О. Л. Кузнецов 2001 жылдың 14-15 желтоқсанда Мәскеу қаласында ӛткен



жүктеу 0.54 Mb.
Pdf просмотр
бет3/6
Дата03.05.2017
өлшемі0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6

Мҥмкін энергия сақталатын болар? 

Егер  энергия  сақталса,  E  =  const,  онда  энергия  ӛзгерісі  нӛлге  тең.  dE/dt  =  0. 

Жҥйенің толық қуаты нӛлге тең. 

Бҧл жҥйенің жабық екенін білдіреді. Ортамен энергия легімен алмасуы жоқ.  

Бірақ  кез-келген  тірі  жҥйе  ашық  болып  есептеледі,  ортамен  энергия  алмасады.  

Оның  қуаты  нӛлге  тең  емес.  Сәйкесінше,  энергияның  сақталуы  диссипативті  және 



 

17 


антидиссипативті ҥдерістердің инварианты ретінде қарастырыла алмайды. Мҧнда сҧрақ 

туындайды:». «Осы екі ҥдерістен шығатын табиғаттың жалпы заңы бар ма?» 

 

 

9. “Табиғаттың жалпы заңы»



 

деген не?

 

Қазіргі  ғылымда  (соның  ішінде  физикада)  табиғаттың  жалпы заңын анықтаудың 

стандартты анықтамасы бар, әмбебап кеңістік-уақыт ӛлшемінде анықталған.  

Физиканың, химияның, биологисвам, экономиканың кӛптеген нақты заңдары бар. 

Бірақ  Кеплер,  Ньютон,  Максвелл,  Маркс  Клаузиус,  Эйнштейн,  Вернадскийлер  бір-

бірімен  қалай  байланысты?  Сандық  ӛзгерістерге  қарағанда  қандай  сапалық  ӛзгерістер 

сақталады?  Заңдардың әрекет  ету  шектері  қандай? Кәдімгі  әлемнің  әр  тҥрлі  заңдарын 

сапалық және сандық синтездейтін әмбебап ӛлшем не? 

Осы  сҧрақтарға  жауаптың  жоқтығы,  табиғаттың  жалпы  заңдарының  жоқтығын 

кӛрсетеді.  

А.Эйнштейн  инвариантты  талаптарды  қалыптастырды,  бірақ  кеңістік-уақыт 

ӛлшемінде  анықталған  жалпы  табиғат  заңдары  туралы  стандартты  ҧғымның 

анықтамасын берген жоқ.  

Гейзенберг  табиғаттың  заңына  максималды  тҥрде  қарапайым  тҥсінік  беру  ҥшін 

қазіргі заманғы физиканың негізгі міндеттері деп білді.  

«Детерминисті заңдар мен қатаң ережелерге қайта артқа тез бҧрылу керек. » (М. 

Грызинский, 2000ж.): Бірақ артқа қайту сҧрақты алып тастай алмайды: «Неге квантты 

механика тығырыққа тірелді?». Осы сҧраққа әр тҥрлі жауаптар бар.  

Осы  ҧғымдардың  болмауы  тҥсініксіздікке  алып  келеді.  Біздер  қазіргі  заманғы 

квантты теорияда ҥдерістердің ӛлшемділік ҧғымы жоқ екеніне назар аударғымыз келді.  

 Салыстырмалылық  теориясы  (жалпы  және  арнаулы)  Кеңістік-Уақыт  мәселесін 

шеше  алмайды.  Псевдоэвклидов  кеңістігі  тӛртӛлшемді  сигнатура  <  +  –

  –  – 



геометриясын  ҧсынған  Минковскийдің  «Залым  Ҧлы»  эвклидті  және  эвклидті  емес, 



паскалды  және  паскалды  емес,  дезаргты  және  дезагты  емес,  римановты  және 

римановты емес сияқты Кәдімгі әлем жҥйесінің әр тҥрлі типтерінің және геометриялық 

кеңістіктің әр типті жҥйесінің арасындағы қарама-қайшылықты шешу ҥшін жеткіліксіз.  

Бірақ тағы Ҧлы Н.Лобачевский әр геометриялық типке физикалық әлем жҥйесінің 

анық  класы  сәйкес  келетінін  анықтады.  Мынадай  сҧрақ:  «Осы  кластарды  қалай 

анықтауға болады?», «Олармен қалай байланыс орнатуға болады?» туындайды 

Осы  сҧрақтарға  жауап  бермей  әмбебап  ӛлшемді  безбенмен  анықталған    және 

табиғаттың  жалпы  заңдарының  кеңістік-уақыт  шегіндегі  әрекетін  табиғаттың  жалпы 

заңдар жҥйесінсіз анықтау мҥмкін емес. 

Бірақ та П.Г.Кузнецов Р.Бартинимен бірге в 1974ж., геометрия кӛптігі мен физика 

кӛптігінің арасында кеңістік-уақыт байланысын ашып, оның мысалы негізінде барлық 

белгілі  физика  заңдарын  растады.    Бҧл  нәтижелер    1973-1974  жылдарда  академиктер 

Н.Н.Боголюбовпен  және  Б.М.Понтекорвомен  талқыланды  және  қҧпталды.  Біз  бҧл 

жҧмыстарды  ғылыми  білімнің  дәл  әрекетті  негізі  деп  есептейміз.  Жалпы  табиғат 

заңдарының берік тҧғырында ғылыми кӛзқарас ғимаратын тҧрғызуға мҥмкіндік береді.  

Бірақ , кӛрнекті ғалым және авиаконструктор Р.О.Бартинидің жарияланымдарына 

дейін  LT-ӛлшемді  кетесін  істеу  мҥмкін  болмады.  Екі  фундаменталды  сҧраққа  жауап 

болмады: 

1.

 

Қалай кеңістікті L



R

-ӛлшемдер Т

S

- уақыт ӛлшемімен байланысты? 



2.

 

Қалай барлық физикалық ӛлшемдерді в L



R

T

S



-ӛлшемде анықтауға болады? 

 

18 


L

R

T



S

-ӛлшемдер жҥйесін берді. Осы сҧрақтарға жауапты Бартини, 30-жылдары ашылған 

(Сурет№1.). 

 

    Кеңістік-уақыт ӛлшемдерінің жҥйесі 



Жҥйе  шектеусіз  вертикалды  бағандардан  тҧрады,  ҧзындық  дәрежелерінен 

тҧратын  және  шектеусіз  кӛлденең  сызықтардан-  уақыт  дәрежесінің  тҧтас  ӛлшемді 

дәрежелерінен. Әр бағанның және әр жолдың қиылысы автоматты тҥрде сол не басқа 

ӛлшемнің пішінін береді.  

Таблицаның жотасын L

0  баған  деп  есептеуге  болады

  және  Т

0  жолын 

,  қиылысында  ӛзіндік 

ерекшелігі бар жҥйенің тірек –физикалық тҧрақтылықтың ӛлшемсіз жиынтығы. (Соңғы 

мысал  радианмен  берілген  бҧрыш  ).  Осы  нҥктеден  әрі  қарай  жҥре  отырып,  біз  таза 

геометриялық  ӛлшем  –ҧзындық,  алаң,  кӛлем,  кӛлемді  тҥзуге  ауыстыру,  анизотропты 

алаңнан  және  кӛлемді  анизотропты  кӛлемге  ауыстыру.  Одан  солға  қарай  орын 

ауыстыру  ӛлшемсіз  ҧзындық,  алаң,  кӛлем  бірлігіне  (L

  –1

  ·  T


0  қарапайым  мысал  бола  алады

бҧрыштың ӛзгеруі ҧзындық ӛлшем бірлігіне-қисық. 



Вертикаль  ауысқанда  баған  торларында  ӛлшемдердің  мәнін  тҥсіну  қиын. 

Жоғарыға  қарай  жылжи  отырып,  біз  алдымен  жиілікті  аламыз,  пішінсіз  ӛлшемнің 

уақыт  ӛлшемі  ҥшін.  Қарапайым  алғанда  –  уақыт  ӛзгерісіндегі  бҧрылу  радианмен 

берілген.  Содан  кейін  ӛлшемсіз  ӛлшемнің  уақыт  бірлігіне  ӛзгерісі  пайда  болады. 

Айналым  қозғалысында  бҧл  қозғалыс  бҧрыштық  ҥдеме  –  бҧрыштық  жылдамдықтың 

ӛзгеруін қҧрайды,.  

 Тіректі  нҥктеден  тӛменге  ауысу  немесе  уақыт  оның  ішінде  белгілі бір  уақытта 

ӛлшемсіз.  Қарапайым  жағдайда  осы  кездегі  айналу  және  толқу  қозғалысында  оларды 

есептей  отырып,  орын  ауыстыру  бағытына  тәуелсіз  жиынтығында  изотропты 

ҥшӛлшемді  кеңістікте  бізге  оқулықтардан  таныс  болғандай  тӛртӛлшемді  кеңістік-

уақытты  қҧрайды.  Бірақ  одан  да  кҥрделі  жағдайлар  болады.  Айталық,  маятниктер  

ҥдеменің бағытына байланысты әр тҥрлі кӛрсеткіштер кӛрсетеді. Осы жағдайды есепке 

алу ҥшін «уақыт алаңы» туралы ҧғым қажет. Ҥшінші маятникті қоса отырып, алғашқы 

екеуіне перпендикуляр «уақыт кӛлемі» жӛнінде ҧғым кіргізу керек болады.  



 

19 


Ӛзіміз  ҥшін  ӛзгерісі  негізін  біле  отырып,    тік  және  жазық  жоғары  бір  клетка 

ауыстыру  уақыт  ӛлшемінде,  ал  оң  жақта  –ӛлшемді  ҧзындық  бірлігіне  аудару 

кинематикалық  жҥйенің  барлық  торын  толтыру  қиын  емес.  Айталық,  L

1бағанында 

 

ҧзындық  ӛлшем  бірлігінен  бір  қатар  ӛту  ҧзындықтың  уақыттағы  ӛзгерісі.  Жоғары 



кӛтеріле  отырып,  біз  бҧл  ӛлшемнің  уақыт  бірлігіндегі  ӛзгерісін,  яғни,  сызықтық 

жыламдату  кӛреміз.  Одан  жоғары  логиканы  елестете  алатын  бірақ  физикада 

қолданылатын  ҧғым  аламыз.  Тӛмендегі  L

1

T



физикада  кездесетін  тор  бар,  бірақ 

арнаулы  аты  бола  тҧра,  осылайша  барлық  бағандарды  тҧрғыза  отырып,  біз  оңға 

диагональ кестені аламыз, онда жҥйелі жылдамдыққа бастапқы ӛлшемді кӛбейтуге.  

Шынымен  де  жақсы  жҥйе  емес  пе?  Бірақ  онда  екі  суасты  тасы  жасырылған. 

Алдымен:  біз  таңдап  алған  шекте  тҧтасымен  толтырылған  кестеде  ӛлшем  бар, 

жартысынан  кӛбі  ғылымда  қолданылмайды.  Бірақ  сол  уақытта  біз  кӛрсеткендей, 

ғылыми  қолданыста  қазір  екі  жҥз  негізгі  және  туынды  ӛлшемдер  қолданылады,  кӛбін 

біз логиканы толтырылған кестеден кӛрмейміз.  

Неге олай? Неге соншалықты сандық айырмашылық шығады? 

Себебі, бір ғана кеңістік-уақыт ӛлшемін әр тҥрлі физикалық ӛлшемдер иемденуі 

мҥмкін.  Сондықтан  кестенің  әр  торы  бір  ғана  емес  кӛптеген  әр  тҥрлі  ӛлшемдердің 

жиынтығын береді, бірақ бірдей LT-ӛлшемділік, бірдей сапалық анықталғандық.  

Екінші суасты тас – физикалық шындыққа жанасуының жоқтығы, онда әзір тек 

қана ӛзгерістер бар,  «жылдамдықтар» және  «ҥдеулер», бірақ, масса,  кҥш, қуат сияқты 

фундаменталды  ӛлшемдер  жоқ.  Бірақ  Дж.  Максвелл  1873  жылы  осы  қиындықтың 

алдын  алу  әдісін  айтып  берді.  Ол  ӛзінің  «Электр  и  магнетизм»  деген  трактатында 

салмақтың  ӛлшемі  –  [L

3

  ·  Т


  –2

]  екенін  кӛрсетті.  Осы  маңызды  идеяның  негізін 

И.Кеплердің  ҥшінші  заңы  қалады.    Ол  таза  эмпирикалық  тҧрғыда  :  орбита  радиусы 

кубының  ара  қатынасы,  Жер  кҥнді  айналатын,  квадратына  ӛлшемі  тҧрақты.  Соңынан 

Ньютон  тҥсіндірді,  бҧл  фактінің  нені  білдіретінін:  формула  бір  ӛлшемнің  болуын 

дәлелдеді, ол оны салмақ деп атады, ол ғаламшарлық  қозғалыста тҧрақты болып қала 

береді.  

Салмақтан  импульс  ӛлшеміне  ауысу  қиын  емес  –  қимыл  санын  жылдамдыққа 

кӛбейту тәсілімен: ол ҥшін торға диагональ бойынша жоғары және оң жаққа жылжыса 

жеткілікті.  Вертикаль  бойынша  жоғары  қарай  жылжу  импульстың  уақыт  бойынша 

ӛзгеруін  –  кҥшті,  горизанталь  бойынша  оңға  жылжу  екі  ӛлшемді,  яғни  импульстің 

ҧзындыққа кӛбейтіндісін аламыз. Егер туынды векторлы болса, біз векторлы ӛлшемді – 

импульс  сәтін  аламыз.  Егер  скалярлы  болса  –  онда  тағы  да  скалярлық,  теориялық 

физикада жиі қолданылатын – қимылды аламыз.  

Кҥшті жолға кӛбейту арқылы , горизонталь оңға жылжи отырып, ӛлшем бірлігі 

ҥшін бір ғана ӛлшем  – жҧмысты немесе қуат – векторлы ҥшін – кҥш мезетін аламыз. 

Вертикаль  жоғары  кӛтеріле  отырып,  энергияның  уақыт  ӛлшеміне  ӛзгеруін  білдіретін 

қуаттың бірлігін аламыз.  

Бірақ  Бартини  кестені  әр  тҥрлі  техникалық  жҥйені  жобалағанда  аналитикалық 

салымдардың  дҧрыстығын  тексеру  ҥшін  қолданды.  Ол  кесте  торларының  бір  уақытта 

сақталу заңдары екенін білмеді.  

Тек  қана  1973  жылы  П.Г.Кузнецовтың  «Физикалық  заңдарды  сипаттайтын 

әмбебап  тіл»,  «Геометрияның  кӛптігі  мен  физиканың  кӛптігі»  (1974ж  Бартинимен 

бірлестікте  ),  «Жасанды  интеллект  және  адам  популяциясының  санасы»  деген 

жҧмыстары шыққанннан кейін бәрі ӛз орнына тҧрды. (1975ж) LT-ӛлшемдер кестесі сол 

шеге болды, Г.Смиронованың табысты сӛзіне қарай математика мен физиканы біртҧтас 

жҥйеге  біріктіреді.  Біз  бҧған  философияны  да  қосамыз.  П.Г.Кузнецов  философияның 

идеалды объектілері мен математика сондай-ақ материалды физиканың объектілерімен 



 

20 


байланысын анықтады. Барлық қолданбалы математикалық терминдердің сӛздіктері LT 

кесте ӛлшемдерін қҧрайды.  

Кӛптеген  математикалық  анықтамалар  ішінде  мынадай  да  бар:  ол  қайталаулар 

тізбегін қҧрайды. Ол нені білдіреді? 



Қазіргі заманғы пікірге сәйкес барлық мазмұнды тұжырымдарды екі топқа 

бӛлуге 

болады: 

эксперименттік 

тексеріске 

ұшырайтындар 

фактілерге 

сҥйенетіндер  және  экспериментке  тәуелді  емес,  сӛз  ретінде  дұрыс  немесе  бұрыс

Екінші  топ  «тавтология»  деп  аталады,  олар  математиканың  мазмҧнын  қҧрайды. 

Австриялық  математик  Р. Мизес  былай  деп  жазды:  ҧғым  тавтологиялық  болып 

саналады, егер ол экспериментке тәуелді болмаса, себебі ол қҧбылыстар туралы ештеңе 

айтпайды, себебі ол қҧбылыстар туралы ешнәрсе айтпайды, тек логикалық ережелерді 

айтып беру болып табылады!». Сонымен, Ч. Дарвин, дҧрыс айтты: «Математика астына 

ғана тӛсегенді тас тәрізді ҥгітеді». Кӛбінесе математикалық тӛсем кӛптеген сандардың 

жиынтығы  болып  табылады,  ал  математиканың  басты  мазмҧны  оларды  ҧнтақтау, 

нысанын  ғана  ӛзгертіп  негізін  ӛзгертпейтін  операциялар.  Егер  мҧны  анық  тҥсінсек, 

математиканың  жаратылыстану  ғылымындағы  тиімділік  жҧмбақ  болуын  тоқтатады. 

Себебі  сандарды  жҧмарлау  ешқандай  жаңалық  әкелмейді,  егер  олар  физикалық 

шындыққа сәйкес болса онда олардан кӛптеген операциялардың кӛмегімен алынғанның 

барлығы шындыққа сәйкес келеді. Сонымен, барлық «қҧпиялар » мен «мәлімсіздіктер» 

ҥздіксіз,  континуалды  физикалық  бірліктер  қатардағы  санға  айналатын  жерге 

шоғырланған.  Ал  бҧл  есептеп  шығарғанда  шықпайды,  ал  ӛлшегенде  экспериментті 

ӛлшем  кӛмегімен  берілген  ӛлшемді  басқа  ӛлшеммен  салыстырғанда,  ӛлшем  бірлік 

ретінде алынған жағдайда шығады. Бірыңғайлылық талабы бҧл жерде ҥлкен рӛлге ие, 

себебі бір тек шегінде, бір сапада ӛлшемдерді қосу мҥмкін болады.  

Осы ӛлшемдерде математиканың ерекше тиімділігінің қҧпиясы сақталған, олар 

кейіптеп  айтқанда  «шегелер»  математика  сияқты  физикалық  ҧғымдарға  қағылады. 

Сондықтан  ӛлшем  бірліктерін  және  оның  жҥйесін  жасаумен  әлемнің  ең  кӛрнекті, 

атақты ғалымдары айналысты.  

Ӛркениеттің  кҥрделілігі  айнадағы  сияқты  олармен  ӛлшенетін  бірліктердің 

қолданылуында.  

Антикалық 

әлемнің 


қажеттіліктері 

санаулы 


ғана 

ӛлшемдермен 

қанағаттандырылды:  –бҧрыш,  ҧзындық,  салмақ,  уақыт,  алаң,  кӛлем,  жылдамдық.  Ал 

қазіргі уақытта Халықаралық ӛлшем бірлікте жҥйесі жеті негізгі ӛлшем бірлігінен басқа 

(ҧзындық,  салмақ,  уақыт,  заттар  саны,  температура,  ток  кҥші  және  жарық  кҥші),  екі 

қосымша  (жазық  және  дене  бҧрышы)  екі  жҥз  шақты  механикада,  термодинамика 

менэлектромагнетизмде,  акустикада,  оптикада  қолданылатын  ӛлшем  бірліктерін 

пайдаланады. Халықаралық жҥйеден басқа практикада басқада жҥйелер қолданылады. 

СГС  –  сантиметр,  салмақ  грамы,  секунд;  ағылшын  FPS  –  фут,  фунт,  секунд  және  т.б. 

1963  жылдан  бастап  Халықаралық  жҥйе  кӛптеген  елдерде  заң  актілері  пәні  болып 

табылатындықтан  ғалымдар  арасында  ӛлшем  бірлік  тҥрі  ретінде  нені  алатындықтары 

туралы пікірталастар жҥріп жатады.  

Неге  ӛз  кезінде  Гаусс  негізгі  ретінде  ҥш  ӛлшемді  таңдап  алды,  неге  бес,  неге  біреуін 

таңдамады? Неге содан кейін оның санын жетіге дейін ӛзгерту керек болды? Болашақта 

осы тізімді толықтырмайтынымызға кепіл бар ма?  

1969 жылы П.Г.Кузнецов LT-ӛлшемдер жҥйесінің әмбебап ӛзі таңдаған нҧсқасын 

кӛрсетті.  Ол  оны  атақты  Р.Бартини  жҧмысымен  таныспастан  бҧрын  алды.  Бартини 

жҧмысы  туралы  1970  жылы  белгілі  болды.  В.М.Капустян  Кузнецов  семинарының 

бірінде былай деді: «Осыған ҧқсайтынды бір италиялықтан кӛрдім Б.Браун 1941 жылы 


 

21 


соған  ҧқсас  ҧғымды  ҧсынды,  ал  одан  бҧрын  –  Герман  ӛзінің  Форономиясында  1716 

жылы ҧсынды. 

Енді  LT  әмбебап  жҥйені  ашу  ӛте  маңызды  болды.  Ол  «табиғаттың  жалпы  заңы 

деген  ҧғымды  кіргізгісі  келді.  Ал  ӛз  кезегінде  табиғаттың  жалпы  даму  заңдары 

бойынша тензорлық кӛзқарасты да П.Г.Кузнецов осыны жасады. 

Ол  LT-таблицаның  материалды  және  идеалды  әлемнің  сапа  классификаторы 

екенін кӛрсетті. Таблицаның әр торы –ол жҥйелер класы, нақты әмбебап ӛлшем. Ол әр 

класс  жҥйесінің  арасында  байланыс  орнатады.  Бҧл  шектер  LT-ӛлшемдердің  кеңістік-

уақыт  ӛлшемімен  анықталады.  Белгілі  нақты  ӛлшемде  жҥйенің  сапасы  сақталады.  Ал 

олардың  ӛзгеруі  таза  сандық  мәнге  ие.  Бірақ  сандық  ӛзгерістер  жҥйе  сапасын  ӛзгерте 

алмайды, онда LT-ӛлшем тҧрақты болып қалады.  

Нақты LT-ӛлшемді сақтайтын кез-келген табиғат заңының жалпы қасиеті ол ӛз 

қасиетін сапа шегінде кӛрсете алады. 

Г.Крон  тензорларының  қасиетін  зерттей  отырып,  П.Г.Кузнецов  таблица  LT-

ӛлшемі координаттың әмбебап жҥйесі болып табылатынын атап кӛрсетті. Бір клеткадан 

екінші клеткаға ауысу – ӛз ӛлшемі сапа мен санды кіріктіретін бір координат жҥйесінен 

екінші координат жҥйесіне ӛту.  

Сондықтан  табиғаттың  жалпы  заңдары  –  бҧл  ӛлшем  [L



R

T

S

]-ның  инвариант 

екені,  таңдап  алынған  жеке  координат  жҥйесінен  тәуелсіз  (бақылаушының  жеке 

кӛзқарасына тәуелді емес). 

Табиғаттың  жалпы  заңының  стандарты  болып  [L

R

T

S



]=const  ӛлшемнің  теңесуі 

болып  табылады.  Табиғаттың  әр  нақты  заңы-координаттың  жеке  жҥйесіндегі  жалпы 

заңның кӛшірмесі.  

Оның  бірі  –  1619  жылы  Кеплер  бекіткен  ғаламшар  қозғалысындағы 

гравитациялық  салмақтың  тҧрақтылық  заңы.  Бірақ  ол  тарихта  бірінші  сақталу  заңы 

болған  жоқ.  1609  жылы  шыққан  Кеплердің  екінші  заңы  осындай  болды:  секторлы 

жылдамдық  –алаң  ғаламшар-радиус  векторын  уақыт  ӛлшемінде  орбита  бойынша 

қозғалатын.  

Тарихтағы  ҥшінші  сақталу  заңы  –  импульстың  сақталу  заңы  –  1686  жылы 

И. Ньютон  ашқан,  одан  кейін  жҥз  жыл  бойы  ҥзіліс  болды.  Тек  ғасырлар  тоғысында  –

1800  жылы  –  П. Лаплас  тӛртінші  заң туралы  айтты  –  импульс  мезетінің  сақталу  заңы. 

42  жыл  ӛткен  соң  Р. Майер  энергияның  сақталу  заңын  ашты,  ал  Дж.  Максвелл  1855 

жылы оны ӛрістің тҧрақты дамуына қуат сақталу заңын қолдана отырып аяқтады.  

LT жҥйе кестесі осы алты заңды тәртіппен салып беретініне сендіру қиын емес. 

Әлемнің  физикалық  картинасына  кҥрделі  ҧғымдарының  қосылуын  кӛрсете  отырып, 

олар  ӛлшемсіз  константтан  диагональ  бойынша  оңға  және  жоғарыға  ӛтеді.  Соның 

ішінде кҥрделі ӛлшемдер жеке заңдар хақында бҧрынғы заңдарды қосады, ӛздері кҥш 

кетіретін қҧбылыстар санын қосады.  

Жоғарыда  аталған  болатын,    энергия  сақтау  заңдары  Ӛмір  қҧбылыстарын 

біріктіретін бастау бола алмайды, себебі олар оның шекті деңгейінен алыс тҧрады.  



Бұл  құбылыстар  қуат  сақталу  заңдарының  бақылауында  болады:  толық 

қуат  жҥйеге  толық  кіргенде  белсенді  қуаттың  сомасына  тең  және  жҥйеден 

шыққанда жоғалу қуатына тең N = P + G, где N –толық қуат, Р  – белсенді (пайдалы) 

қуат, G –жоғалту қуаты. 

Бҧл  заң  кез-келген  белсенді  қуаттың  ӛзгерісі  қуат  жоғалту  ӛзгерімен  теңеседі 

және  жҥйенің  толық  қуатының  бақылауында  болады.  Бҧл  мынаны  білдіреді: 

энергияның  таратылу  және  жиналу  ҥдерістері,  тәртіп  пен  бей-берекеттік,  Ӛмір  мен 

Ӛлім қуат сақталу заңдарының қҧзырында екенін кӛрсетеді.  

 


 

22 


10. 

Қуат сақталу заңын кім

 

табиғаттың жалпы

 

даму заңдары

 

ретінде 

ашты?

 

 

П.Кузнецов  Лагранждың  1788  жылы  осы  заңды  аналитикалық  механикада 



бекіткенін  кӛп  рет  айтты.  Д.Максвелл  1855  жылдан  бастап  оны  Фарадеев  тҥзулерін 

зерттегенде  қолданды.  Г.  Крон  1930-1968жж.  –  электр  жҥйелерін  қайта  қҧрғанда 

қолданды. Және оның әрқайсысы  кез-келген координаттың жеке жҥйесінде жазылған 

қуат сақталу заңының кез-келген ӛрнегін қолданды.  

Осы тҧрғыда қуат сақтау заңының берілген тҧжырымдары жеке болып есептеледі. 

Оның  барлығы  жеке  координат  жҥйесіне  жалпы  заңдардың  проекциясы  болып 

табылады.  

Лагранжда ондай жеке; 

Максвеллде – Фарадеев тҥзулері 

Кронда – электр жҥйелері  

П.Г.Кузнецов еш жерде қуаттың жалпы сақталу заңының авторын жазбаған. Және 

бҧл  кездейсоқ  емес.  Барлық  белгілі  тҧжырымдар  жеке  координат  жҥйесінде  жалпы 

заңның сандық кӛрінісі.  

Бір  жалпы  заңның  әр  тҥрлі  сандық  танымын  не  біріктіреді?  Осы  сҧраққа 

П.Кузнецов жауап берді.  

Оларды  табиғаттың  жалпы  заңы  ретінде  қуаттың  сақталу  заңы  біріктіреді,  қуат 

ӛлшемімен бірлікте ашық жҥйелер класында инвариант болып табылады.  

П.Г.Кузнецовке  дейін  әмбебап  ӛлшемнің  сандық  жағы  –қуат  ашылды. 

П.Г.Кузнецов  осы  ӛлшемнің  сапалық  жағын  ашты  және  оның  сандық  жақпен 

байланысын  кӛрсетті.  Тек  П.Г.Кузнецов  қана  қуат  ӛлшем  бірлігін  табиғаттың  жалпы 

заңы ретінде кӛрсете білді: ол екі жақты табиғи сипатқа ие: сапалық және сандық.  

 

Бұл не береді? 

Бҧл  табиғаттың  жалпы  даму  заңдарын  инвариант  қуатпен  ӛзгерген  топ  ретінде 

қабылдауға  мҥмкіндік береді.  Заңның  барлық  жеке  тҧжырымдары  жаңарымдар  тобын 

қҧрайды, оның инварианты қуат ӛлшемдігі болып табылады.  

 Жалпы  заңдарды  бҧзбай  бір  координат  жҥйесінен  екінші  координат  жҥйесіне 

кӛшуге мҥмкіндік пайда болды. Бір пән мәселесін басқа пән саласы туралы білімдерді 

пайдалана отырып шешуге мҥмкіндік туды.  

Біз  П.Г.Кузнецов  ашқан  қуат  сақталу  заңын  табиғаттың  жалпы  заңдарының  бірі 

ретінде  қарастырып  ӛттік.  Егер  ғылымның  жоғары  мақсаты  табиғат  заңдарын  ашу 

болса,  онда  табиғаттың  жалпы  заңдарының  әмбебап  жҥйесінің  ашылуы  –  ол  Ҧлы 

ашылулар.  

 Осы  ашылымдарды  П.Г.Кузнецов  ӛзіне  дейінгі  ҧлы  ғалымдардың  жаратылыстану-

ғылыми  және  гуманитарлық,  философиялық  идеяларын  дамыта  отырып,  соған  сҥйене 

отырып ашты.  

 

11.



Табиғаттың

 

жалпы заңдарының әмбебап

 

жүйесінің ашылуы

 

Қанша ӛлшем бірлік болатын болса, сонша заң болуы мҥмкін. Бірақ ӛлшемдерге 

принципиалды  тҧрғыда  шектеу  болмағандықтан,  онда  табиғат  заңдары  да  шексіз  кӛп 

болуы мҥмкін.  

Бірақ  қазіргі  кезде  ашылған  ӛлшем-заңдары  саусақпен  санарлықтай 

болғандықтан, біз табиғаттың барлық заңы ашылды деп есептей алмаймыз. Оның тізімі  

ғылыми ойлау дамуының барысында ҥнемі толықтырылып отырады.  


 

23 


П.Г.Кузнецов  ізденістің  басты  бағыттарын  кӛрсетті.  Ӛмірдің  тарихи 

дамуының  инварианты  ғылыми  ойдың  Адам  ҥшін  магистралды  бағытта  жылжуын 

кӛрсетіп, табиғат-қоғам-адам жҥйесінде Адамзаттың тҧрақты дамуын кӛрсетеді.  

Бір  жақты  формалды-логикалық  ойлау  ӛзіме  керекті  мен  ӛзіме  керексіздің 

арасындағы  қарам-қайшылықты  шеше  алмайды,  ол  материалды  әлемде  ӛзгеріп 

отырады.  

Біздің әрқайсысымыз екі әлемнің ӛкілі болып табыламыз. Біздің әрқайсысымызда 

материалды және идеалды бастау»тігіліп тҧр» 

 Сондықтан  әр  адам  тҥсінгісі  келеді:  «Қалай  барлығы  ӛзгереді  және  сол  уақытта 

ӛзгеріссіз қалады?». Математика тілінде тензорлық тілде инвариантпен топ тапсырмасы 

болып табылады. Осы міндеттің қолданбалы ҧғымын былай кӛрсетуге болады? Қоғам 

мен  табиғатта  уақыттың  ӛзгеруімен  барлығы  да  ӛзгереді:  судың  қҧрамы  ӛзгереді, 

ауаның,  топырақтың,  тауарлардың  сапасы  мен  саны,  олардың  ассортименті, 

қҧндылықтар  мен  қҧндар  ӛзгереді,  ҥкіметтер  ӛзгереді,  ел  аттары,  саяси  қҧрылымдар 

және меншік тҥрі, қоғамдық және жеке сана ӛзгереді, әр адам ӛзгереді, әлем және ӛзің 

туралы ҧғымдар ӛзгереді. Ӛзгерісіз болып тек табиғаттың жалпы заңдары қала береді.  

Гегельдің  «жарым  шексіздігін»  қолдана  отырып  заңды  қатарға  тҧрғандай  етіп 

кӛрсетуге болады : 

[L

0

T



0

]= [L


0

T

0



]t

0

+[L



0

T

-1



]t

1

+[L



0

T

-2



]t

2

+…+[L



0

T

-K



]t

K

+… 



LT-ӛлшем бірлігі ҥнемі ӛзгереді, себебі әр мҥшенің ӛлшемі ӛзгерусіз қала береді. 

Мынадай қағидат: «Барлығы ӛзгереді және ӛзгеріссіз қалады». Гегельдің бҧл қағидатын 

П.Кузнецов Фермның соңғы теоремасын дәлелдегенде қолданды.  

Бізді  ӛмірдің  ғаламдық  қҧбылысы  ретінде  дамуы,  қалыптасуы,  пайда  болудың 

жалпы заңдары қызықтырады.  

П.Г.Кузнецов  осы мәселенің шешімін  Ғаламның барлық деңгейінде қарастырды: 

микро, макро және супер деңгейлерде, Ӛмір дамуының жалпы заңы [L

5

T



-5

] ӛлшемімен 

ӛлшеулі  осы  заңның  салдары  болып  табылатынын  кӛрсетті.  П.Кузнецов,  –  айтқандай 

«Ӛмір  қҧбылыстары  ».  Басқа  қуат  сақтау  заңының  салдары  болып  ӛлі  табиғат 

ҥдерістері болып табылады. 

Бірақ  ӚМІР  мен  ӚЛІМ  қҧбылыстары  қуат  сақталуының  [L

5

T

-5



]  ӛлшемді  жалпы 

заңының бақылауында болады 

Осы  қҧбылыстардың  ӛзара  әрекеті  Ғаламның  барлық  ҥдерісін  қҧрайды. 

П.Г.Кузнецов  ӚМІР  және  ӚЛІМ  мәселесін  шешуді  40  жылдарда  бастады.  Он  тоғыз 

жасар жас бозбала ӛз жазасын сталиндік лагерде ӛтей жҥріп академик В.В.Парин және 

Н.Ф.Федоровский  сияқты  ҧлы  ғалымдармен  қарым-қатынас  жасады.  Оның  назары 

Ф.Энгельстің  классикалық  сҧрағына  жауап  табумен  болды:  «Нҧрлы  энергия  қайда 

кетеді?  Ол  қалай  қайтадан  әрекет  ете  бастайды?».  Осы  сҧрақтарға  жауапсыз  шеңбер 

болмайды  және  бірінші  және  екінші  термодинамика  заңдарының  арасында  қарама-

қайшылық  басталады.  Бҧл  қарама-қайшылықты  Кузнецов  1958  жылы  жҧмысында 

қарастырды.  Сонда  П.Г.Кузнецов  бҧл  сҧраққа  жауап  беру  ҥшін  энергия  қозғалысын 

уақытқа  тәуелді  етіп  қарастыру  керек  деп  кӛрсетті.  Бірақ  бҧл  қозғалыс,  ол-  Лагранже 

мен  Максвелл  қолданса  да,  бірақ  кейін  қуат  сақталу  заңының  физикада  жазылмағаны 

анықталды. LT кесте қасиеттерін зерделегенде [L

5

T

-5



]  ӛлшемі  кестенің  оң жақ жоғары 

бҧрышында тҧрғаны анықталды. Және қазіргі кезде ол жалпы ӛлшемдердің ең белгілісі 

болып есептеледі. Басқа барлық ӛлшемдер қуаттан белгілі бір ережелерге байланысты 

қуаттан алынып қалуы мҥмкін.  

Жоғарыда біз П.Г.Кузнецовтың мәселе тҧрғысын анықтау ҥшін сҧрақтарды ғажап 

қарапайым тҥрде басқаша қоя білетінін айттық. Энгельс сҧрағын П.Г.Кузнецов басқаша 

қойды:  


 

24 


1.

 

Неге  кейбір  фотондар  жҧтылады,  ал  кейбіреулері  жҧтылмайды?  Неге 



жҧтылған  фотондар  химиялық  реакцияға  алып  келеді,  ал  кейбіреулері  басқа 

молекулаларға  беріле  отырып  молекуланы  қоздырып,  люминесценция  тҥрінде 

жоғалады? Бҧл сҧрақтың жауабы қарапайым – әр молекула осы молекуланы жҧту 

спектрінде тек сол фотондарды жҧтады.  

Осы  сҧраққа  жауап  А.Эйнштейнның  радиоционды  катализ  теориясына  және 

фотоэффект  жиілігіне  қатысты  болды.  Егер  фотон  жиілігі  фотоэффект  жиілігінен  аз 

болса, біз қызу әсерін аламыз. Егер жиілік шекті деңгейден ӛтсе, біз химиялық реакция 

болатынын білеміз. 

Егер бірінші фотон қуаты (активация энергиясы фотоэффект жиілігімен) бӛлінген 

фотондардан  аз  болса  ерікті  экзотермиялық  реакция  болады.  Егер  бірінші  фотон 

қуаты  қуат  жоғалтудан  кӛп  болса,  онда  жиналған  энергиясымен  ырықсыз 

эндотермиялық реакция болады.  

Бірінші  химиялық  реакция  типі  энергияның  шығуымен  тҥсіндіріледі  және 

диссипативті  ҥдеріс  болып  саналады.  Ал  екінші  типі  энергия  жҧтумен  тҥсіндіріледі 

және  антидиссипатив  ҥдеріс  болып  есептеледі.  Осы  ҥдерістердің  ӛзара  әрекеті  фотон 

мен молекула әрекеттесуінің барлық спектрін қамтиды.  

Диссипация  мен  антидиссипацияның  бҧл  физикалық-химиялық  ҥдерістерінің 

ерекшеліктері  фотоника  мен  тірі  және  ӛлі  табиғаттың  резонансты  теориясының  




жүктеу 0.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет