Одан бір нҽрсе туралы білу үшін сҿйлеседі. Сондықтан сҿйлеу айналадағы заттар, құбылыстар, адам ҿміріндегі ҽрекет, тіршілік, ҿндіріс туралы болады. Мысалы: Бұйрат


РУССКИЕ ЗАИМСТВОВАНИЯ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ (RUSSIAN



жүктеу 5.05 Kb.
Pdf просмотр
бет15/21
Дата27.04.2017
өлшемі5.05 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   21

РУССКИЕ ЗАИМСТВОВАНИЯ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ (RUSSIAN 
BORROWINGS IN ENGLISH LANGUAGE) 
 
Джамбулова М.А. – преподаватель (г.Алматы, КазгосженПУ) 
 
Словарный  состав,  т.е.  совокупность  слов  того  или  иного  языка,  является 
наиболее  подвижной  и  наиболее  быстро  развивающейся  его  частью.  Именно  лексика 
языка особенно чувствительна ко всем изменениям в истории народа – носителя этого 
языка, и не только к изменениям экономического уклада, но и ко всяким изменениям в 
производстве, культуре, науке, быту и так далее.  
На  протяжении  многовековой  истории  английского  языка  произошли 
значительные  изменения  во  всех  его  аспектах.  Если  непосредственно  сопоставить 
какой-нибудь  текст  IX  века,  например,  отрывок  из  «Оросия»,  с  каким-нибудь 
современным  текстом, различие  покажется  настолько  большим,  что на  первый  взгляд 
будет казаться, что мы имеем дело с двумя совершенно различными языками. Однако 
это  различие  является  плодом  длительного  и  постепенного  развития,  в  течение 
которого английский  язык  никогда не переставал быть самим собой. Таким образом, 
язык  IX  века  и  язык  XXI  века  представляют  собою  этапы  развития  одной  и  той  же 
движущейся системы – этапы, отделенные друг от друга длинным рядом постепенных 
изменений, составляющих в своей совокупности общее развитие языка. 
Ребенок,  который  учится  говорить,  может  приобрести  большинство  своих 
навыков от какого-то одного лица, скажем от своей матери, но он будет слышать также 
других  говорящих  и  усвоит  некоторые  навыки  и  от  них.  Даже  основные  элементы 
словарного  состава,  которые  ребенок  усваивает  в  это  время,  не  повторяют  точно 
навыков  кого-либо  из  взрослых.  На  протяжении  всей  своей  жизни  говорящий  не 
перестает  перенимать  речевые  навыки  от  окружающих,  и  эти  заимствования,  хотя  и 
менее  существенные,  очень  многочисленны  и  почерпнуты  из  всевозможных 
источников. 
Каждый  языковой  коллектив  учится  чему-то  от  своих  соседей.  Предметы, 
созданные как природой, так и производительностью, переходят от одного коллектива 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
121 
к  другому,  ровно  как  и  определенные  модели  –  технологические  процессы,  способы 
ведения войны, религиозные обряды или формы индивидуального поведения. 
В  сфере  заимствований  различают  заимствования  диалектные,  когда 
заимствованные явления приходят из того же самого языка, и заимствования из области 
культуры  (cultural  borrowing),  когда  заимствованные  явления  приходят  из  другого 
языка. 
История заимствований более чем какая-либо другая область словарного состава 
связана с историей народа в его отношениях с другими народами. 
Если рассматривать словарный состав английского языка, то все входящие в него 
слова следует считать английскими, за исключением таких слов, которые своей формой 
выдают  своѐ  иностранное  происхождение.  Но  таких  слов  в  английском  языке 
сравнительно мало. Подавляющая же масса слов воспринимается в современном языке 
как слова английские, каково бы ни было их действительное происхождение. На самом 
же деле исконно английскими являются слова, известные с древнеанглийского периода. 
Они  составляют  менее  половины  английской  лексики.  Остальная  часть  словарного 
языка  –  слова  иноязычного  происхождения,  пришедшие  из  латинского,  греческого, 
французского,  скандинавских  и  других  языков.  Слова  иноязычного  происхождения 
называются заимствованиями.  
По определению Нелюбина Л.Л. заимствование – это «введение в словарный фонд 
языка  иностранного  слова»  /25,  28/.  Заимствование  –  «обращение  к  лексическому 
фонду других языков для выражения новых понятий, дальнейшей дифференциации уже 
имеющихся  и  обозначения  неизвестных  прежде  предметов»  /1,  78/.  Заимствование  – 
процесс,  в  результате  которого  в  языке  появляется  и  закрепляется  некоторый 
иноязычный  элемент  (прежде  всего,  слово  или  полнозначная  морфема),  а  также  сам 
такой  иноязычный  элемент.  Многозначные  слова  обычно  заимствуются  в  одном  из 
своих значений, и объем значения слова при заимствовании, как правило, сужается. 
При  заимствовании  значение  слова  часто  сдвигается.  Бывает  и  так,  что 
заимствованное  слово  возвращается  в  своем  новом  значении  обратно  в  тот  язык,  из 
которого  оно  пришло.  Такова,  по-видимому,  история  слово  бистро,  пришедшего  в 
русский  язык  из  французского,  где  оно  возникло  после  войны  1812,  когда  части 
русских  войск  оказались  на  территории  Франции  –  вероятно,  как  передача  реплики 
«Быстро!»  
Общепринято считать, что для вхождения слова в систему заимствующего языка 
требуются следующие условия: 
-  передача  иноязычного  слова  фонетически  и  грамматически  средствами 
заимствующего языка;  
-  соотнесение  слова  с  грамматическими  классами  и  категориями  заимствующего 
языка;  
- фонетическое и грамматическое освоение иноязычного слова;  
- словообразовательная активность слова;  

семантическое 
освоение, 
а 
именно, 
определенность 
значения, 
дифференциализация  значений  и  их  оттенков  между  существовавшими  в  языке 
словами и заимствованиями;  
- регулярная употребляемость в речи. 
Однако некоторые условия являются не обязательными, например, фонетическая 
и грамматическая ассоциация слова и его словообразовательная активность. 
Для того чтобы стать заимствованием, пришедшее из чужого языка слово должно 
закрепиться в новом для себя языке, прочно войти в его словарный состав. 
При  заимствовании  происходит  адаптация  слова  к  фонологической  системе 
заимствующего  языка,  т.е.  отсутствующие  в  ней  звуки  заменяются  на  наиболее 
близкие.  Эта  адаптация,  т.е.  ассимиляция  может  происходить  постепенно:  иногда 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
122 
иноязычные  слова  в  течение  некоторого  времени  сохраняют  в  своем  произношении 
звуки,  в  данном  языке  отсутствующие.  Помимо  фонетической,  заимствованное  слово 
подвергается  также  грамматической  (морфологической)  ассимиляции.  Характер  этой 
ассимиляции  зависит  от  того,  насколько  внешний  облик  заимствованного  слова 
соответствует морфологическим моделям заимствующего языка.  
Можно  установить  два  основные  слоя  английской  лексики:  англосаксонский  и 
романский.  Романский  слой  в  свою  очередь  состоит  из  латинского  и  французского, 
которые могут быть подразделены на составные части, отличающиеся друг от друга как 
по  времени  их  проникновения  в  английский  язык,  так  и  по  своим  семантическим 
особенностям.  Кроме  того,  в  английской  лексике  логично  констатировать  ещѐ 
греческий,  скандинавский,  итальянский,  испанский  слои,  а  также  отдельные  слова, 
заимствованные почти из 50 языков мира, включая русский. Рассмотрение словарного 
состава  английского  языка  показывает,  что  преобладающее  значение  в  сложении 
словарного  состава  современного  английского  языка  имели  лексические  элементы, 
восходящие  к  древнейшей  общегерманской  и  общеиндоевропейской  языковой 
общности,  а  также  лексические  элементы,  представляющие  собой  результат 
английского  словопроизводства.  Однако  эти  источники  не  являются  единственными 
источниками  обогащения  и  развития  английского  словарного  состава.  Действительно, 
мы знаем, что в словарный состав современного английского языка входят лексические 
заимствования  из  других  языков.  Обычно  отмечается,  что  важнейшими  из  этих 
источников явились латинский, французский и скандинавский языки. Некоторая часть 
слов  из  этих  языков  была  настолько  ассимилирована  английским  языком,  что  даже 
проникла  в  основное  лексическое  ядро,  но  значительно  большее  их  количество 
находится за пределами последнего. 
За 1500 лет своего развития английский язык заимствовал слова из более чем 50 
языков,  так  как  его  носители  вступали  в  различные  контакты  с  носителями  других 
языков  в  Европе  и  на  других  континентах.  Именно  это  объясняет  такое  обилие 
иноязычных элементов в словарном составе современного английского языка. 
Как  скрещивание  языков,  так  и  взаимодействие  языков  в  результате  культурно-
экономических  связей  между  народами  не  равноценны  с  точки  зрения  результатов 
влияния одного языка на другой. Количество и характер заимствованных слов зависит в 
основном  от  конкретных  исторических  условий,  в  которых  происходило  влияние 
одного языка на другой. Так, например, в английском языке слова, заимствованные из 
скандинавских языков в результате скрещивания этих языков, значительно уступают в 
количественном  отношении  словам,  заимствованным  из  французского  языка  в 
результате культурно-политических и экономических связей этих двух народов. Слова, 
попавшие  в  английский  язык  в  результате  скрещивания  английского  языка  с 
французским  во  время  нормандского  завоевания,  составляют  наиболее  значительный 
слой заимствований в современном английском языке, а именно около 60% словарного 
состава. 
Имеющиеся  в  словарном  составе  языка  заимствованные  слова  можно 
классифицировать:  1)  по  источнику  заимствования;  2)  по  тому,  какой  аспект  слова 
заимствован; 3) по степени ассимиляции. 
1)  По  источнику  и  эпохе  заимствования  в  словарном  составе  английского  языка 
различают (Таблица №1). 
2)  По  тому,  какой  аспект  слова  оказывается  новым  для  принимающего  языка, 
заимствования  подразделяются  на:  фонетические  или  транскрипцию,  когда  общий 
звуковой  комплекс  оказывается  для  заимствующего  языка  новым,  т.  е.  это  такое 
заимствование  словарной  единицы,  при  котором  сохраняется  ее  звуковая  форма 
(иногда  несколько  видоизмененная  в  соответствии  с  фонетическими  особенностями 
языка,  в  который  слово  заимствуется);  кальки-translation-loans  (т.е.  заимствования 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
123 
путем  буквального  перевода,  обычно  по  частям,  иностранного  слова  или  выражения, 
т.е.  точного  воспроизведения  его  средствами  принимающего  языка  с  сохранением 
морфологической  структуры  и  мотивировки);  семантические  и  заимствования 
словообразовательных элементов.  
Под семантическим заимствованием понимается заимствование нового значения, 
часто  переносного,  к  уже  имеющемуся  в  языке  слову.  Слова  pioneer  и  brigade 
существовали в английском языке и до проникновения в него советизмов, но значения: 
‗член  детской  коммунистической  организации‘  и  ‗трудовой  коллектив‘  они  получили 
под влиянием русского языка послеоктябрьского периода. 
 
Таблица 1. Этимологическая структура словаря англ. языка 
 
Местный (свой) 
элемент 
Заимствованный элемент 
Индоевропейский 
элемент 
германский элемент 
английский элемент 
кельтский (V-VI в. н.э.) 
латинский 
I группа – I в. до н.э. 
II группа – VII в. н.э. 
III группа – эпоха  
Возрождения 
скандинавский  
(VIII-XI в. н.э.) 
французский 
нормандские заимствования 
(XI-XIII в. н.э.) 
парижские заимствования 
(Возрождение) 
греческий (Возрождение) 
итальянский (Возрождение 
и позднее Возрождение) 
испанский (Возрождение и  
позднее Возрождение) 
германский 
индийский 
русский 
и некоторые другие группы 
Что касается русского языка, то в дооктябрьский период заимствовались, главным 
образом,  слова,  связанные  с  особенностями  русской  природы  и  быта,  предметами 
торговли  с  Россией:  sable  ‗соболь‘;  astrakhan  ‗каракуль‘;  sterlet  ‗стерлядь‘;  steppe 
‗степь‘; verst ‗верста‘; izba ‗изба‘ и т.д. В английском языке немало советизмов. Среди 
них  есть  фонетические  заимствования,  где  для  нового  понятия  заимствуется  и  новый 
звуковой комплекс: soviet, sputnik, bolshevik, kolkhoz, activist. (При сравнении значений 
заимствованного слова с тем, какое оно имело в языке, оно сохраняет лишь часть своих 
значений,  часто  одно,  и  притом  не  основное,  а  производное,  и  нередко  становится 
термином.  Ярким  примером  тому  являются  заимствованные  из  русского  sputnik  и 
soviet.) 
Калька  (от  франц.  calque  'копия')  –  единица,  созданная  путем  заимствования 
структуры  элемента  чужого  языка  (слова  или  словосочетания)  с  заменой  его 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
124 
материального  воплощения  средствами  родного  языка;  процесс  создания  кальки 
называется калькированием.  
Таким  образом  калькирование  –  это  способ  заимствования,  при  котором 
заимствуются ассоциативное значение и структурная модель слова или словосочетания. 
При калькировании компоненты заимствуемого слова или словосочетания переводятся 
отдельно  и  соединяются  по  образцу  иностранного  слова  или  словосочетания.  В 
результате  калькирования  создаются  кальки,  т.е.  слова  и  выражения,  созданные  по 
образцу иноязычного слова или словосочетания.  
3) Интересна жизнь заимствованных слов в заимствовавшем их языке. Многие из 
заимствований  под  влиянием  системы,  в  которую  они  вошли,  претерпевают 
значительные  фонетические,  грамматические  и  даже  семантические  изменения, 
приспосабливаясь, таким образом, к фонетическим, грамматическим, семантическим и 
графическим законам системы принимающего языка, т.е. ассимилируются. 
Степень ассимиляции может быть весьма различной и зависит оттого, насколько 
давно  произошло  заимствование,  произошло  ли  оно  устным  путем  или  через  книгу, 
насколько  употребительно  слово  и  так  далее.  Степень  ассимиляции  зависит  от 
исторических условий развития каждого конкретного слова, от времени заимствования, 
характера заимствования, коммуникативной значимости слова и прочее. 
По степени ассимиляции заимствования можно подразделить на:  

 
 полностью  ассимилированные,  т.е.  соответствующие  всем  морфологическим, 
фонетическим и орфографическим нормам заимствовавшего языка и воспринимаемые 
говорящими как английские, а не иностранные слова

 
 частично  ассимилированные,  т.е.  оставшиеся  иностранными  по  своему 
произношению, написанию или грамматическим формам; 

 
 частично  ассимилированные  и  обозначающие  понятия,  связанные  с  другими 
странами и не имеющие английского эквивалента. Например, из русского steppe, rouble, 
verst.  
Процесс  ассимиляции  может  быть  настолько  глубоким,  что  иноязычное 
происхождение  таких  слов  не  ощущается  носителями  английского  языка  и 
обнаруживается 
лишь 
с 
помощью 
этимологического 
анализа. 
Описание 
заимствованных  в  английский  язык  названий  денежных  единиц  типа  rouble  также 
предполагает указание как на то, что это денежная единица, занимающая определенное 
место в общей системе денежных единиц, так и на страну, в которой она находится в 
обращении: rouble — see money table: 100 kopecks, Russia. 
Приведем некоторые слова, вошедшие в английский язык из русского; 
Соболь  через  посредство  среднелат.  sabellum  проникло  сначала  в  старофранц. 
sable  (франц.  sable),  откуда  заимствовано  англ.  sable  и  нем.  Zobel.  Мех  соболя  от 
восточных славян попадал во многие страны. 
Паром  (из  пором)  первоначально,  вероятно,  было  заимствовано  среднеголланд. 
praem,  prame  (голланд.  praam),  а  отсюда  в  году  попало  в  англ.  pram  ‗(норвежское) 
плоскодонное судно‘. 
Квас заимствовано англ. kvass  
Рубль заимствовано всеми европейскими языками, в том числе англ. r(o)uble  
Царь и производные от него царевич, царевна стали англ. tzar, а русск. царица под 
влиянием нем. Czarin стало англ. tzarina  
Верста (род. множ. верст) заимствовано англ. verst  
Чижик англ. siskin ‗чиж‘  
Мужик англ. moujik , а русск. воевода – англ. voivoda 
Названия  видов  рыб  стерлядь  и  белуга,  прежде  не  известные  англичанам,  были 
заимствованы – sterlet и belouga. 
Калач через франц. kalatch пришло в англ. calash  

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
125 
Русск.  господарь  (ср.  стяженное  государь),  вероятно,  через  посредство 
румынского и франц. языков стало англ. hospodar. 
Копейка заимствовано всеми языками и англ. copeck  
Мамонт заимствовано англ. mammoth  
Кнут заимствовано англ. knout  
Указ англ. ukase  
Астрахань стало англ. astrakhan в значении ‗каракуль‘  
Суслик зарегистрировано в англ. suslik  
Водка  заимствовано  многими  языками:  ср.  англ.  vodka,  нем.Wodka,  итал.  Vodca, 
испан. vodka. 
Дрожки через франц. drojki или drochki стало англ. droshki 
Самовар англ. samovar  
Тундра англ. tundra  
Тройка (лошадей) англ. troika  
(Манная) крупа англ. (manna) croup  
Тарантас англ. tarantas  
 
ЛИТЕРАТУРА 
 
1  Амосова  Н.Н.  Этимологические  основы  словарного  состава  современного 
английского языка. – М.: Изд-во лит-ры на иноязыках, 1956. – 220 с. 
2  Аракин  В.Д.  История  английского  языка:  Учеб.  пособие  для  студентов  пед. 
институтов по спец. – №2103 «Иностр. яз». – М.: Просвещение, 1985. – 253 с. 
3  Арбекова  Т.И.  Лексикология  английского  языка  (практич.  курс):  Учеб.  пособие  для 
II-III курсов ин-тов и фак. иностр. яз. – М., «Высшая школа», 1977. – 240 с. 
4 Аристова В.М.  Англо-русские языковые контакты (англизмы в рус. яз.).   – Л.: Из-во 
Ленинградского университета, 1978. – 152 с. 
5 Смирницкий А.И. Древнеанглийский язык. – М., Филологический ф-т МГУ им. М.В. 
Ломоносова, 1998. – 318 с. 
6 Смирницкий А.И. Лекции по истории английского языка (средний и новый период). – 
М.: «Добросвет», 2000. – 238 с. 
7 Bailey R.W. Images of English: A Cultural History of the Language.–Cambridge, 1992. 
8 The Cambridge Encyclopedia edited by David Crystal. 3
rd
 ed. – Cambridge, 1997. – 1303 p. 
9 The Cambridge History of the English Language. V. 3. 1476-1776. – Cambridge, 1999. 
10 Mc Arthur T. The English Language. – Cambridge, 1998. 
11 Speake J. The Oxford Dictionary of Foreign Words and Phrases. – Oxford, 2000. 
 
РЕЗЮМЕ 
 
Это  работа  о  современном  английском  языке,  его  специфических  особенностях, 
звуковом и грамматическом строе и словарном составе в сравнении с  русским языком.    
 
ТҮЙІНДЕМЕ 
 
Мақалада    казіргі  ағылшын  тілінің    ерекшеліктері,  дыбыстық  жүйесі  мен 
грамматикалық құрылымы, сҿздік қоры орыс тілімен салыстырыла қарастырылады. 
 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
126 
ҚИЫСА,  МАТАСА БАЙЛАНЫСҚАН СӨЗ ТІРКЕСТЕРІНІҢ СӨЙЛЕУ 
АКТІСІНДЕ ҚОЛДАНЫЛУ АЯСЫ 
 
Ильясова Н.А. – ф.ғ.к., доцент (Алматы қ-сы, ҚазмемқызПУ) 
 
Тілдің қарым-қатынас құралы ретінде жұмсалуы сҿйлеу мен ойлаудың тұтастығы 
тұрғысында  танылып,  коммуникативтік-танымдық    жолдармен  жүзеге  асырылады. 
Сҿйлеу  мен  ойлау  тілдің  мазмұнын  құрайды,  оның  құрылымы  тілдің  грамматикалық 
сипатымен  айқындалады.  Қандай  тіл  болмасын,  грамматикалық  құрылымға  тҽуелді. 
Грамматикалық  құрылым    тілдің  тек  статикалық  жағын  емес,  динамикалық  жағын 
анықтауға да қызмет атқарады. Олардың бірлігінен тілдің коммуникативтік-танымдық  
ерекшеліктері  сараланады.  Ол  тілдің  семантикалық  ҿрісі  аясында  кҿрініс  табады. 
Тілдегі  мазмұн  тұтастығы  мен  коммуникативтік-танымдық  сипат  тілдік  бірліктерді 
қарым-қатынас құралы ретінде жұмсайтын әрекет етуші күш түрінде танытады. Оның 
мҽні мен мазмұны  Л.Вайсгербер тілімен айтқанда, «болмысты сҿйлету» (вербализация 
мира)  болып  табылады  /1,    129/  Болмысты  сҿйлету  сҿйлеу  тілінің  мазмұндық  жағын 
танытса,  оған  ҽрекет  етуші  күш  болатын  тілдік  бірліктердің  бірі  –  сҿз  тіркестері.  
«...Адамзат тілі ҿз қызметін атқару үшін ҽр тұлғаның ҿзіндік маңызы бар. Мҽселе осы 
тұлғалардың  қайсысы  қай  дҽрежеде  қолданылуына  байланысты»,  –  деген  ғалым 
Ф.Оразбаеваның  пікірінде  тілдік  бірліктердің  ҽрқайсысы  тілдің  коммуникативті 
қызметін  ҿтеуге  қатысы  туралы  айтылады  /2,  21/  Ендеше,  сҿз  тіркестерін  тілдің 
коммуникативті қызметін ҿтейтін басты құрал ретінде тану – бүгінгі күнгі қажеттілік.  
Сҿз  тіркестері  де  тілдің  тұрақты  күйіндегі  қалпын  (статикалық)  жҽне 
қозғалыстағы  (динамикалық)  қалпын  танытып,  тілдік  қатынас  құралы  ретінде 
мазмұндық  сипатқа  ие  болады.  Сҿз  тіркестерін  қатынас  құралы  ретінде  тану  тіркес 
құрамындағы  сҿздердің  грамматикалық  сипаты  мен  семантикалық  үйлесу  жолдары 
арқылы танылады. Дҽлірек айтқанда, сҿздер грамматикалық сипаты мен семантикалық 
үйлесімділікке  түсу  нҽтижесінде  ҿзара  байланысып,  сҿйлеу  актісінде  жұмсалатын 
морфосемантикалық мағыналардың тууына негіз болады.  
Сҿз  тіркесі  құрамындағы  сҿздер  жалпы  грамматикалық,  категориялық 
грамматикалық,  қатыстық  грамматикалық  мағыналары  арқылы  ҿзара  үйлесім  табады. 
Сҿздердің категориялық грамматикалық мағыналарының үйлесуінен   сҿз тіркестерінің 
байланысу  формалары,  тҽсілдері  анықталады.  Жалпы  грамматикалық  мағыналарының 
үйлесуінен  сҿз  тіркестерінің  типтері  айқындалады.  Қатыстық  грамматикалық 
мағыналарының  үйлесуінен  синтаксистік  мағыналары  (жаңа  грамматикалық  мҽн) 
айқындалады. Олардың бірлігінен сҿз тіркестерінің коммуникативті мҽнін анықтайтын 
мазмұндық меже қалыптасады. 
Сӛз  тіркестерінің  коммуникативтік  мәнін  анықтайтын  мазмұндық  меженің 
қиыса байланысқан сӛз тіркестері формасындағы кӛрінісі. 
Қиыса  байланысқан  сҿз  тіркестері    зат  есім  мен  етістік  (Жанар  келді)  есімдік  пен 
етістік  (мен  келдім)  зат  есім  мен  зат  есім  (Нұрсая  студент)  жҽне  сҿз  тіркесі 
сыңарларының  басқа  сҿз  таптарынан  болып,  олардың  зат  есімге  айналуы  барысында  
субстантивтенген    сҿз  тіркестері,  сондай-ақ  сҿз  тіркесі  құрамындағы  басқа  сҿз 
таптарының етістікке айналуы барысында вербалданған сҿз тіркестерінде болады. Олар  
тілдің құрылымдық сипатында   тұрақталған норма ретінде жұмсалады.  
Субстантивтенген  сҿз  тіркестеріндегі  қиысудың  құрылымдық  жүйесі  ҿз  ішінде 
мынадай микротиптерге жіктеледі:  
А) сҿз тіркесінің басыңқы сыңары заттанған сан есім болып, бағыныңқы сыңары 
етістік болады. Мысалы, Бесеуі келді. 
Ә) сҿз тіркесінің басыңқы сыңары заттанған сын есім болып, бағыныңқы сыңары 
етістік болады.  Мысалы, үлкендер амандасты. 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
127 
Б)  сҿз  тіркесінің  басыңқы  сыңары  заттанған  етістік  болып,  бағыныңқы  сыңары 
етістік болады.Мысалы, келгендер амандасты. 
Вербалданған сҿз тіркесі құрамында етістікке айналатын сҿз табы – сын есімдер, 
сан  есімдер,  зат  есімдер.  Олар  сҿз  тіркесінің  екінші  сыңарында  болып,  алғашқы 
сыңарлар зат есім не есімдік болады. Мысалы, біз екеуміз, мен жаспын, сен баласың. 
Қиысудың  сҿйлеу  актісінде  қолданылу  аясы  процессуалдық  мҽнде  жұмсалады. 
Қиысу  формасынан  туындайтын  процессуалдық  мҽннен  жақтық  субъект  пен 
предикаттың  арасындағы  қарым-қатынас  айқындалып,  одан  сҿздердің  сҿйлеудегі 
қолданылу  ерекшеліктері  сараланады.  Сҿздердің  сҿйлеудегі  қолданылу  ерекшеліктері 
жақтық  кҿрсеткіштердің  қызметі  арқылы  танылып,  І  жақтық  морфосемантикалық 
мағына, ІІ жақтық морфосемантикалық мағына, ІІІ жақтық морфосемантикалық мағына  
қалыптасады.  І  жақтық  морфосемантика  жақтық  субъектіге  ие  ретінде  нақты 
сҿйлеушінің  ҿзін  танытады.  Жақтық  субъекті  де,  сҿйлеуші  де  ҿзі.  Дҽлірек  айтқанда, 
қимыл іс-ҽрекеттің иесі де І жақтық субъект (мен), іс-ҽрекетті орындаушы да І жақтық 
субъектінің ҿзі. ІІ жақтық морфосемантика жақтық субъектіге ие ретінде тыңдаушыны 
танытады да сҿйлеуші басқа адам болады. Яғни қимыл іс- ҽрекеттің иесі тыңдаушы, ал 
сҿйлеуші басқа адам. ІІІ жақтық морфосемантика жақтық субъектіге ие ретінде нақты 
агенсті  танытады  да  сҿйлеуші  бҿгде  адам  болады.  Мұнда  ІІІ  жақтық  субъект  (ол) 
тыңдаушы  да  емес,  сҿйлеуші  де  емес,  тек  іс-ҽрекетті  орындаушы  агенс  болады  да 
сҿйлеуші бҿгде адам болады. 
І  жақтық  қиысудың  жекеше  түріндегі  морфосемантикада  жақтық  субъекті  де, 
сҿйлеуші автор да жеке бір адам ретінде қатысады. Мысалы, мен келдім.   
І  жақтық  қиысудың  кҿпше  түріндегі  морфосемантикада  жақтық  субъект  ретінде 
бірнеше адам, сҿйлеуші автор ретінде жеке адам қатысады. Мысалы, біз келдік. 
ІІ  жақтық  қиысудың    жекеше  түріндегі  морфосемантикада  жақтық  субъектіге  ие  
тыңдаушы  жеке  болып,  сҿйлеуші  автор  басқа  адам  болады.  Мысалы,  сен  келдің.  ІІ 
жақтық қиысудың кҿпше түріндегі морфосемантикада іс-ҽрекетке ие болып тұрған   ІІ 
жақтық субъект- адресанттың (сендер) бҽрі немесе біреуіне ғана нақты қызмет атқаруы 
мүмкін.  Мысалы,  сендер  барыңдар,  сендер  айтыңдар  дегенде,  бару  іс-ҽрекеті  жақтық 
субъектіге  ие  адресантқа  түгелдей  қатысты  болса,    айту  іс-ҽрекеті  жақтық  субъектіге 
ие  адресатқа  түгелдей  емес,  оның  ішінде  нақты  біреуіне  ғана  тиесілі  болуы  мүмкін. 
Олай  болса,  ІІ  жақтық  қиысудың  кҿпше  түріндегі  морфосемантикада  ІІ  жақтық 
субъект-адресант іс-ҽрекетке түгелдей қатысуға да, нақты біреуінің ғана қатысуына да 
негіз  болуға    қабілетті.  Бұл  етістіктің  семантикасы  мен  функционалдық  қызметіне 
байланысты айқындалады.  
ІІІ  жақтың  жекеше  түрінде  жақтық    субъектіге  ие  жеке  агенс  болып,  сҿйлеуші 
автор  бҿгде  адам  болады.  Кҿпше  түрінде  жақтық  субъектіге  ие  агенс  бірнеше  адам 
болып, сҿйлеуші автор бҿгде адам болады. Олар да сҿз тіркесі құрамындағы етістіктің 
семантикасы  мен  функционалдық    ерекшелігіне  қарай,    екі  түрлі  қызметте  жұмсалуға 
қабілетті: 
1.  Жақтық  субъектіге  ие  агенстердің  іс-ҽрекетке  түгелдей  қатысты  болуы  (Олар 
барды). 
2.  Жақтық  субъектіге  ие    бірнеше  агенстердің  нақты  біреуінің    ғана  іс-  ҽрекетке 
қатысты болуы (Олар айтты, яғни біреуі ғана сҿйлеп, басқаларының тек қоштауы).  
Сӛз  тіркестерінің  коммуникативтік  мәнін  анықтайтын  мазмұндық  меженің 
матаса байланысқан сӛз тіркестері формасындағы кӛрінісі. 
Матаса  байланысқан  сҿз  тіркестері  құрылымдық  тұрғыдан  алғанда  түркі  тілдері, 
оның ішінде  қазақ тіліне тҽн ерекшелік болады. Мазмұндық меже тұрғысынан алғанда, 
матаса  байланысқан  сҿз  тіркестерінің  коммуникативтік  мҽні  мен  сҿйлеу  актісінде 
қолданылу аясы басқа тілдермен тең дҽрежеле танылады.    

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
128 
Матаса  байланысқан  сҿз  тіркестерінің  статикалық  жҽне  динамикалық 
кҿрсеткіштерінің бірлігі негізінде олар да тілдік қатынас құралына айналады.  
Зат есім мен зат есім ( Олжастың кітабы),  есімдік  пен  зат есім (сенің балаң) жҽне 
сҿз  тіркесі  сыңарларының  басқа  сҿз  таптарынан  болып,  олардың  зат  есімге  айналуы 
барысында  субстантивтенген  сҿз  тіркестері    тілдің  құрылымдық  сипатында  матаса 
байланысуға қабілетті болып, олар да тұрақталған норма ретінде жұмсалады. 
Субстантивтенген сҿз тіркестеріндегі матасудың   құрылымдық жүйесі ҿз ішінде 
мынадай микротиптерге жіктеледі:   
А)  сҿз  тіркесінің  екі  сыңары  да  сын  есімнің  заттануы  арқылы  байланысады. 
Мысалы, жақсының жақсысы  
Ҽ) Сҿз тіркесінің алғашқы сыңары зат есімнен болып, екінші сыңары сын есімнің 
заттануы арқылы байланысады. Мысалы, қойдың семізі 
Б) Сҿз тіркесінің алғашқы сыңары сын есімнің заттануы екінші сыңары үстеудің 
заттануы арқылы байланысады. Мысалы, еріншектің ертеңі 
В)  сҿз  тіркесінің  алғашқы  сыңары  зат  есімнен  болып,    екінші  сыңары  етістіктің 
заттануы арқылы байланысады. Мысалы, бұлбұлдың сайрауы. 
Г)  сҿз  тіркесінің  екі  сыңары  да  сан  есімнің  заттануы  арқылы  байланысады. 
Мысалы, жиырманың бесеуі 
Ғ)  сҿз  тіркесінің  алғашқы  сыңары  етістіктің  заттануы  болып,  екінші  сыңары  зат 
есім арқылы байланысады. Мысалы, табудың амалы. 
Матаса байланысқан сҿз тіркестерінің сҿйлеу актісінде қолданылу ерекшеліктерін 
танытатын, сҿз тіркестерінің коммуникативтік мҽнін анықтайтын мазмұндық меже сҿз 
тіркесі  құрамындағы  сҿздердің  грамматикалық  жҽне  семантикалық  үйлесімділігі 
негізінде туындаған тҿмендегі морфосемантикалық мағыналардың жиынтығы негізінде 
анықталады.  Мысалы,  Зат  есім  мен  зат  есім  байланысқан  матасу  формасы  сҿйлеу 
актісінде  зат  пен  заттың  табиғи  болмысына  тҽн  қатыстық    мҽнді  білдіреді:  Мысалы, 
малдың терiсi, кiтаптың парағы, қардың суы, бидайдың ұны, сиырдың сүтi,  ағаштың 
жапырағы,    жаздың  желі,  күздің  суығы.  Екіншіден,  зат  пен  заттың  қатынасындағы 
меншіктік  мҽнді  білдіреді:  Асқардың  досы,  Жанардың  кітабы.  Үшіншіден,  зат  пен 
заттың  қатынасындағы  туыстық,  жақындық  мҽнді  білдіреді:  Олжастың  қарындасы, 
Қайраттың  жары. 
Заттанған  сын  есімдер  және  бағыныңқы  сыңары  зат  есім    басыңқы  сыңары 
заттанған  сын  есімдер  байланысқанда:  нҽрсенiң  сынын,  сапалық  қарым-қатынасын 
білдіреді:  жақсының    жақсысы,  қойдың  үлкенi,  сиырдың  семiзi;    нҽрсенің  талғаулық 
мҽнін білдіреді: адамның ақылдысы, қызылдың қызылы 
Заттанған  сын  есім  мен  заттанған  үстеу  байланысқанда:  заттық  сапаның 
мезгілге қатынасын білдіреді. Еріншектің ертең. Зат есім мен заттанған сан есімдер 
байланысқанда:  зат  пен  заттың    бҿлшектік  қатынасын  білдіреді:  оқушылардың  бірі. 
Заттанған  сан  есім  мен  зат  есім  байланысқанда:  меншіктілік  мҽннің  нақты  сандық 
қатынасын білдіреді: біреуінің басы, екіншісінің амалы. Зат есім қимыл атауларымен 
(тұйық  етістік)  байланысқанда:  заттың  қимылдық  белгісін  бiлдiредi:  Асанның  
жүрiсi,  бұлбұлдың  сайрауы.  Зат  есімдер    есімдік,    есімше  тұлғалы  етістікпен 
байланысқанда:  заттың  қимылдық  сапасын  білдіреді:  Жанардың  айтқаны,  үйдің 
жылығаны, менің жазғаным, сенің айтқаның.  Заттанған сан есімдер байланысқанда: 
мҿлшерлік,  сандық  қарым-қатынасты  білдіреді:  жиырманың  бесеуі,  отыздың  біреуі. 
Есімдік пен зат есім байланысқанда:   оңаша тҽуелдік мағына білдіреді:  Сенің балаң, 
сенің  балаларың.  Ортақ  тҽуелдік  мағына  білдіреді.  Біздің  баламыз,  біздің 
балаларымыз.Ҿзіндік  тҽуелдік  мағына  білдіреді:    ӛзінің  киімі,  ӛзінің  ойы.  Есімдік  пен 
заттанған    сан  есім  байланысқанда:    бүтіннің  бҿлшегін  білдіреді:  мынаның  біреуі, 
оның үшеу.Есімше тұлғалы етістік пен заттанған  сан есімдер байланысқанда:қимыл 
иесінің  сандық  мҿлшерін  білдіреді:  келгендердің  алтауы.Тұйық  етістік  пен  зат  есім 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы  №5 2010. 
 
129 
байланысқанда: қимыл атауының заттық сапасын білдіреді: табудың амалы, үйренудің 
жолы.  
Ескерту:а)  Кҿмекшi  есiм  сҿздермен  қатынаста  жұмсалған,  мекендiк  ұғымды 
бiлдiретін ӛзеннiң жағасы, үйдiң жаны тіркестерінің құрамындағы кҿмекші сҿздердің 
толық лексикалық мағынасы болмағандықтан, оны  сҿз тіркесі емес, түйдекті тіркес деп 
танимыз. 
Б)  Зат  пен  заттың  табиғи  болмысына  тҽн  қатыстық  мҽн  білдіретін  сҿз 
тіркестерінің құрамынан ілік септік жалғауын жасырын түрде қолдануға болады. Одан 
сҿз  тіркесінің  грамматикалық  мағынасы  ҿзгермейді.  Меншіктік,  туыстық,  бҿлшектік 
(оқушылардың бірі) мҽнді білдіретін сҿз тіркестері ілік септік жалғауының ашық түрде 
қолданылуын  қажет  етеді.    Матасу  формасындағы  ілік  септік  жалғауының  жасырын 
келуінен  олар  сҿйлем  ішінде  бір  ғана  сұраққа  жауап  беріп,  жеке  сҿздің  эквиваленті 
сияқты жұмсалып, номинативті қызмет атқарады.  
 
ҼДЕБИЕТТЕР 
1  Гухман  М.М.  Лингвистическая  теория  Л.  Вайсгербера  //  Вопросы  теории  языка    в 
современной зарубежной лингвистике. – М., 1961. – С 123-162. 
2 Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы жҽне ҽдістемесі. – Алматы., 2000.  – 208 б. 
 
РЕЗЮМЕ 
В  статье  рассматривается  функция  слов  в  разговорной  речи,  связанных  с 
помощью иминительного падежа и личных окончаний а также родительного падежа и 
формы принадлежности.  
 
ТҮЙІНДЕМЕ 
Мақалада  қиысу  жҽне  матасу  формасындағы  сҿз  тіркестерінің  функционалдық 
қызметі коммуникативтік лингвистика тұрғысында қарастырылады.  
Каталог: images -> arhiv -> 2010
2010 -> Психологические аспекты стрессоров
arhiv -> Вестник казахского государственного женского педагогического университета
arhiv -> К вопросу о взаимосвязи учебного и внеучебного процессов в начальной школе
arhiv -> Дошкольное и начальное образование
arhiv -> ОҚыту әдістемесі
arhiv -> Жиырма жылға аяқ басты. Еліміз егемендік алып, болашаққа сенімді қадам жасағалы ӛмірімізде қаншама жарқын жаңалықтар болды
arhiv -> Н. Д. Левитов агрессивті кҥйлердің танымдық, эмоциялық және ерікті компоненттерін
arhiv -> Вестник казахского государственного женского педагогического университета
2010 -> Хабаршысы №4(5), 2010

жүктеу 5.05 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   21




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет