен құлаққа сіңіп, 

үйреншікті болып кеткен сөздерді қимай, соны дүрыс есепгейтіндіктері» (Ш.Сарыбаев), екіншісі -  әсерлі, 

экспрессивті  сөздерді  іздеуі»  [3,  153  б.].  Ал  ақын  І.Жансүгіров  өз  туындыларында  эдеби  нормадан  тыс 

элементтерді саналы түрде өлең тілінің әсерлілігі мен экспрессивтілігін арпыруды көздеп жұмсады деуге 

толық негіз бар. Мысальі ақынның:

------------------------------------------------------------------- 

7  ------------------ --------------------------------- ---------------



Вестник КазНПУ имени Абая,  серия «Молодой ученый. Поиски.  Проблемы.  Исследования», №1(5),  2015 г.

Қылыиітар цынга кірді еткен жалщ,

Ілінді керегеге  сірі  садац -   («Күшиі»  поэмасынан)  деген  жолдарындағы  «сірі»  сөзі  «диалектологиялық 

еөздікте»:  «құрт тоқитын төрт тесікті тақтайша ағаш» -  деп түсіндірілсе [4, 311  б.], «қазақ тілінің тусіндір- 

ме  сөздігінде»:  Сірі  зат.  1.  Етіктің  өкшесіне  ңойылатын  қатты  ңалың  көн;  2.  Сын.м.  ауыс. Жаны  сірі. 

Мықты берік,  көнбіс мағыналарында түсіндірілген[5,  517-518 б.].  Бірақ осы өлең жолындағы  қолданыста 

сірі «сірі садақ» тіркесі құрамында келіп «берію>, «мыкты» мағыналарында жұмсалса, ал:

Лаба жалын жандырды,

Тас,  қоқыр,  тікен,  сіріні,  («Жанар  тау»  өлеңінен)  -   деген  жолда  «сірі»  сөзі  мүлде  бөлек  мағьшада 

жұмсалған.  Мүнда ұзақ  уақыттар  бойы  жер  бетінде  жиналған,  қабатталған  жыныс  мағынасында  қолда- 

нылған.  Міне,  «сірі  садақ» тіркесі ақын тілінде айрықша сипатта,  ерекше реңкпен қолданылған.  Ақын  өз 

туындыларын жіті  қадағалай  отырып  сәтсіз тіркестерге жол  бермеген.  Керісінше,  ақын жергілікті халық 

тіліндегі  қолданыстардың  әдеби  тіл  қатарынан  табылуы  үшін  диалектілік  бірліктерге  жол  бергендігі 

байқалады.

Қазақ тіл білімінде  көркем  шығарманың тілі туралы алғашқы  гылыми-теориялық тұжырым  айтқан 

ғалымдардың  бірі  Маулен  Балақаев:  «Мақсатгы  ойды  дәлме  дэл  айтуға  жарамды  тілдік  тәсілдер 

жүйесі  стильдер  тобын  кұрайды.  Әдеби  тілдің  ондай  жүйелік  қасиеті  оның  қоғамдық  қызметі  арту 

нәтижесінде,  халық  тілінің  байлықтарын  сұрыптап,  талғап  пайдалану  нәтижесінде  қалыптасады»,  -  

деп жазады  [2,  109 б.].

Зерггеу  нысаны  болып  отырған  І.Жансүгіровтің  поэмаларында жеке дара сөз  қолданысы,  өзіндік  сөз 

өрнегі,  сөздердің  толып  жатқан  бояулары  ерекше  көзге  түседі.  Онда  эрбір  қимыл,  әрбір  көрініс,  әрбір 

қүбылыс жалаң берілмей, үнемі тапқыр теңеу, үтымды эпитетгер арқылы беріліп отырады.  Мәселен, ақын 

бейнелі түрде мынадай сөз орамдарын жасайды:

Баймыгым еді,

Кедей иіілдіпірім еді,

Күн күңгірт еді,

Дача жът-жырт  еді («Бүгінгі дала»  олеңінен)  -  деп  келетін  өлең жолындагы  ш ілдіпірш   -  аръщ,  әлсіз 

магынасындагы  образды  қолданыстардың  бірі  болса,  адамның  қартайған  кезіндегі  кәрілік,  қарттык 

бейнесін, аузында бір тісінің қалмағандығын, қызыл иек болып қалған шағын былай береді:

Жар қабақ, сида, арсақай,  cap шұбар шал,

Жарықшақ, үні тозган, қаңсыган шал 

Іріңдеп екі козі, цол дірілдеп,

Аузынан азу тісін аршыган шал. 

немесе


Қаудырап атак, қудай саңал,  шашы,

Қалтырап жындангандай қолы,басы,

Сагынай саптыаяққа сиіп өлді,

Тоцпацтай тоцсан төртке келген жасы («Қулагер» поэмасынан).

Осындағы «тозган»,  «қаңсыган» сөзін адамның қартгық шағын, солған, азған, әбден жүдеген бейнесін 

беру үшін қолданып түр.  Ақын тіліміздегі «тозган» сөзі  мен «ңацсыган» сөзін «үн»,  «шал» лексемалары- 

мен  тіркестіре  келе  ерекше  эсер  беріп  түр.  Ақын  тілімізде  жиі  қолданылмайтын  «қаңсыган»  сөзін 



«тозган» сөзімен қатар бере отырып, әсерлі ете түскен әрі оның әдеби тіл қатарына көтерілуіне мүмкіндік 

туғызған.

Проза  тілін  жіті  зерделеген  ғалым  Е.Жанпейісов  «Көркем  әдебиет  тілінде  басқа  да  функционалдық 

стильдердің элементгері  қоса пайдаланылады.  Өйткені,  саяси,  ғылыми жэне  осы  сияқхы  өзге де әдебиет 

түрлеріне  қарағанда  көркем  эдебиетге  қамтылатын  өмірлік  құбылыстар  элдеқайда  жан-жақгы  болып 

келеді.  Міне,  көркем  шығарманың осы  ерекшелегіне байланысты оның тілінде  барлық функциональдық 

стильдердің  элементі,  ғылыми-техникалық  термиңцермен,  кәсіби  лексика  элементтері  мен  қоса,  түрлі 

экспрессивті  жэне  эстетикалық  мәндегі  образды  сөздер,  мақал-мэтелдер  мен  фразеологиялық тіркестер, 

архаизмдер  мен  неологизмдер,  қарапайым  сөйлеу тілі  элементгері,  ауызекі тілдегі  жергілікті  ерекшелік- 

тер,  ретіне  қарай тіпті  варваризмдер де  қолданылып,  аралас жүреді»,  -  деп  көрсетеді  [6,  68  б.].  Шынды- 

ғында,  көркем туындылар тілінде мақал-мәтелдер,  фразеологизмдер,  көнерген сөздер мен диалектизмдер 

кездеседі,  Көркем  туынды  тілінде  диалектілік  сөздердің  орын  алуы  әдеби  тілдің даму  процесіне  елеулі 

үлес  қосады.  Бүған  ғалым  Ш.Сарыбаевтың пікірі дәлел:  «Жергілікгі  ерекшелік -  эдеби тілді  байьпудың 

көзі, әдеби тілге әр кезде азды-көпті еніп отырады, әдеби қолданысқа түскеннен кейін ол диалект болудан 

қалады» [7,37 б.].

Ақын  І.Жансүгіров  поэзиясында  диалектизмдер  молынан  үшырасады.  Оның  туындыларында  қазіргі 

күні тілімізде сирек қолданылатын төмендегідей жергілікті тілдік бірліктер кездесіп отырады. Мэселен, 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  



8

 

------------------------------------------------------------------------------------ *------------------------------------------------------------------------------------



Зэулім-зэулім заңгар may 

Шыгыс-батыс шегінде,

Лапылдақ жалын,  іші 

қау,

От ойнақшыл тегінде («Жанар тау» өлеңінен).

Осы  өлендегі  «қау»  лексемасының  диалектологиялық  сөздікте  төрт  тұрлі  мағынасы  түсіндірілш 

берілген.  Ең  алдымен,  қау -  қоршау;  екіншіден,  қау -  қақпа;  үшіншіден  -  сел,  су тасқыны  орып  кеткен 

жер, су арнасы: төртіншіден, қау -  көп, қалың мағынасында түсіндіріледі[4,  199 б.]. Ақын қолданысында- 

ғы «қау» сөздіктегі «көп, қалың» мағынасымен сәйкеседі.

Жастыща жақсы жармен 

жарналас 

бол!

Қызық  сол,  жарцындарым,  жалгандагы  («Қарындастарыма»  өлеңінен).  Осы  жолдағы  «жарналас» 

диалектологиялық сөздікте «жарналау» деп беріліп, оның мағынасы «бөлісу» деп түсіндірілген [4,113 б.]. 

Бүгінгі  күні ақын  қолданысындағы жарналас сөзімен  мағыналас  «жарна»  құнның бір мөлшердегі бөлігі 

мағынасындагы  экономикалық  терминнің  бар  екені  де  белгілі.  Бұл  ақын  тілінен  көрініс  тапқан  диалек- 

тизмдердің бүгінгі  күні жаңа сипатта қолданыс тапқанын аңғартады. Демек, І.Жансүгіров адам болмысы- 

ның табиғи  әлемінің тылсым  дүниесіне  терең  үңіліп,  оның бар  ақиқат  шындыгын  диалектілік  бірліктер 

арқылы  да  окырманға  шынайы  жеткізеді.  «Көркем  эдебиет  тілінің  нэзіктігі  көп  жагдайда  жазушының 

белгілі  бір сөздері  «мағыналық топка кіру» ягни сөздерді  өзара мағыналық байланысқа түсіру шеберлігі- 

мен  байланысты»,  -  деген  ғалым  М.Балақаев  пікірін  ескерсек[8,  876.],  жогарыда  келтірілген  мысалдағы 

щау»,  «жарнаіас»  сынды  диапектизмдерді  І.Жансүгіров  барынша  пайдаланады  да  олардың  жалпыха- 

лықгық сипат алуына мүмкіндік туғызып отырады. Сондай-ақ, ақынның:



Сонымен сол барганнан кейін қайтқан,

Мен дагы жаңа тапцан күйді тартқам,

Багыстап жаршы жүртца жүрек жырын,

Бащамай,  жыр  айтам  деп,  сырымды  айтқам  -


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал