О қ у ә д іс т е м е л ік к у р а л жалпы редакциясын баскарғандар



жүктеу 115.95 Kb.
Pdf просмотр
бет1/7
Дата08.09.2017
өлшемі115.95 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

!l!i
"хнішіНІІІ 
HSIiS! 
іш и м •••—
1
3
1
5

ВАЛЕОЛОГИЯ
( О Қ У - Ә Д ІС Т Е М Е Л ІК   К У Р А Л )
Жалпы  редакциясын  баскарғандар: 
Профессор  X.  К-  СӘТБАЕВА, 
доцент  Ж.  Б.  Н ІЛ Д ІБАЕВА
' А Л М А Т Ы  
«ҒЫ ЛЫ М » 
1999

А  В  Т   О  Р Л  А  Р  Ы
К а з М М У   қалыпты  физиология  жэне 
валеология  б а іамы  кафсдрасынын  кызметксрлсрі:
X   К .  С Ә ТБАЕ ВЛ ,  Ж .  Б.  Н ІЛ Д ІБАЕВА,  3.  С   Ә Б ІШ Е В А .
X.  X.  ХА С Е Н О В А ,  Г   А.  БЕСПАЛОВА,  Н.  С.  БАЙЖ АН О ВА, 
С.  Б.  Ә С Е М Б Е К О В
, 厂
 Д.  Ж ЕТП ІС БА ЕВ А,  А.  С.  КАЗЫ БАЕВА
г…
’ へ
  Г1 Ш
П
, А С <
П і к і р   ж  а  з  ғ а  н  д а  р:
• ç i

1
Профессор  Г.  М.  МҮСАҒАЛИЕВА, 
Профессор  Ү.  И.  КЕНЕСАРИЕВ
Валеология.
Ғылым,  1999.-
Оку-әдістемелік  қүрал. 
156  б.
Ал маты:
Кейін  калыптаскак,  казіргі та нда адамдардын саулығын одан 
эрі  сактау  проблемаларын  жан-жакты  камтитын  мсдицинаныц 
енді-снді дами  бастаған  саласы  —
— валеология  ғылымы  жѳніидегі 
түжырымдар төңірегііше  сөз  болады.  Валеология  —  дерікс  шал- 
дыкпаған, дені  сау адамдардын денсаулыгы туралы  ғылым.  Сон­
дыктан  бұл  төңірегіидегі  талаптарды  жан-жакты  білу  әрбір  а^а- 
маттың  парызы.
Кітап  жогары  жэне  арнайы  орта  медицина  оку 
оры нд ары - 
нын  студенттеріне,  денсаулык  сактау  мексмелерінің  кызметкер-
ЛСрІНе 

ОКМПМЯИҒЯ НПН

ІПППЫ.
IS B N   - 5 - 6 2
.
6
nx
u
9
C .

орайғыроа
—0а48(9гдЛы  ПМУ-дІң' 
академик  С.Бейсембаев 
атындағы  ғылыми
К ІТ А П Х А Н А С Ь *
©  Сәтбаева  X.  Қ. 
Нілдібасва  Ж . 1 
Әбішева  3.  C . і

КӀРӀСПЕ
Валеология  жөніндегі  сіздердіц  назарларыңызға 
үсы

нылып отырған зергтемелік сабақтарға арналғаи ж и н а к.— 
медицинаның  осы  бір  жаңа  әрі  карк,ынды  дамып  келе 
жаткан  саласындағы 
түңғыш
 
оқу-әдісгемелік  қүрал.  Вале­
ология — дені сау адамның саульіғын одан әрі сақтау мәсе- 
лелеріне  арналған  ғылым.  Бүрын  ауырған  адамнын  сол 
қалпым  сақтап,  саулығын  жетілдіру,  нығайту  жолдарын 
карастырады,  яғни,  аурулардың  алдын  алатын  алғашкы 
амалдары  хакы ндағы  мағлұматтар  к.атарын  зерделей- 
ді.Тұрғындарды  сауықтыру  маңыздылығы  мемлекеттік 
деңгейде  мойындалды  жэне  республика халкына арналған 
Президент  Н. Ә.  Назарбаев™и. жолдауында да ерекше атап 
көрсегілген  болатын.
Біздің  қоғамымызда  әлі  кұнге  дейін  «дені  саудың  —
— 
жаны  сау»  деген  қағиданың  қалыптаспағанын,  ө кін іш ке  
орай,  атап  өту  керек те  шығар.  Жүрттың  басым  кө п ш іл ігі 
ауру шымбайға батып, дәрігерге жүгінгенде ғана өз денса- 
улығы туралы ойлай  бастайды.  М ұның дәрігерлерге де көп 
жағдайда қатысы бар, себебі дәрігер ез міндетін ауру адам­
ды  қарап,  тексеру  деп  тѵсінеді.  Түрғындар  денсаулығын 
қорғауға  ж ан-ж ақгы   мүдделі  болу 
үшін
 
отбасы  дәрігер- 
лерін  дайындауды  к.олға  алу,соны  дамытуға  көңіл  бөлу 
керек деп  есептейміз.
Ж инақга  болашақ  дәрігерлерді  кең  аук.ымды  профи- 
лактикалық  кызметке дайындаудың теориялык жәие  кол- 
данбалы  мәселелері  жүйелі,  дәйекті  түрде  карастыры- 
лады.  Салауатты  өм ір  салты ны ң 
ү ғы м ы
  аны қталы нады . 
Аурудың  пайда  болу себептеріне  және  гұрғындар өлім інің 
деңгейін төмендету мәселелеріне үлкен  м^н беріледі.  Қатер 
факторларының сипаттамасы  талданады.  Жеке  бас  гигие- 
насы  —
— аурудың  алдын  алатын  факторлар  ретінде  баян- 
далады.

Авторлардың  пайымдауынша,  дәрігерлерді  лайындау 
урдісінде  болашақ  мамандарға  адам  денсаулығының  кал- 
пын,  олардын.  ағзаларының  мѵмкіндіктерін  сипаттауды, 
денсаулығындағы  өзгерістерді  болжай  білуге,  болашакта 
туындайтын  қатер туралы әрбір адамды  құлағдар етуге дә- 
режесі  жететіндей  етіп  оқыту  керек  секілді.
Алайда,  ең бастысы, дәрігерді  «Салауатты  өмір  с алты­
на» қалай үйрету туралы біліммен қаруландыру қажет, оған 
денсаулықты  сақтау,  отбасын  әлеуметтендіру,  ерессктер 
мен балалар ерекшелікгерін есепке ала отырып, организм- 
дерін  шынықтыру  әдістері  туралы  иақты  кеңестер  беруге 
тура  келеді.
Оқу-әдістемелік кұралда ҚазМ М У-иы ң «қалыпты фи­
зиология»  кафедрасы нда  —  валеологияны  оқытудың төрт 
жылдык.  тәжірибесі  және  1994  жылдан  бері,  жыл  сайын 
Денсаулық  сақтау  министрлігі  мен  Денсаулык.  сактау  ко- 
митетінің  қамқорлығы  аясында  өтксрілген  конферен- 
циялардыц  осы  пәниің  к.олданбалы  проблемаларын  тал- 
қылаудан  туындаған  қарарлары  ескерілген.
Бұл әдістемелік нѵскау тек студенггерге  ғана емсс,  со­
нымен қагар денсаулығын жетілдірем деген жүрттың бәріне 
пайдалы  болар деп  үміттенеміз.
Авторлар  ж и на қты ң   мазмұнына  және  безендірі- 
луіне байланысты  барлық өзгертулер мен ескергулерді ри- 
зашылықпен  к.абылдайды.  Үсыныстарыңызды  профессор 
X.  Қ.  Сәтбаева  басшылық  ететін  валеологияныц  жоғары 
оқу орындары аралығындағы Орталығына арнап, мына ме- 
кен-жайға:  480012.  Алматы  қаласы,  Төле  би  көшесі, 
88-үйге жіберуіңізді  отінеміз.

1-САБАҚ
ВАЛЕОЛОГИЯҒА КІРІСПЕ, 
ВАЛЕОЛОГИЯ  П Ә Н І Ж ӘНЕ ӘДІСТЕРІ. 
САЛАУАТТЫ  ӨМІР САЛТЫН  (СӨС) 
ҚАЛЬІПТАСТЫРУ. 
ДЕНСАУЛЫ ҚҚА ЗАЛАП  КЕЛТІРЕТІН  ФАКТОРЛАР
САБАҚТЫҢ М А Қ С А Т Ы :1 . Студенттерді  Валеология  пәнімен
ж әнс  әдістсрімен,  салауатты  өмір 
сүрудің физиологиялык негіздерімен, 
денсаулыққа  залалды  факторлармен 
таныстыру.

2.  Студснттерді  Валеологиядаи  өтетіп

сабак так.ырыптары  жэне  реферат

 
жазу  принциптерімен таныстыру.
Т А Қ Ы Р Ь ІП   Б О Й Ы Н Ш А   Т А Л Қ Ы Л А Н А Т Ы Н  

М ӘСЕЛЕЛЕР: 
'  

1 . Валеология  пәнінің анықтамасы.
2.  «Денсаулық»,  «қалып» деген  үғымдар.
3.  Физикалық,  психикалык.,  жеке бас және әлеуметтік 
саулық.
4.  Валеология  әдістері.
5.  Денсаулыкқа  залал  келтіретін  негізгі  факторлар.
Д Е Н С А У Л Ы К   ТУРАЛЫ   К Е Й Б ІР   М Ә Л ІМ Е Т Т Е Р
Валеология Медицина ғылымының маңызды тармағы, 
соңғы он жыл  шамасында 
дүниежүзінің 
барлык. елдеріндегі, 
сонымен  бірге ТМ Д республикаларындағы  халык денсау- 
лығының  едәуір  нашарлауына  және  ғұмыр  үзақтығының 
қысқаруына байланысты 
адам денсаулығы туралы ғылым 
болып  қалыптасты.
Валеология  —
— екі  сөзден  құралған.  «Vale»  латынша 
(«сау болу»,  «аман  болу») деген  сөзден туындайды,  «logos»

грекше  («ілім»,  «ғылым»)  деген  сөз.  Валеология  терм и нін 
1960  жылдарда  профессор  И.  М.  Брехман  енгізген.
Адам  денсаулығының  негізгі  кѳрсеткіш терінін  тѳмен- 
деуі,  кѳптеген  отандас ж эне  шетел  гылымдарьиіык  негізгі 
пікірлеріне  қарағанда  денсаулык,  туралы  ілім  жаңалыкта- 
рынан  адамдардын.  беймағлұмдығына  жэне 

[ем■

ѵрайль
卜 
лығына  да  байланысты.  Сонымен  бірге  аурудын  алдын 
ал уд ын  б ірінш і  деңгейдегі  бірегей  амалдар  жѵйесі  жүмы~ 
сынын  едәуір  нашарлауына  әкеп  сокты.  Баршаға  мәлім 
болғандай,  медицина  ғылым  болып  туғаннан  бері,  оныц 
басты  мақсаты  — адам денсаулығын сактау және ны м йгу, 
ал  ауруларды  емдеу  —
— медициналык, доктринамың  екіниіі 
бөлімін  кѵрастырады  деген  аңыздарға  ден  койсак,,копе 
ш ы ғы с   ә м ір ш іл е р і  денсаулык.  сақтауды  өте  дәріптеген. 
Ө зінің  сарай  емшілеріне  тек  дендері  (әміршілердің)  сау 
болған  күндеріне ғана жалақы төлеген.  Кай заманнык бол­
масын  м едицина  кемеңгерлері  денсаулы қты   табиғат 
тарткаи керемет сый ретінде бағалап, денсаулықты сактауға 
көп  мән  берген.  Алайда,  медицина  к.аншалықты  көне 
болғанымен  осы  ғасырдын алғашқы  он  жьшдығына дейін 
«денсаулык»  деген  ү ғы м н ы ң   ғы лы м и  анык,тамасы  бол- 
маған.  1903  жылы  халықаралык,  медицина  конгресінде 
И.  П.  Павлов «...  ө кін іш ке   орай бізде әлі  күнге дейін  орга- 
ни зм нің   негізгі  принци пі  —
— «денсаулық»  деп  аталатын 
сыртқы және  іш к і  біркелкілік (түрақтылык)  калыптың ай­
кы н  анықтамасы  жок....»  деген.  Ол  кезеңнен  бері  жағдай 
біршама  өзгерді.
Э р  тѵрлі себептер әсерінен  медицина емдік,  госпиталь- 
дык.,  емханалық,  соңғы  он  жылдықтар  бойына  ыкшам 
мамандандырылған  сипа

  алып  келеді.  Медицина  казіргі 
кезде  негізінен, денсаулык  туралы  емес,  аурулар  хак.ын- 
дағы  ғылымға  айналып  бара  жатыр.  Мѵндай  сипаттама 
үлкен  медициналық энциклопедиядан да орын алған.  Онда 
былайша  жазылған:  «Медицина»  —
— ежелден  адам  ауруын 
емдеп,  алдын  алуды  мѵрат  етіп  келе  жаткан  ғылым  (25  т., 
47-6.)-  Бѵл  аныктамада «денсаулык» деген тіпті сѳз де жоқ.
Адам  денсаулығы  өте  көп  факторларға  тәуелді,  іш кі 
және сондай-ақ сыртқы себептермен 
бірге 
ә р кім н ің  
ө зім ік 
және  әлеуметтің,  мемлекеттің денсаулығына деген  кемел.

утымды да,  тиімді  көзқарастарына  байланысты.
Ә ркім н ің  байлығы,  шынында да, неден, қалай жинақта- 
латыны  жөнінде  казақ  халқында  бейнелі  көркем  аныкта- 
ма бар. 
.ン
«Бірінші  байлык  — денсаулык,
Е кін ш і  байлық  —  ак.  жаулык,, 
「いパ 
'  -
Ү ш інш і  байлық  —  он  саулық»  ? 
:

: —
я t-ми айтқанда,  «бірінші байлық — денсаульіқ,  екінш і  бай­
лы к — ана бастаған отбасы  (шығыста күйеуге ш ы ккан ^йел 
тазалык.тың,  игілікті ойлардыңжәне отбасы амандығынын, 
символы  ретінде  басына  а қ  орамал  тартатын  болған); 
үш інш і  байлык  —үй  шаруашылығындағы  ү л ке н -кіш ін ің  
негізгі  тағамы  дайындалатын  c y t  беретін 
сауын 
малдар.
Жер  шары  халыктарын  әлеуметтік-гигиеналы қ  тек- 
серіске алу нәтижесінде жинақталған көп  кѵжаттарды тал- 
дағаннан  кейін  Д Д С Ү   (дүниеж үзілік  денсаулык  сактау 
үйымы) 
мынадай 
қорытындылар жасады:  «Тұрғындар ден- 
саулығының  кд/шы  —  49—53%шамасында,  өмір  сүру сал- 
тына  байланысты,  оір  сөзбен  айтк.анда,  өз  денсаулығына 
деген  көзқарасына байланысты,  17—20%  шамадан тыс ор- 
таға (айткандайын, жыл санал бѵл  фактор элемдік,  эколо­
ги ялы к,  жағдайсыздықтардың  асқынуынан  кең  етек  алып 
келе  жаты р),  18—22%  түқы м   қуалайтын  себептерге  (ге н о ­
ти п ),  жеке  бас  ерекш еліктері  ж э н е   т.  б.,  соны мен  те к 
8
— 
10% денсаулык. сактау жұйелерінің кызмет жѵмысына бай­
ланысты».
Сонымен,  денсаулык  кѳп  факторларға: 
м әсіл-түк.ы м , 
әлеумеітік-экономикалы к,  табиғи  орта  жағдайлары,  ден­
саулык жүйесінің даму денгейі,  әсіресе адамның өз денса- 
улығына деген  көзқарасына  байланысты  б о л а д ы . .
ДЕНСАУЛЫҚ ДЕГЕНДІ  ҚАЛАЙ  ТҮСІНЕМІЗ?
Д үниеж ұзілік  денсаулык  сақтау 
ү й ы м ы н ы ң  
(Д Д С Ү ) 
анықтамасы  бойынша,  денсаулық  дегеніміз  организмде 
аурудың  не  болмаса физикалык,  кем істіктің ж оқты ғы   ғана 
емес,  ол  табиғи  (физикалық),  рухани  және әлеуметтік то­
лык. аман-есеидік.  Академик  В.  П.  Казначеевтін жеке  бас

денсаулығы туралы анықтамасы бүдан да толығырақ: «ден­
саулык. дегеніміз,  организмнің  үзақ  өмір  сүру  барысынла 
биологиялы к  ж эне  психикалык.  әрекеттері  меи  тиімді 
жүмыскерлігінің, әлеуметтік белсенділігінің, сондай-ак жас 
ерекшеліктеріне сәйкес дені сау үрпақ жалғастыру 

абіле- 
т ін ің   сақталуы  мен  дамуы».
Денсаулық  —  физикалык.,  психикалық,  рухани  және 
әлеуметтік  болып  бөлінеді.
Ф и з и к а л ы к   с а у л ы к   дегеніміз  адам  орга

 
низмінде функциялардың өздігінен  реттелуі,  функциялық 
үрдістердің келісімді өтуі, сыртқы орта әсерлеріне бейімделу 
қасиеттерінің жоғары  дәрежелі  жағдайда  болуы.
П с и х и к а л ы к   с  а  у л  ы  қ  —  ауруды  болдырмау, 
қайтсе де одан арылу «адам өмірінің мак,саты» болуын  бол­
жайды.
Ә л е у м е т т і к   с  а  у л  ы  к.  —  адамның  әлеуметтік 
белсенділігінің,  яғни  жеке  адамның  айналадағы  өмірмен 
біте  қайнау дәрежесі.
Денсаулық,  к.алып  (норма)  деген  үғымдар  бір-біріне 
үқсас.  Калып  —  дені  сау  адам  баласының  бәріне  бірдей 
түрақты  (стандарт)  максат ететін  үлгі  болатындай  денсау- 
ЛЫК.ТЫҢ 
көрсеткіштері. Денсаулық жағдайьін бағалау үшіи 
жасқа  байланысты  жеке  адамдардын. қалып  көрсеткіштері 
пайдаланылады.  Жасқа  байланысты  қалып  көрсеткіш ін 
анықтау үш ін белгілі көрсеткіш тің әрбір жастағы адам топ­
тарын ың орташа көрсеткіш і есептеліп  шығарылады. Әрбір 
топта  табылған  орташа  көрсеткіиіті  қалып  (норма)  стан­
дарт  етіл  алады.  Бірак.  та  бір  топка  кірген  адамдардын 
көрсеткіш терінің  бір-бірінен  айырмашылығы  әжептәуір 
болуы 
м ү м к і н .  
Өйткені, олардың жы ны сты қ,  кә сіп тік, тұр- 
ған  ж ерінің,  өмір  салтынын  т.  б.  айырмашылықтары  бо­
лады.  Орташа  көрсеткіштерді  анықтағанда,  айтылған  ай- 
ырмашылықтарды да еске алған жөн.  Осыған орай  «калып» 
деген  ү ғы м   «денсаулык»  деген  үғы м   тә різд і  э р   адамнын, 
жеке  басына  ғана  тән  көрсеткіштері  болмак.

ДЕНСАУЛЫК. ҚА  ЗАЛ АЛ  КЕЛТІРЕТІН  ФАКТОРЛАР
Денсаулык. к.а  зал ал  келтіретін  эсерлерге  жалпы  мэде- 
ни е ттің   тө м енд ігі,  денсаулы кты   сақтау,  салауатты  ѳм ір 
сүрудің  негізін  құрайтын  са н и та р л ы қ-ги гиена  туралы 
мәліметтерді  к ө п ш іл ік т ің   жете  білмеуі,  гиподи нам ия 
(қимыл  ж еткіліксіздігі),  дене  салмағынын  қалыптан  көп 
жоғарылауы,  тиімсіз  және  жөнсіз  тамақгану,  қоршаған 
айналанын  (ауаның,  жердін.,  судык)  көптеген  химиялы к 
заттармен  ластануы,  үйде  және  жұмыста  кұйзеліс  (стресс) 
тудыратын  жағдайларды ң  болуы,  залалды  әдеттерге 
әуесқойлык. 
(арақ-шараптарға, 
ш ы лы м 
тарту, 
е сір ткі  зат­
тарды  қолдану  т.  т.)  жатады.  Ас  түзы н  арты қ  қолдану  кан 
К.ЫСЫМЫНЫҢ  кө ге р іл у ін ің   бір 
себебі  болуы 
м ү м кін .  К а р ­
диология  институты  Үйғы р  ауданы  түрғындарының 
ара­
сында  гипертония 
ауруын 
ы н  ж и і  кездесетіні  туралы  м ә - 
лімепер  келтіріи  отыр.
Қанты  бар  көптеген тағамдарды ж и і  қолданудың өзі де 
диабет  ауруына  ж и і  шалдыктыратыны  да  белгілі  болды. 
Осыған  байланысты  қазіргі  медицинада  сахарализм  деген 
термин  бар. 
‘ 

 
,:
./ 

:‘
Валеология  вдістері  осы  күнге  дейін  толы қ  жөнге 
келтірілмеген. Ә лі яе болса толык.тыруды  керек етеді. Ә діс- 
тер  ә р кім н іц   жеке  бас  денсаулығымен  катар,  қоғамдық 
денсаулык.ты  анык,тайтын  және  ешбір  шек  келтірмейтін 
сапалы,  көпш ілік колдана алатын болуы-денсаулықтың өлін 
(қо р ы н )  аны ктауға  да  м ү м к ін ш іл ігі  болуы  қажет.
Б
үкіл
  жер  жүзінде  халык.  денсаулығының  күрт  тұсуі, 
денсаулыктың  көптеген демографиялык.  көрсеткіш терінің 
төмендеуі  денсаулық  туралы  жалпы  және  кең  ғылымнын, 
(валеологияныц)  қалыптасуына себегжер болды  және  қай 
жастағы  болмасын  барлык,  адамдардын.  валеологияның 
непзщ  білу  к.ажеттігін  тудырды.  Валеология  кѳптеген  ме­
дициналык, биологиялык. ғылымдарға,  педагогикаға,  э к о  
логияға т. б.  ғылымдарға  негізделген.  Осыған  байланысты 
әдістемеде  көпке  мәлім  кө п ш іл ік  қолдана  алатын  әдістер 
көрсетілді,
Қатердің негізгі факторларын  (Қ Ф ) аныктау 
ү ш і н  
жүрек 
ауруларының  алдын  алуда  мэн-манызы,  кө п ш іл ік  іс 
жү
-

зінде мойындап танылған тәсілдер колданылады  (P. Т. Ога- 
нов,  А.  Н.  Бритов,  1983).
А р т е р и я л ы қ   г и п е р т о н и я   (А_Г).  5—10  минут 
аралықпен  оң  колдағы  артериялык  қы сы м ы   отырғаи 
қалыпты  —  2  мм  сынап  бағанасы  дәлдігіне  дейін  өлше- 
неді,  2  өлшем  нәтижелеріне  орай  артериялық  кысымы- 
ны ң  орта  өлшемі  анықталынады.  Диастолалык.  кысым 
деңгейі  бѵл  арада  негізгі  бағдар  болып  есептеліпеді.  Диа­
стол алық  К.ЫСЫМЫ  сынап  бағанасы  бойынша  —  90  мм 
мәніне  жетсе,  онда  кәдімгі  қалыпты  болғаны,  егер де  сы­
нап  бағаиасы  бойынша  мәні  —  90—94  мм  межені  көрсет- 
се,  артериялык.  кы с ы м ы н ы ң   көтерілер  шекарасына  жет- 
ке н і,  артериялы қ  гипертония  соны мен,  егер  95  мм  с.  б.- 
нан  жоғары  болса,  онда артериялық  гипертония  болғаны, 
сынап  бағанасы  бойынша  мэні  —  95— 104  мм  кѳрсетсе, 
артериялық  гипертонияның  I  сатысы  болғаны,  сынап  ба- 
ғанасы  бойынша  м эні 

  104—114  мм  межені  кѳрсетсе, 
А Г -н ы ң  —  II  сатысы, ал  сынап  бағанасы  бойынша мәні  — 
115  мм,  одан  да  жоғары  көтерілсе,  А Г-н ы ң   —  III  саты­
сы  болғаны.  Артериялык.  к.ысымның  көтерілуі  жөнінде 
анамнезде  көрсетілсе,  кандай  да  болмасын  гипотензивтік 
дәрілерді тексеру алдында қабылданған болса, бѵдаи бѵрын 
артериялык  кы сы м ның  көтерілгендігі  қазіргі  аныкталған 
қысымнын. деңгейіне  қарамай-ак. гипертонияның 
барлығы 
мойындалады.  Мүнымен  бірге  тексерілген  адам  диспан- 
серлік  есепте  бар  ма,  жок.  па  және  артериялық  кысымыи 
ретке  клтіру максатымен  қандай  амал-шара қолданып  жүр. 
М іне,  осының  бәрі  аныкталынады.
Д е н е н і ң   а р т ы қ   с а л м а ғ ы   (ДАС).  Дененін. 
артык. салмағын  білу мақсатында антропом етриялы к зерт­
теулер  өткізіледі  (бой  —  0,5  см  д әл д ікке  дейін,  дене 
с а я - 
мағы  —  0,5  к г   дәлдікке  дейін).  Кетле  индексі  өлшемі- 
нен  асып  түрғанда  ғана  дененің  артық  салмағы  белгіле- 
неді  (29-дан  жоғары  болса),  ол  қатерлі  фактор  болып  са­
налады.
л л с = с а л м а Қ( к г ) = 2 9 0  
бой  (M)
1 0

T   v  К  ы  м  қ у а л а й т ы н   с  а  л  м  а  қ   (ТС ).  Ата- 
аналарына  немесе  қаны   бір  ту ы скандары ндағы   м едици­
налы к  калпы  сы ны птар  (классиф икация)  бойы нш а  ауру­
лар,  сонымен  катар  олардын  а сқы нға н  түрлері  болса.
Т   е  м  е  к  і  ш  е  г  у  —  тәулік  бойына,  тіпті  бір  ғана 
сигара 
шегілетін  болса да  катер  факторы нын.  барлығы  та- 
нылады.
I  ш  і  м  д  і  к   і  ш  у  —  тексерілер  адам  айына  бір  рет 
кана  арак  іш етінін  айтса да,  бѵл  тѵста  катер  факторының 
барлығы  мойындалады.  Қанш алықты  ж и і  іш стіндігі  апта- 
сына  2  рет,  әдетге,  айына  2—3  рет  пе,  болмаса  сирегірек- 
теу,  айына 

— 1
  рет,  бѵдан  да  кем  өлшем  еке нд ігі,  содан 
былай  анықтала  басталынады.
РЕФЕРАТ  ЖАЗУДЫҢ,
Ж И Н А ҚТА П   М Ә НЕРЛЕУДІҢ  ПРИНЦИПТЕРІ:
1 .Титул  бетінің жоғары  жағында  университет,  кафед­
ра  атауы  келтіріледі,  содан  соң  студенттің  аты-жөні,  топ- 
тың  реттік  нөмірі,  курс,  факультет  жазылады,  беттің  орта 
шенінде  оң  жақта  жетекш інің лауазымы,  дәрежесі  көрсе- 
тіледі,  беттің  қа қ  ортасында  үлкен  әріптермен  реферат 
тақырыбы  жазылады  да,  төменде  жылы  көрсетіледі.
2
.  Келесі  бетте  рефераттың  мазмүны,  тарау  тізбелері 
келтіріледі.
3.  Кіріспеде  мазмұндылығы  көрсетіледі;  медицина 
ғылымы 
үш ін 
қолданбалы  мәні  аталады.
4.  Негізгі мазмұнына 5—10-дай авторлардың осы такы - 
рып,  проблема  бойынша  мағлүмапары  келтіріледі,  олар­
ды ң  аты-жөні  және  еңбектерін  жариялаған  жылы  нақты - 
лы  көрсетіледі.
5.  Қорытындыда  такырып  проблемасы  бойынша  ен. 
маңызды  к.орытындысына  көңіл  бөлінеді.
6.  Ғылыми  әдебиет  тізім і  келтіріледі.  Автордын.  аты- 
ж ө н і

монография,  макала  атауы,  журналдың  аты,  баспа, 
жылы,  беті  кѳрсетіледі.

РЕФЕРАТТАР  МЕН  САЛАУАТТЫ  ѲМ ІР  САЛТЫ 
ТУРАЛЫ  Ә Ң Г ІМ Е-СҮХБАТТАР ТАҚЫ РЫ ПТАРЫ


- . . .

  ' : "і  -

.
.
.
.
'
1 . Валеология  денсаулык  туралы  ғылым.
2.  ДенсаулыК.ТЫҢ  негізгі  косындылары.  Қазак,  мақа- 
л ы н ы ң   ғы л ы м и   негіздемесі.  Б ір ін ш і  байл ы қ  —  денсау­
лык.,  е к ін ш і  б а й л ы к.—
— а қ  жаулык.,  ү ш ін ш і  байлы қ 

  он 
саулық.
3.  Жер  саулығынан  —  адам  денсаулығына. 


4.  Қазақстандағы  шалғай  аймақтардың  техногенді, 
биохимиялық  жағдайы  және  ел  денсаулығы.
5.  Өмір  жағдайы  ж эне денсаулык.
6.  Дүрыс  өмір  сұру  калпы  және  денсаулық.  Біздіи 
организміміз  —  «акылға  салса,  алынбас  корған».
7.  Өскелең буынның бұгінгі денсаулығы  —  ертенгі  еге- 
менді  Қазакстан  болашағы. 
.
8.  Үзақ  ғұмырдың  негізі  —  еңбек.
9.  Д әрісіз денсаулык.. 
'
10.  Студенттер денсаулығы туралы  кешенді әлеуметтік- 
гигиеналық  түрғыда  зерттеулер.
1 1
. Гиподинам ия  ж әне  о н ы ң   зардабы. 
プン
  и
12.  Үтымды  тамактанудың  ғылыми  негіздері.  Қанатты 
сөздің ш ы нды ғы .  «Біз тамактану үш ін  өмір сүрмейміз,  өмір 
ү ш ін   тамақтанамыз».
13.  Денсаулыкқа  қатерлі  негізгі  факторлар.
14. Дене  ш ынықтырудың ғылыми  негіздері:  «мен 
үш ін
 
ы сты к та,  суы к та  пайдалы.  Маған  қайсысы  болса да  куа- 
н ы ш   сы йлайды »,  деп  м о н ш а н ы ,  мүзды  о й ы қ қ а   түсуді 
(морждар)  айтады.
15.  Өмір  —  табиғат  пен  бірлікте.  П.  К .  Ивановтың та­
биги  сауык.тыру жүйесі. 

:
16.  Ж ы ны с  тәрбиесінің  ғылыми  негіздері. 
ベ ゲ
1
/.  Эмоция,  стресс  (кѵйзеліс)  жэне  денсаулык
,.ン
18.  С П И Д   —  X X   ғасырдың  обасы.
19. Адамнын. рухани денсаулығындағы өнердің маңызы.
20.  Адамнын  рухани  тірш ілігіндегі  діннін.  алар  орны,
2 1.Дене тэрбиесі  — ауру дертті жэне кѵйзелісті (стресс) 
жеңудің 
утымды
  жолы.
12

22.  Дүрыс  өлшеулі  (мөлшерлі) 
үтымды 
тамак  —  ден­
саул ык.тын  басты  факторы.
23.  Ж ѵрек  ауруы ны ң  алдын  алу  шаралары  (пр о ф и ла к­
тика).
24.  Картаймай  өмір  сүру,  үзак. 
ғұм ы р 
негізі  —  еңбек.
25.  Кѵйзеліс  (стресс)  релаксация  (босаңсу)  және  тағы 
баска  күйзелістен  арылтатын  амалдар.
26.  Қартаймау да  —
— өнер.
27.  Ерте  картаймаудың  амалын  қарастыру жолы.
28.  К ім н ің  дені  сау,  сол  көрікті.
29.  М әдениет ж ә не   өне ге лік 
үй
  мен  ж ұм ы стағы  дидар- 
ласудың  жарасымды  психологиялык.  тұстары.
30.  Қ а зір гі  педагогика  мен  м едицинаны ң  балалар ден­
саул ы ғы н  қорғау  мәселесіне  деген  концепциясы .
3 1 .Бос  уақыт және  жастар  өмірі.
32.  Медициналық,  педагогикалық  тәрбие  және  жас- 
тарды  отбасы  өм іріне  дайындау.
33.  Нашақорлықтың  неше  түрлі  зардаптары.
34.  Тағы  да  темекі  шегудің  кеселі  жөнінде.
35.  Өз денсаулығын.  өз  қолында.  Өзіңе-өзін.  көмектес.
36.  «Дәрі  бірде  —  дос,  бірде  —
— қас».
37.  Іш кілікке  «.үмарлық — «ақыл-естен айырылу жолы».

ГИ ГИ Е Н А  — ДЕ Н С АУЛ Ы ҚТЫ Ң   Н Е ГІЗІ
2 - С
А
Б
А
Қ
 

.
САБАКТЫҢ МАҚСАТЫ:1 . Қоршаған  ортаның факторларын,
олардың денсаулықка етер әсерін 
б ағал ауға  м ү м к ін д ік   б ер етін   ги ги е -
.............. '
налык.   зерггем елердін  н е гізгі
әдістемелері  туралы  мағлұмат  беру.

 
' (

■ 
2.  Жеке бас гигиеиасының кағидаларын 
игеру.  Оны  қадағалап  сактау  амал- 
レ 
дарымен  таныстыру.
3.  Кейбір  сілтемелер  мен  тері  күтудің 
'

“ '. : -
:
косм еш калы к,тәсілдерім ентаныстыру.

Т А Қ Ы Р Ы П   Б О Й Ы Н Ш А
:
ТАЛҚЫЛАНАТЫН  МӘСЕЛЕЛЕР 

.
1 .Медицинада — гигиена негізгі профилактикалық пән.
2.  Салауатты  өмір  салтының  негізі  —  профилактика. 
Б ірінш і  және  е кін ш і  профилактиканың  міндеттері.
3.  Гигиеналык.  зерттемелердің  негізгі  тәсілдері  және 
олардың  колданылуы.
4.  Жеке  бас  гигиенасы:
а)  бет,  қо л -а я қ 
к ү т ім і
;
б)  ауыз  қуысының  және  тіс 
кү тім і
;
в)  тері  күтуд ің  ко см е ти ка лы қ  амалдары.
ОРЫНДАЛАР  Ж ҮМ Ы С ТЫ Ң   МАЗМҮНЫ   МЕН

АМАЛ-ТӘСІЛДЕРІ
Г и г и е н а   —  негізгі  профил акти кал ы к. пән.  Гигиена 
адам  организміне  коршаған  әр  түрлі  ортаның  тигізетіи 
факторлары  мен  әлеуметтік  жағдайлардын.  әсерін  зерт- 
тейтін  ғылым.
Гигиена  —  аурудын  алдын  алуға  және  денсаулық сақ- 
тауды  камтамасыз ететін жағдайларды жасауға бағытталған 
шараларды  белгілейді.  Қоршаған ортаның зерттелген фак- 
торларын  негізге  ала  оты ры п,  гигиенистер  адам  ө м ір і  мен 
енбегіне  ынғайлы  жағдай  жасауға,  түрғындарды  сауықты- 
руға,ауру  мен  өлім деңгейін  төмендетуге,  өмірді  ұзартуға, 
жумысқа  деген  қабілетті  және  т.  б.  жағдайларды  жақсар- 
туға бағытталған  қолданбалы  шараларды үсынады.  Сөйтіп, 
гигиенаның басты  мақсаты  —  қоршаған  ортаны  сауыкдъ
卜 
ру аркылы алғашкы  (бірінші) профилактиканы өткізу, яғни 
адамға  деген  қолайсыз  әсерлердін.  алпын  алу.  Жалпы  ги ­
гиена,  еңбек  гигиенасы,  коммуналдык.,  балалар  мен  жас- 
өспірімдер  гигиенасы,тағам  гигиенасы  т.  б.  гигиенаның 
бөлімдерінің  мақсаты  болып  табылады.
Д әрігер-гигиенистер  қорш аған  ортаның  түрғындар 
өмірі  мен  еңбек  жағдайының  келеңсіз  түстарының  алдын 
алатын  ескертпе  сипаты ндағы  күнд е л ікті  санитариялык.- 
гигиеналык бақылау жүргізеді.  Жүқпалы  ауруларды тарат- 
пай, алдын алу максатымен эпидемияға қарсы бағытталған 
шараларды  кеңінен  қолданадьь  Іс  жѵзінде  жѵзеге  асыра­
тын  калыптамалар  мен  сілтемелер  санитариялык. шаралар 
ретінде  қолданысын  тауып  жатады.  Мысалы,  м икрокли- 
матты  анықтау,  кәсіпорындар орналасқан  жердегі,судағы 
залалды  заттардын. және  ауадағы  шаң-тозаңның  шектелуі, 
қалыптағы  шоғырлануының  гигиеналық  қалыптамалары 
тандалынып,  алынған  су  көзін  тазарту және  залалсыздан- 
дыру жүйесінде санитарл ык. шараларды өткізуді талап етеді.
Кай саладағы дәрігер к.ызметінде болмасын  профилак- 
ти ка л ы қ бағдар  мен  ги ги е н а лы к озык, ой  қаже

. Адам д е н­
саул ығы  о ір-б ірім ен  байланысты  табиғи  ж ә не әлеум еттік- 
экономикалык факторлардың әсерлері  қалыптасады.  Бұған 
жататындар:  ауа,  су,  жер,  климат факторлары,  еңбек және 
оқу жағдайлары,  тамақ,  тұрмыс  жағдайы  жэне  т.  б.  Адам 
денсаулығьш  айкындайтын  өзекті  фактор  —  ол  оның өмір 
сүру салтынын. сипаты.  Оңтайлы еңбек пен демалыс тәртібі

 
тиімді  тағам,  дене  белсенділігін  кажетті  денгейде  ѵстау, 
шынығу,  жеке  бас  гигиенасын  кадағалау  зиянды  дағды- 
лардан (темекі,  арак т. б.) бас тарту, ашу-тартыс сәттерінде 
сабырлық сактау,  м үны ң бәрі  осы  ұғы м ға  енеді.  Бүлардың
14
15

арасында ен. алдымен  қолға алатын  негізгі  шара — түрғыи^ 
дарды  сауықтыру.  Мэселен,  денсаулыкты  сактауға  ыңғай 
табиғатын,  аурудың себебін табуға бағыттаіған, оның эсер

 
лерінің  алдын  алатын,  мѵнымен  бірге  организммің  қор' 
ға н ы с-и ке м д іл ік  күштері  деңгейін  көтеретін  қолайсыз 
жағдайларға  төтеп  бере  алатын  маңызды  шара  —  біріниіі 
(алғашқы)  профилактика  қолданылады,  сондай-ақ созыл' 
малы  аурулардың алдын  алатын,  ауруды  қайталаттырмай

 
тын  емдерді  қолдану санитариялык-курорт емдеуі  мен ди

 
еталык, тағамды  ѵйымдастыратын  —  екінш і  профилактика 
амалдары  да  қолданылады.
Мѵнымен  катар адамдар арасында денсаулық қажеггілі' 
гін белгілі дәрежеде сактауға тәрбиелеуде санитарлык, ағар- 
ту ж ү м ы с ы н ы к   аткарар  рөлі  үлкен,  оны   дәрігерлер жұйе/іі 
түрде  белсенді  өткізуі  керек.
ГИ ГИ Е Н А Л Ы Қ  ЗЕРТТЕМЕЛЕРДІҢ  ТӘСІЛДЕРІ
1.  Қорш аған  орта  факторларын  гигиеналык  тұргыда 
бағалау.
2.  Айналадағы  орта  факторларыны ң  денсаулыкха 
деген  әсерін  зерттеу.
Оларды  өткізу  үшін  әр  түрлі  физикалык,  химиялык. 
бактериологиялық,  физиологиялык жэне  баска сынау тә- 
сілдері  пайдаланылады.  Гигиеналык  жағдайдың  кандай 
болмасын 
факторларын 
зерттеуде
гі  ең 
карапайым 
тәсіл 
— 
санитариялық  сипаттама.
С а н и т а р и я л ы к .   с и п а т т а м а .   Гигиеналыі

 
ж эне  әлеуметтік  зерттемелердің  кайсысы  болмасын  осы 
санитариялы к сипаттамадан  басталады.  М ысалы,  су ж и н а ­
латын  жерлердің,  ѳзен-кѳлдердін.  санитариялык.  с и патта 
масын  беру.  Ол  судын.  лайлану  себебін  табу,  онын.  сипа 
тын  анықтауға  байланысты  ластануды  токтату  амалдарын 
белгілеу  арқылы  тұрғындар  денсаулығына  деген  залалды 
әсерін  то қтатуға  м ү м к ін д ік   береді.
Ф и з и к а л ы қ   т ә с і л д е р   —  температураны. 
ьиіғалдылықты, барометрлік қысымды, сәулелі энергиянын 
кы сқа толкындардаи  бастап,  инфракызылға дейін,  радиа 
иия  түр ін

  оның  шама-өлшемін,  шу  деңгейін,  діріл  кал- 
пын  анықтайды.

X   и  м  и  я ;і  ы  қ   т ә с і л д е р   —  ауаның,  судың,  жердің 
азык-түліктін  химиялық  кѵрамын,  бөгде  заттармен  (гіес- 

иЦИДТермен) ластануын зерттеу үшін  пайдалынылады, улы 
химиялык заттарды,  шаштағы,  терілегі,  қандағы,  ағзалар- 
дағы  ауыр металдарды  және  газдардың деңгейін  аныктай- 
ды  Бѵлар  организм ге  колайсы з  ә се р ін  т и гіз у і  м ү м к ін . 
Мысалы,  тұрғы н  үйлердегі  кө м ір   қышк.ылы  газы ны ң 
мөлшерлі денгейден  жоғары  болуы  оның денсаулык.к.а де- 
ген  тікелей  ка уіпті  екенін  көрсетеді.  О ргаііизм дегі,  тагам 
өнімдеріндегі

жердегі,  судағы  пестицидтер деңгейін  газо- 
хроматографиялык,  хроматографиялық  тәсілдерін  пайда- 
лаНа отырып аныктайды.  Шектен тыс ластанудың кесірінен 
пестицидтердік  т іп ті  ана  сүтінен  де  табылғаи  жағдайлары 
да  кездеседі.
Б и о л о г и я л ы к   т ә с і л д е р .   Мысалы,  су қоймасы 
жағдайын  тексергенде,  ондағы  жәндіктер  мен  өсімдіктер- 
д ің  тиесілі түрлері,  о н ы ң  б и о л о гия л ы к кө р с е ткіш і  а н ы кта ­
лады.
Б а к т е р и я л ы қ   т ә с і л д е р .   Суда,  ауада,  жерде, 
тағам  өнімдерінде  жалпы  бактерия  үрықтарының  жайы- 
луы,мұнымен  катар  іш ек бактерияларының (В.  C oli)  бар- 
лығы  анықталады.
С  ы  н  а  к   т  ә  с  і  л  д  e  p  і:  санитариялык,  токсиколо- 
гиялык. зерттемелер  залалды  заттардын. организмге  эсерін 
жэне ѳнеркэсіпте,  ауыл  шаруашылығында,  тұрмыста т.  б. 
жерлерде  колданылатын  заттардың  улы лы к  дэрежесіи 
аныктау  моделін  жасауға 
м үм кін д ік
  береді.  Осы  максатта 
хайуанаттарға лабораторнялык  қысқа,  орта  мерзімді  және 
созылмалы тәжірибелер жұргізіледі.  Қы сқа  мерзімді  (ж іті) 
тәжірибеде  улы  зат  жануарларды  50%  өлтіретін  шамада

 
ал орта мерзімді тәжірибеде  —  шектеулі  шоғырланған  ша- 
масынан  оіраз  көбейтілген  мөлшерде  беріледі.  Созылма- 
лы  тәжірибе  кезінде  үзак  уақыт  бойы  организмге  тұсетін 
улы  заттардың  белгілі  мөлшері  колданылады.
Мысалы,  организм нік  белгілі  бір  функциясына  нит- 
роқосындыларының  аз  м өл ш еріһ|ііиш і
9
  әсері  зерттеледі, 
ал  үлкен  дозалары  сынак  ісіктер н  ту 
орай 
пайдаланылады. 
атындағы 
П М У-д і „ '  
f
академик  С.бейсембав. 
атындағы  гылыми 
II17
5 ^ 7  

 6  
{ к і т а п х а н д г » - »   J

К л и п   и к а л   ы қ   т ә с і л д е р   — жүйелі тұрде  кәсіби 
және  басқа залалды  әсерді  бастарынан  өткерген  аламдар- 
дың  денсаулығын  анықтайды,  олардың  бойындағы  ал- 
ға ш қы   белгілерді  табады,  м үны ң дер  кезінде  профилакти 
калык.  шараларды  ёткізудегі  маңызы  зор.  Мысалы,зауыі 
пен  кәсіпорындарға  к.арайтын  қызмет  сипаты  корғасыи 
фосфор,  хром,  тұрлі  түсті  металл,  сынап  ж э н е   т.  б.  ѳиім 
дерін  ѳндірумен  байланысты,  емдеу  жэне  аурудың  алдын 
алатын  мэселе.
С а н и т а р и я л ы к . - с т а т и с т м к а л ы к   т э   - 
с  і  л  —
— әлеуметтік,  табиғи  ж эне  баска  жағдайлардын 
түрғындар  денсаулығына  деген  жинакталған  әсерін  білу 
үш ін  колданылады  (өм ір үзак.тығынын. орта есепгіеи  ал Гай­
дары  шамасын  шығарады,  балалар  дене  б іт ім ін ің   дамуыы 
жэне  т.  б.  аныктайды).  Алынған  мағлұматтар  кестелергс 
енгізіледі.  Сауалнама  жэне  жазбаша  сүраныстың  баска 
тұрлерін  ѳткізеді  (кесте,  сауалнамалар).
ЖЕКЕ  БАС  ГИГИЕНАСЫ

ОНЫ  ҚАДАҒАЛАУ  ТӘРТІБІ
Жеке  бас  гигиенасы  дегеніміз  —  ол  күнделікті  ден­
саул ык.ты  сактап,  оны  нығайтуға  бағытталған  шаралар. 
Бүл  —  тән  күтім і,  ауыз  куысын,  тісті  тазалау,  ыңғайлы 
а я к-ки ім   кию ,  уй  ішінде  тазалык  сактау.
Т ә н  гигиенасы  дегеніміз — алдымен тері 
к ү т ім і
.  Терінін 
дүрыс 
к ү т ім і
  о р га н и зм нің   калыпты  кы змет аткаруына эсер 
етеді.  Тері  алуан  тұрлі  физиологиялык  функция ны  оры н­
дайды.
Еңбек етіп,  кұнделікті түрмыста шаруамен айналыскан 
кезде  теріні,  әркашан  адам  денесін,  тігпі  жалакаш  теріиі 
де кір шалатыны рас. Тері ұстінде  пайда болған  кір қабаты 
тері  бездерін  бітеуі  м үм кін .  Осыдан  барып,  олардын. ф унк 
циясы  бүзылады.  Бітелген  май  бездеріие  бактериялардып, 
енуі  ф олликулитті  туындатады.  М икроорганизм дер  әссрі- 
нен  терінің бетіндегі  орган икал ык. заттар  ыдырап,  жағым 
сыз  иісті  май  К.ЫШҚЫЛЫ  бөлінеді  ж ә не  тері  к.абынуы  —
 
дерматит туы ндауы ,  баска да  іріңдеген  тері  аурулары  паіі 
да  болуы  м үм кін.
18

Кѵнделікті 

ері  гигиенасы  ѵшін  колданылатын  шара- 
лар:  теріні  тазалыкта  ѵстау  ѵшін  денені,  басты  сабындап 
жуу  жүйелі  дағдыға  айналуы  кажет.  Аптасына  1  рет  мон- 
іяаға  барып  жуыну,  душка  шайыну  керек.  Ал  ж иірек  кір 
ш алатын  бет,  кол,  м ойы н  косы  мша  күтім д і  қажет  етеді. 
Кол  кірлегенде, онын. терісінде бактериялар  көбейеді,  іш ек 
инфекциясы,  кѵрт инвазиясы,  гепатит вирус

ары  жинала- 
лы,  жѵкпалы  аурулардың  таралуында  қол  к ір ін ің   канша- 
ЛЫК.ТЫ  рөл  атқаратыны  көпш іл ікке  белгілі.
Қолдағы  барлык  микробтардыц  90%  тырнак  астында 
жиналады жэне оларды тек  шеткамен  ғана тазартуға бола­
тынын  ескерту  керек.  Бет  пен  мойынды  таңертең  жэне 
ѵйыктар  алдында  жуса  болғаны.  Тері  к.үрғак  болса,  онда 
балалар  сабын ын,  ланолині  бар  саб ын дарды  пайдалану 
ѵсынылады. А яқты  аптасына  кемінде  1  рет,  әсіресе  жазда, 
күнде  жуып  тѵру  қажет.  А я қ терлейтін  болса,  тұнге  карай 
терден  қүты лу ү ш ін   суы қ сумен  аяқты ж уы п,  табанды,  бар- 
мак. арасын  аптасына  2  рет  5%  формалин  ерітіндісі  сіңген 
мақтамен  сүрту  керек.  Қол,  колты к  асты  және  дененің 
баска  бір  бөліктері  терлесе,  дезодорант  колдану  ѵсы ныла- 
ды,  арнайы  ұнтақшалар  себіледі.
Тіс  ж эне  ауыз  қуысы  гигиенасы
Сау тістердің  физиологиялык,  гигиеналық  және  эсте- 
тикалық  маңызы  бар.  Тістерді  жэне  ауыз  куысын  к.алып- 
ты  жағдайда  үстау  максатында  кариес  пен  ііарадонт  мро- 
филактикасы  өткеріледі.
Тіс  пен  ауыз  куысы  күтім іне  мыналар  жатады:
1
. Белгіл і  бір тәртіп  бойынша тіс  ыскыш пен  тіс  тазар- 
ту. Тіс ысқыштын. қылтандары  не синтетикалықталшықта- 
ры бір-бірінен 3—5 мм  қашықтықта бөлек, кіш ігірім   шоқта- 
ны п  иіндестірілген.  Бүл  тіс  арасына,  о н ы ң   аралыктарына 
меилінше  терең  енуді  камтамасыз  етеді,  сонымен  қатар 
щетканың  өзінің де  тазаруын  біркатар  жеңілдетеді.
2
.  Қызылиекке  массаж  жасау  ѵсынылады  (қы зылиек 
иығыздана  тѵседі,  қансырау  тоқтагылады).

  К ұ н ін е   тіс 
2
  рет  газартылып  тұрса,  ы скы ш ты   орта 
есеппен  алғанда  4  айда  1  рет,  ал  талшықтары  синтетика- 
льіқ  болса,  6—8  айда  1  рет  ауыстырып  отыру  керек.
19

4.  Тістерді  ж а қсы   тазарту ү ш ін ,  тіс  өзегі  бойымен  тыр 
най  сыпыра тартылар тәртіппен  3—4 рет алға-артқа  караіі 
қосарланған  қимыл жасалынады, бѵл  кезде  қызылиек мас- 
сажы  да жасалады.  Tic  тазарту  рәсімі,  ауыз  шаюы,  небәрі 
3  минуттен  кем  уақыт  алмауы  керек.
5.  Т іс  2  рет тазартылады  (таңертең  жэне  кешке).
6.  Т іс  ыскыштар  таза үсталынуы  қажет.  Пайдаланған- 
нан  ке й ін   тіс  ы сқы ш   сабынмен  ж уы л ы п,  ағып  түрған  су­
мен  шайылады.  Т іс   ы с қы ш ты ң   ж үм ы с  істер  ж ағы   сабын 
көоігімен жабылады,  сонда  щетка  келесі  пайдалануға дай­
ын  болады.
Tic  пасталары  және  үнтақтамалары  кѵрамына  гигие- 
налы к,  со нд а й -а қ  арнайы,  косы  мша  бөлек  биологиялы к 
белсенді  заттар  енгізіледі  (тѵздар,  ферменттер,  микроэле- 
менттер,  фтор,  кальций,  хлорофилл).  Олар:  тіс  үлпасына, 
кызылиекке,  кілегейлі қабыққа жэне ауыз қуысына жағым- 
ды  терапиялық  эсер  етуге  есептелген  емдік-профилакти- 
калы қ көптеген тіс  пасталары  шығарылады.  Мысалы

пас- 
тал ар:  «бальзам»,  «лесная»,  «жемчуг»,  «северал  ми ht»  t .  
6
.
1
  l 
ie  шаю элексирлері. Тісті тазартқаннан  кейін  ауыз- 
ды  жаксылап  шаю  керек.  Ауызды  тамак  ішкеинен  кейін 
де  шаю  қажет.  «Сасық»  иіс  шығып  тұрса,  ауыз  куысын 
калий  перм анганаты ны ң  солғы н  раушан  түсті  әлсіз  ері- 
тіндісімен  шаю қажет. Ауыз қуысынан жағымды  иіс шығуы 
ү ш ін   тіс  элексирі  немесе  сағыз  си яқты   резеңке  пайдала­
нады.
ТЕРІ  К О С М Е Т И К А Л Ы Қ   К Ү Т ІМ ІН ІҢ  
КЕЙ БІРТҮРЛЕРІ
Т е р і 
к ү т ім і
Бет терісін  тазартудың ең оңтайлы  жэне  пайдалы  ама- 
лы—кәдуілгі  су.  Егер  де  тері  тым  құрғақ  болса,  жүмсар- 
тылған  суды  пайдалану  керек  (қайнатылған  немесе  бөлме 
температурасындай , сабынсыз). Жылдың түрлі маусымында 
суды  дѵрыс  пайдалану  теріні  кебіржуден  және  мезгілінеи 
бүрын  бетті әж ім н е н  сақтайды. Теріге әсіресе, ерекше  күтім 
қыста  кажет.  Аязда  қан  тамырлары  тарылады,  бұл  к.ан 
айналысының бұзылуына әкеліп соғады, осыдан барып тері 
кебержиді,  құрғап  солғынданады.
20

К Ү Р Ғ А У Д Ы Ң  А Л Д Ы Н   А Л У   Е Р Е Ж Е Л Е Р І
j  Қайнаған  салқын  сумен,  не  шамалап  тұздалған,  не- 
месе аздап  кышқылданған сумен жуыну керек.  Осы мақсат- 
та  стакан  суға  лимон  шырынынын.  20—30  тамшыларын 
косады.  Кешке  дайындалған  әлсіз  шәй  қайнатымымен 
жуынуға да  болады.
2. 
Нәрлі  крем  көшеге  шығудан  2 сағаттай  бұрын  неме- 
се  кешке  қарай  бетке  жағылады.  Қармен  бетті  ысқылау 
бет терісін  әж ептеуір  сергітеді.  Қардан  домалақ  сы қпасок. 
жасаңыз (тоцазы ткы ш тан  алынған  карды  (мүзды) үстаңыз, 
сулықка  ораңыз  да,  бетке,  мандайға,  иекке  суы қ  өткенін 
сезгенше  үстап,  орны н  ауыстырып  отыру  керек.
Процедура  3—4  минөттей  уақыт  алады.  Аптасына  2— 
3 рет  кармен  ысқылау үсынылады.  Қ ү р ға қ теріге  ең  алды­
мен  нәрлі  крем  жағу  керек.  Қ үр ға қ теріге  шөп  сығынды- 
ларынан тұратын  «Ромашка»,  «Вечер», «Женьшень»,  «Але­
нушка»  кремдерінің  кѵрамына  түймедақ,  ақшешек,  дала 
қырықбуыны,  женьшень жинактамалары  кіреді.  Олардың 
майлысы  да,  ылғалдандыратыны  да  пайдалы  болады.
Бет  пен  бұкіл  дене  кан  айналы мы н  ж аксарту  ү ш ін   са- 
бындалған  жөкем ен  денені  ы сқы лап,  күн   сайын  ы с ты қ  су 
мен  суыкты  алмастырып,  душ  қабылдау  керек.  Мѵнын. 
тиімдісі  —  таңертеңгілік  жэне  ке ш кіл ік  уақыт.
Қолыңызды  көшеге  шығар  алдында  жумаңыз,  жылы 
қолғап  (биялай)  ки іп   жұріңіз.  Егер  де  қол  терісі  қүрғап 
кетсе,  крахмалдан  дайындалған  (шәй  қасы қ  крахмалды 
стакан  суға  араластырыңыз  д а , 1  литрге  ж еткізіңіз),  осы 
шымшым  суға  қолыңызды  малыңыз.  Осы  ерітіндіде  қол- 
дарыңызды  15—20  минөттей  ұстаңыз,  сонан  соң  жылы 
сумен  шайыңыз  да,  ылғал  теріге  қандай  болмасын  нәрлі 
жүғымды  кремді  жағы ңы з.
К  е у е  к  т і  т e  p  і д е  — ж уы н у ү ш ін  ж ы лы   ж ә не   ы с ты қ 
су пайдаланылады. Сонсоң бетті суық сумен  шайып, мүзбен 
сүрту  керек.  Осындай  процедураны  аптасына  2  рет  жасау 
Кажет.
Т еріні  тазарту  ү ш ін   үй  жағдайында  ш өптен  түймедақ, 
(ромашка),  шәйқурай  (зверобой) және т.  б.  буы  (бусайма) 
пайдалынылады.  Кәстрөлге  немесе  терендеу  ыдысқа  ыс-
21

ты қ  су  қүйылады  (не  шөп  түндырмасы),  орамал  жамы- 
лы п ,бетті  ыдыстағы  шөгіке жақындатып  буға үстау  керек. 
Бусаймадан  кейін  бетті суы к сумен  шаю  кажет.  20—30 ми 
нөт  өткен  соң  ылғал  теріге  нәрлі  крем  жағылады.
Егер  де,  бетте  к а р а м   ы к . т а р   пайда  болса,  теріні 
тазарту ү ш ін ,сабыннан баска ас содасы, бура не үсактсілғаи 
ас 
түзы 
пайдалынады.  Макта тампонымен  немесе  жұмсак. 
су бүркілген  кеуекті  резеңке  ыскышты сабындап, жоғары- 
да аталған  заттардың к.айсысымсн  болмасын  себезелеу ке­
рек.  Бѵдан  кейін  айналма  кимылмен  тампонды  те pire 
қысып  тұрып,  саңылауларды  тазартады,  содан  кейін  бет 
суык.  сумен  жуылады.
О р а й м а   —  о р а у   (маскалар)
Маскалар  бет  те рісін ің   косметикалық 
к ү т ім ін ің
  ең 
тиімді  тәсілі.  Олар  кеуектерді  тартады  және  теріні  оның 
үстіндегі  мүйізденіп  калған  кабыкшалардан 
тазартады, 
суы қка  шалдырмайтын да  қасиеті  бар.  Қабыну үрдісін  ба- 
сады,  ә ж ім н ің   пайда  болуын  кешеуілдетеді.  Орайма теріге 
жылы  қалпында салынады.  Бетті  орамалмен  жауып,  немс- 
се  солюкс  сәулелеріне  қарай  отырып,  жылуды  калпында 
ұстап тұру керек.  Ораймамен орау терінің бірқатар тереңдегі 
қатпарларына эсер  етеді,  оның тиімділігі де  міне,  осында.
К әдім гі  орайма  теріге  салқын  күйінде  жағымды  эсер 
етеді.  Орайма  қатқылданған  соң,оны  теріден  сыпырып 
алады  не жылы сумен  жуылады.  Орайманы тартып,  сыпы­
рып  алғанда  бітеліп  қалған  тері  кеуектері  ашылады,  тері 
те гі стел in ,  оңалып  қалады,  қатқан  эпителиалды  жасу- 
шалардың аластатыла бастағаны  байқапады,  май-тері  без- 
дерінің  кызметі  және  зат  алмасу  үрдісінің  белсенділігі 
артады.
Ораймамен  бет терісі  капталы налы,  оны  көз қабығына 
тигізбейді.
1 . Бал  косылған  геркулес  орай маеы  —  ағарған,  терісі 
босаң  тартқан  бетке  салынады.  Бүл  орайма  қан  айиалы- 
мын  күшейтеді,  бет 
түсін 
жақсартады.
2. А ш ы тқы   ораймасы  — 1  ас  қасык. қамыр ашьітқысын 
қаймақ  қалпына  келгенінше  мы на  ерітінділермен  аралас- 
тырып,  меймілдету  керек.  Тері  майлы  болса,  сутегі  асқын 
тоты ғының  3  % -тік ерітіндісі  қолданылады,  қалыпты  бол-
22

гѴ не  сұйытылған  c yt,  тері  қ ү р ға қ  болса,  c y t  не  түйм е- 
са

 
у
к Т ѵнбасы  колданылады.
3.  Терінің  тонусын  жақсартатын  орайма.  Қандай  бол- 
масьін теріге қолданыс табады. Үсатқыштан өткізілген  осы 
жылғы  жас  картоптан,  аскабақтан  жасалынған  орайма.
4.  Егерде  бет  терісі  майлы,  кеуекті  болса,  лимонды 
үсактап  су  қүйылады,  ол  е кі-ү ш   күн  беті  жабы к   ыдыста 
түндырылады. Содан сон. лимон сығындысын сұзіп алыңыз, 
кажетті  мөлшсрдегі  сумен  мұздатқышта катырып  койы ңы з. 
Осындай  кубикпен  агітасына  2—3  рет  бетті  сүрту  керек.
5.  Кубиктелген ірім ш ік ораймасы. 2 ас қасык.  ірім ш ікті, 
1
  ас  ка с ы к сүт ж әне  ш әй  қа с ы қ балмен  араластырыңыз да 
алынған  қоспаны  бетіңізге  жағыңыз,  15—20  минөт  өткен 
соң бетіңізді  жуыңыз.
6.  Май  ораймасы.  Жылытылған  өсімдік  майы  сіңген 
мактаны  жұқалап  бетке  салу  керек  (ауыз  бен  қабаққа  т у - 
гізбеген  жөн),  үсті  компресс  кағазымен  жабылады.  15— 
20 минөт өткен  соң орайманы жылы сумен жуып тастаңыз. 
Түймедақ  не  итмұрын  жылы  пісірмесімен  шайсаңыз  тіпті 
жақсы.
7.  М ойын 
күтімін
  де  үмытпаңыз.
ӘЖ ІМ  ТҮСІРМЕУ АМАЛДАРЫ
Адамнын.  азып,  тез  арықтауы  темекі  мен  араққа деген 
үйірсектік,  бей-бере кет  ѳмір  сал ты,  кұйзелістер, 
үйқы ны
 
қандырмау,  артык.  ж э н е   ж ѳ н с із  кос мети калы к.  к ү т ім н ің  
кесірі,  не бір белее нді  мимикалық қи мыл дар ә ж ім н ің  ерте 
түсуіне  себепкер  болады.
Мандайдағы  әжімдерді  кетіруге  болады.  М им икалы қ 
бүлшық еттерге  гимнастика  колданылады.  Оянған  соң-ак. 
қабағыңызды  5—6  секунд  көзіңізді  барыңызша  ж үм ы п- 
К.ЫСЫП,  сонан  соң  бармағыңызды  кас  иіндеріне  қ о й ы п  
көзіңізді барынша ашыңыз.  Жаттығуды  8— 10 рет қайтала- 
Ныз,  бірнеше  күндер өткеннен  кейін  бас  бармақтарды  қас 
иіндеріне  салудың  кажеті  болмай  қалады.
Ә ж ім н ің  алдын  алу ү ш ін  мята  (жалбыз) ж а пы рақта ры - 
нан,түймедак  гұлінен,  ш әйқурай  ш өбінен,  жеке  гүлінен 
тандап  алып,  ерітінді  алуға  болады.  Осы  қоспанын  2  шәй
23

касы ғы н  1  стакан  қайнаған  суға салып,  30 минөттей түиды- 
ру  керек.  С
ү з іп
, 1  стаканға  1  қа с ы к  а р а қ , 1  ш әй  ка сы к 
ә тір   (одеколон)  к.осу  к.ажет.  М ѵны м ен  кеш ке таман  кұнде- 
күнде  бет  сұртіледі.
Ә ж ім дерден  оңтайлы  массаж  қолдану арқылы да  күты - 
луға  болады.
С ө й тіп ,  салауатты  өм ір  салтын  сақтау,  қалы пты  
үйкы
 
(8  сағ.),  спортпен  ш ұғылдану,  кұнд ел ікті  таза  ауада  серу- 
ендеу,  ти ім д і  тағам,  ас  іш у  диетасын  сактау,  жеке  бас  г и ­
гиенасы,  те р ін ің   кос мети ка л ы қ  кү тім і,  ж а қсы   к ө ң іл -кү й  
С ізге  к.ашан  да  болсын  д е нің із  сау  ж э н е   к ө р ік т і  болыг. 
кала  беруіңізге  м ү м к ін д ік   береді.
24

3-САБАҚ
Д Е Н С А У Л Ы Қ Т Ы   Б А ҒА Л А У  Т Ә С ІЛ Д Е Р І
САБАҚТЫҢ  МАҚСАТЫ:
Студенттерді денсаулыкты 
бағалаудың негізгі тәсілдерімен 
таныстыру.
2.  Антрометриялық  мәліметтерді 
анықтауды  үйрсту.
3. Студентгерді организмнің физика­
лык. жѵмыскерлігін  жәие  кардио- 
распираторлық (жүрек-тыныс) 
жүйесінің жағдайын аныктау әдіс- 

ерімен  таныстыру.
ТАҚЫРЫП  БОЙЫНША ТАЛҚЫЛАНАТЫН 
МӘСЕЛЕЛЕР:
1 .Денсаулықтың  физиологиялық  анықтамасы.
2.  Организмнің  физикалык  (дене)  саулығын  анықтай- 
тын  негізгі  антрометриялық  амалдар.
3. Денсаулықты анықтайтын жұктеме сынамалар (М ар- 
тинэ  сынамасы,  Гарвард  с т е п -т е с т і,12  м инөттік  Купер 
тесті).
4.  Ж ү р е к-ты н ы с   ж ү й е с ін ің   қы зм е тін   бағалайты н 
әдістер.
ОРЫНДАЛАТЫН  ЖҮМЫСТАРДЫҢ 
МАЗМҮНЫ  МЕН  ӘДІСТЕРІ
Денсаулықты  анықтау  мақсатында  мынадай  негізгі 
әдістер  қолданылады:
Қ а р а у   ж   ә  н  е  т е к с е р у   —  сау  адамдарды 
тексерген 
кезде  оларды ң  саулы қ   дэл елде мел е р ін ің   си па - 
тьша

сапасына ерекше  көңіл  аударылады.  Сонымен  катар 
Катер  факторлары  айқындалынады.  Бұларға  май  басу,
25

атеросклероз,  кан  қысымының көтерілуі,  қант диабеті,  ме­
табол и калы к.  иммунодепрессия,  қатерлі  іс ік   сиякты   ауру

 
ларға себеп болатын факторларды жатқызалы.  Осыған ораіі 
негізгі  катер факторлары  мыналар болм ак

  артык. дене  сал- 
мағы,  кимыл  белеенділігінін. шамалануы, дѵрыс тамактан- 
бау,  артериялық  қысым  деңгейінің жоғарылауы,  психика­
лык.  зорлану,  іш ім д ік  пен  темекіге  деген  үйірсектік.
А н т р о п о м е т р и я л ы қ   а м а л д а р   —  бой, 
салмақ  арақатынасы  денсаулык  көрсеткіш інің  бірі  болып 
саналады.  Адамнын жасы  мен  жынысына  орай  онын, бой­
ына  да  белгілі  бір  салмақ  сай  келеді  (1-кесте).  Адамнын. 
өзіне  ти іс ті  (идеалды)  салмағын  аныктауда  формулалар да 
колданылады,  бұлардың  ішіндегі  ен  ыңғайлысы  —  «Брок 
кѳрсеткіші».  Онда тиісті  салмақ  ( к г ) —
— бой/см  —
— 100.  Бул 
формула  ти іс ті  салмак ѳлш ем ін  аны ктау  ү ш ін   колданыла­
ды,  б ір а к  та  н а қ 
дэл 
емес, 
өйткені 
мүнда  тек  бой  есепке 
алынады  да,  жыны с  пен  адам  жасы  есепке  алынбайды. 
Содықтан  да  тиісті  дене  салмағын  (ТДС )  аныктау 
үшіи
 
мына  формулаларды  қолдану  ұсынылады:
Ерл ер  үш ін  (Т Д С )=   --------- :
М - 4 -1 2 8   х(),463
I  
2,54 
ә й е л д е р   үш ін  ( Т Д С ) =  
—  
1081x0,45 
I  
2,64 
)
Кѳрсеткіштер  кѳмегімен  тиісті  салмактың  орта  мәні 
есептелінеді, сонан соң ол адамның нақты дене салмағымен 
салыстырылады.  Егер де  на кты  (ѳл шенген)  салмак,  тиісті 
салмақтан  асса онда салмақтың арткандығы  —  катер фак- 
торларының  бірі  ретінде  болғаны.  Эдетте  аса  артык.  сал­
мак семіздікке экеліп  соктырады.  Дене  (процент қалпын- 
да анықталғанындай)  салмағының ауытқу ѳлшеміне орай, 
тиісті салмаққа қарағанда семірудің сатысын айырып аны к­
тайды. Дене  салмағы  15—29  %  шамасына жетсе,  семірудін. 
бірінш і  сатысының  болғаны,  30—49%  болса  —  II  сатысы, 
50—100%  —  I I I   сатысы  жэне  100%-тен  асса  —  IV  сатысы. 
Семіру қан  кысымының көтерілуіне,  қант диабетіне, жѵрек 
ишемия  ауруына  себепкер  болады.
26

Лдамның жасына

бойына

 
жынысына орай  ең жоғары тиісті салмағы  (кг)
1 - к  е  с т e.
--------------
Жасы
20—29
3 0 -3 9
4 0 -4 9
5 0 -5 9
60—69
___ ____ —
Жынысы
e
ә
e
ә
e
ә
с
ә
e
ә
___ _____
Бойы
(см)
_________
150
51,3
48,9
56,7
53,9
58’ 1 58,5
58,0
55,7
57,3
54,0
152
53,1
51,0
60,7
55,0
61,5
59,5
61,0
57,3
60,3
55,9
154
55,3
53,0
61,6
59,1
64,5
62,4
63,8
60,2
61,9
59,0
156
58,5
55,8
64,4
61,5
67,3
66,0
65,8
62,4
63,7
60,9
158
61,2
58,1
67,3
64’ 1
70,4
67,9
68,0
64,5
67,0
62,4
160
62,9
59,8
69,4
65,8
72,3
69,9
69,7
65,8
68,2
64,6
162
64,6
61,6
71,0
68,5
74,4
72,2
72,4
68,7
69,
1 66,5
164
67,3
63,6
73,9
70,8
77,2
74,0
75,6
72,0
72,2
70,7
166
68,8
65,2
74,5
71,8
78,0
76,5
76,3
73,8
74,3
71,4
168
70,8
68,5
76,2
73,7
79,6
79,2
79,5
74,8
76,0
73,3
170
72,7
69,2
77,7
75,8
81,0
79,9
79,9
76,8
76,9
75,0
172
74,2
72,8
79,3
77,0
82,8
82,7
81,1
77,7
78,3
76,3
174
77,5
74,3
80,8
79,0
84,4
83,7
82,5
79,4
79,3
76,0
176
80,8
76,8
83,3
79,9
86,0
84,6
84,1
80,5
81,9
79,1
178
83,0
78,2
85,6
82,4
88,0 86,1
86,5
82,4
82,8
80,9
180
85,1
80,9
88,0
83,9
89,9
88,1
87,5
84,1
84,4
81,6
182
82,2
83,3
90,6
87,7
91,4
89,3
89,5
86,5
85,4
82,9
184
89,1
85,5
92,0
89,4
92,9
90,9
91,6
87,4
88,0
85,8
186
93,
1
89,2
95,0
91,0
96,6
92,9
92,8
89,6
89,0
87,3
188
95,8
91,8
97,0
94,4
98,0
95,0
91,0
91,5
81,5
88,8
190
97,1
92,3
99,5
95,8
99,9
97 ,4
99,4
95,6
94,8
92,9
Ф и з и о л о г и я л ы
м  а  л  д  а  р.  Адам  денсау-
к.  а
лығын  бағалау  мақсатымен  жұктемелі  сынамалар  колда­
нылады.
1
. Ең оңтайлы  сынама  — М а р т и н э   с ы н а м а с ы .  
Бүл  сынама  бойынша  адамнын  физикалык  жұмыс  істеу 
қабілетін  (30  секунд  арасында  —  20  рет  жүреден  отырып 
ТҮРУ),
жүрек тамырлары жүйесінің жѵктемеге етер әсерінің 
түрін  бағалайды.  Қимы л  еңбегіне  деген  қабілет  жұктеме- 
Ден  кейінгі  процент  өлшемімен  белгіленген  жиіленген 
пульстің  бастапкы  өлшем  шамасына деген  катынас  сипа- 
тымен  аныкталынады.
27

^  
. . .  
ж и іл е нге н   Р хЮ О  
Пульс  ЖИІЛІГІ =  
 
бастапқы   P
2 0% -тен  тѳ м е н  болса,  қ и м ы л   еңбегіне  деген  қабілеті 
өте жақсы,  пульс  ж и іл ігі  25—30%  —  ж  а  к. с  ы,  50—

5%  -  
қ а н а ғ а т т а н а р л ы к . ,   ал  75%  —  н  а  ш  а  p.
Ж урек тамырлары жүйесінің жүктемеге деген эсер тѵрі 
систолалык ж эне диастолалық артерия  қысымы ѳзгерісте- 
р ін ің   негізінде  айк.ындалады.
Н о р м о т о н и я л ы к   эсер тѵрі систолалык артермя 
қы сы м ы ны и  (С А Қ )  көтерілуімен  сипатталынады.  Мѵны- 
мен  бірге  диастол алык.  артерия  қысымы  (Д А Қ )  көтерілуі 
м ү м кін   не  өзгермейді.

  и п е р т о н и я л ы қ   эсер  түрінде  систолалык 
артерия  К.ЫСЫМЫ  бірш ама  ғана  көтеріледі  не 
өзгермейді, 
ал  диастолалык.  артерия  кысымы  төмендейді.
2. 
Денсаулык. жағдайын бағалауға  кажет акпаратты тек 
дене  жүктемесі  бітер тѵста өлшенетін  көрсеткіштер хабар- 
лап  қана  қоймай,  сонымен  бірге  қалыпқа  келтірер  кезде 
ө ткізіл етін   зерттемелер  мәліметтері  де  білдіреді.  Осы 
максатта  Гарвард  «степ  тесті»  сұрактамасы  қолданылады. 
Бұл  тұста  дене  жұктемесі  бір  сатыға  ш ы ғу  қалпынла 
беріледі.  Саты  б и ік т ігі  ж эне  дене  жұктемесін  орындау 
уақыты зерттемелер адамнын. жынысымен,  жасы мен  жэне 
денесінің  өсу-даму  калпымен  байланысты  болады.
2
-к   е  с  т  с.
Гарвард «степ тест» сүрақтамасын өткізер кездегі 
саты биіюігі мен шығу уакьпы  (мин.)
Зерттелер  топ
Саты 
б и ік т ік   (см)
Ш ы ғу 
уакыты  (мин.)
ерлер  (18-ден  үлкен),
50
5
әйелдер  (18-ден  ұлкен)
43
5
бозбалалар  мен  жеткінш ектер
(12— 18  жас)
45
4
кыздар  (12— 18  жас)
40
4
балалар  мен  кыздар  (8— 11  жас)
35
3
балалар  мен  кыздар  (8  жас ка дейін)
35
2
28

Тест  (сѵрактама)  нәтижелері,  Гарвард  «степ-тестісі- 
нін>>  керсеткіш і 
(厂
С Т К ) 
ретінде 
шартты  бірліктермен 
көрінеді.  Мынадай  теңеуден  мына  өлшемді  есептеп
г х Ю О
г с т к  = ----------------------
2 ( / , + / 2 + /
з
)
Гарвард  с т  е  п-т  e  с т  индексі  (ГС Т К).
Мѵнда — дене ж ұктемесін 
шынайы 
орындалар 
уақытьь 
ның  өлшемі  / t /  секундеп  беріледі.
/ ,   + / 2  + / 3  -   әр  минуттің  бірінш і  30  секунд  ішіндегі
пульс  жиынтығы.
30 секундтық уақыт аралығындағы  пульс  қосындысын 
1
 
минөт  ішіндегі 
ж үрек  соғысы  санына  ауыстыру  ү ш ін  

циАрлы  сан  қолданылады,  ал  100  өлшемі  (

С Т К )  мәнін 
бүтін  санмен  белгілеу үш ін  қажет.  Дене  жүктем есін  ор ы н - 
дағаннан  кейін  пульсты  қалпына  келтіру  модельдігін 
(ГСТК)  өлшемі  сипаттайды.  Нәтижені  бағалаудың  Гар­
вард  степ-тест сѵрактамасы  3-кестеде  келтіріл ген.
3~к есте.
Гарвард степ-тест нәтижелерін  бағалау
(Г С Т К   шартты  бірліктері)
Баға
55'тен  аз
жаман
5 5 -6 4
орта  шеннен  төмеи
6 5 -7 9
орташа
80—89
жаксы
90>нан  астам
өте  жаксы

  Денсаулык.  организмнің  физикалык.  жаттығу  дә- 
режесіне  байланысты  болғанды қтан,  денсаулык  ж а ғ- 

йы  жүктемелік тесттер  аркылы да  аныкталады.  Ол 
ү ш і н  
р   минѳттік Купер тесті  қолданылады.  Жаттығу дәрежесін 
Минөт  арасында  адамнын.  жүріп,  немесе  ж ұгіріп  өткен 
жол  Үзактығы  (км )  көрсегеді.
29

12 минѳтгік тест ерлер 
үш ін
  (км)
Ж атгығу
дәрежесі
Ж
1
  с  ы
30  жаска 
дейін
30—39  жас 
аралығы
40—49  жас 
аралығы
50  жастаь! 
аса
1
. Өте  жаман
1
,
6
-төмен
1,5-теме н
1,3-төмен
1
,
2
-төмен
2.  Жаман
2
,
0
-
2
,4
1,85-2,24
1
,7 -2 ,1
1
,
6
- 1 , 9
3.  Қанағат-
танарлык
2
,
0
-
2
,4
1 ,8 6-2,24
1 ,7 -2 ,!
1
,
6
- 1 , 9
4.  Ж аксы
2
,5 -2 ,7
2,25—2,64
2 ,2 -2 ,4
2
,
0
-
2
,4
5.  Үздік
2,8
  және
2,66
  және
2,5 және
2,5  және
жоғары
жоғары
жоғары
жоғары
4. 
Кардиореспираторлық (жүрек-тыныс) жүйесінін. 
кү ш

қорын  (резервін) бағалау жэне адамның физикалық 
жүмыс- 
керлігін  анықтау 
ү ш ін  
ең  жоғары  (максималдык.)  жұкке 
ж ақы н  жұктемелер  беріледі.  Осындай  жүктемелік-сына- 
м аны ң  б ір і  —  ф ункционалды к.  сынама.  Бүл  ж ү р е ктің   соғу 
жылдамдығы н  (Ж С Ж )  минөтіне  170-ке  жеткізетін  фи 
з и к а л ы қ   жүктем е  қуа ты н  аны қтауға  негізделген.  М үны  
« ф и з и к а л ы к   ж  ү  м  ы  с  к  e  р л  і  к»  —  PWC  170  к гм / 
/м ин . x к г /  деп белгілейді.  (PWC — Physical workins capacity) 
деген  ағылшын  сөзінің  алғашқы  әріптерінен  түрады.
Ф и з и ка л ы қ  ж ұм ы ске р л ікті  PW Cpo  тестісі  аркылы 
а ны ктау 
2
  фактіге  (ш ы н д ы кқа )  негізделген:
1 . Ф и зи ка лы қ  дене 
жүмысын
  орындағанда  жүректің 
соғу жылдамдығы  істелетін жүм ы с қа р қы ны на  тікелей  бай­
ланысты.
2.  Ж үректің  соғу  ж и іл ігі  жѵктеме  кандай  да  болмасын 
зерттелуші  адамның  дәл  сол  жүктемені  орындай  алатын 
қа б іл е тін е   ке р і  байланы сты   болады.  Бүл 
PWC 170
  тесті 
анықтауға физикалык. жүктеменің  қуат мөлшерін  өлшеуге 
м ү м к ін д ігі 
бар  велоэргометр  колданылады.  Пульс  ж иілігі 
170  жеткенде  істелген  жұмыс  қуатының  мөлшері  аркылы 
физикалык  жѵмы скерлік  аныкталады.
Физикалык.  жүмыскерлікті,  яғни  адамның  денсаулык. 
қорын  (резервін)  бір  минөт  арасында  жұтылған  оттегінін 
максимальды  мөлшерін аныктау аркылы да білуге болады.
30

5

Бѵл  жағдайда  зерттелуші  велоэргометрде  жүктеме 
і^уатын  біртіндеп жоғарылаткан  жағдайда жұтылған  оттегі 
мѳлшері тіркеледі. Адамнын. физикалық жағдайын жѵтыл- 
ған  оттегі  көлемінің  ең жоғары  мөлшеріне  (мл/мин.  х  кг) 
және  жүктеме  қуатына  PWC
170
  (кгм   х  кг)  карай  бағалау
5
-кестеде  беріледі.
5 -к   e  с 
т 
е
Адамның физикалык жағдайын жүтылған  оттегі көлемінің 
ең жоғары мөлшеріне  (О КЖ М   мл/мин х кг) 
және жүктеме  куатына карай  бағалау PWC170  (кгм /м ин.  х кг)
Ф   и  з  и к  а  л  ы  қ   ж  a  ғ  д  а  й  ы
Жас
Көр-
сеткіш
Өте 
жаман 
I  топ
Жаман 
II  топ
Қанағат- 
танарлык 
I II   топ
Ж аксы 
IV  топ
Үздік 
V топ
2 0 -2 9
О К Ж М
29
2 9 -3 4
3 5 -4 3
44—48
48
PWC
10,4
10,4-12,5
12 ,6-15 ,7
18,8-17,5
17,8
30 -3 9
О К Ж М
28
2 8 -3 3
3 4 -4 1
4 2 -4 7
47
PWC
10,0
10
,
0
-
12,1
12 ,2-15 ,0
15 ,1-16 ,9
16,9
4 0 -4 9
О К Ж М
26
26 -31
3 2 -4 0
4 1 -4 5
45
PWC
9,0
9 ,0 -1 1 ,4
11,5-14,7
14 ,8-16 ,2
16,2
5 0 -5 9
О К Ж М
22
2 2 -2 8
29—36
37 -4 1
41
PWC
7,9
7 ,9 -1 0 ,3
10,4-13,2
13,3-14,8
14,8
Ерлер
20 -2 9
О К Ж М
39
3 9 -4 3
4 4 -5 1
5 2 -5 6
56
PWC
14,6
14,6-16,4
16,5-19,1
19,2-20,9
20,9
30 -3 9
О К Ж М
35
3 5 -3 9
4 0 -4 7
4 8 -5 1
51
PWC
13,1
13,1-14,9
15 ,0-17 ,9
18 ,0-19 ,4
19,4
40—49
О К Ж М
31
3 1 -3 5
3 6 -4 3
4 4 -4 7
47
PWC
11,6
11,6-13,4
13 ,5-16 ,4
16,5-17,9
17,9
50 -5 9
О К Ж М
26
2 6 -3 2
3 3 -3 9
4 0 -4 3
43
PWC
9,8
9 ,8 -1 1 ,9
12 ,0-14 ,9
15 ,0-16 ,4
16,4
60—69
О К Ж М
21
2 1 -2 6
2 7 -3 5
3 6 -3 9
39
PWC
8,2
8
,
2
-
10,0
10,1-13,5
13,6-14,9
14,9
31

ЖҮРЕК-ТАМЫР  ЖҮЙЕСІНІҢ ФУНКЦИЯЛЫ Қ 
ЖАҒДАЙЫН  БАҒАЛАУ
Тамырдың  соғу  ж и іл ігін   анықтаған  соң  зертте.іу^ 
тоқтамастан  тез  (ж үгір м е й )  баспалдақпен  е к ін ш і  қабатқа 
көтерілген  соң тамырдың ж иілігін  қайта санау  кажет.  Г:гер 
тамыр  соғуы  м инөтіне  110-ға  жетсе,  ол  жүрек-тамыр 
ж үйесінің  —  ө т е   ж а қ с ы   ш ы ны ққаны н,  ал  120-ға тец 
не  асса  —  ж  a  қ   с  ы , 140-тен  асса—ж   е  т  к   і  л  і  к   с  і 3 
(жаман)  ш ы ны ққаны н  кѳрсетеді.
ѲКПЕ  ҚАН  АЙНАЛЫСЫН  БАҒАЛАУ
Белгілі  бір  функциялык.  жұкте мел ерден  сон  ѳкпенін 
тір ш іл ік  кѳлемі  (Ѳ Т К )  анықталады.  Алдымен  Ѳ Т К   ты­
ны ш ты к жағдайда,  содан  кейін  15  рет отырып, түрған  сон 
(30 сек. арасында) Ө Т К  қайта анықталады.  Сау адамда ѲТК 
15%~ке дейін тѳмендейді. Тѳмендеу проценті бѵдан жоғары 
ласа,  ол  ѳкпе  қан  айналысының ж еткіліксіз  екенін  көрсе- 
теді.
Организмнің оттегімен  камтамасыз етілуін бағалау 
үш
Һ 
тынысты  уакытша  тоқтатумен  өткізілетін  сынамалардь 
колдану  қажет.
ШТАНГЕ  СЫНАМАСЫ
Зерттелуші дем  алып, демін  сыртқа  шығарған  сон, ты 
ны сы н  ә л і  келгенш е  тоқтатады.  Т ы н ы сты ң   тоқтағаі 
мерзімін  (сек.)  аныктайды.  Мұнымен  қатар  тамыр  соғ 
жиілігінде  тынысты  тоқтатлас  бүрын  және  тоқтатқаннаі 
кейін  санайды.

ЕНЧЕ  СЫНАМАСЫ
Зерттелуші  3  рет терең дем  алып,  дем  шығарады.  Деі 
шығару  жағдайында  тыныс тоқтатылады.  Ты ныстың ток 
таған  мерзімі  анықталады,  пульстің  ж и іл іг і  ты ны с  токтз 
лар  алдында  тоқтағаннан  кейін  есептеледі.
32

Ш танге  мен 
Генче сынамаларының нәтижелері  (6-кес- 
теде) 
кѳрсетілген.
6-к ес т е
Т ы н 
ы 
с 
т ы 
ң  т 
м  e  р  з  і  м
0  к  т  а  у
1
Пульс  ж и іл ігі
Сынама
Қанағат-
Қанағат-
Жаксы
120
/
120
/
бағасы
танғысыз
танғысыз
тѳмен
жоғары
Штанге
39 сек.
40—49  сек.
50
 
сек.
120
/
120
/
тѳмен
жоғары
тѳмен
жоғары
Генче
39  сек.
35—39  сек.
40  сек.
120
/
120
/
тѳмен
жоғары
тѳмси
жоғары
Л

Д Е Н С А У Л Ы К

Ы Ң   Ж А С   Ж Э Н Е  
Ж Ь ІН Ы С Т Ы Қ   Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
4 - С
А
Б
А
Қ
САБАҚТЫҢ  МАҚСАТЫ:  I.
2.
3.
Денсаулыктың жас жэне  жыныстык. 
срекшеліктерімсн  таныстыру.
Бір  жастаи  ас кан  бал ал ард ын.  бас 
аумағын  жэне  ұзындығын,  салмагыи 
амыктауға  арналган  сэттік  сссптсрлі 
шығаруды  үйрсту.
Сауалнама  (тест)  бойынша  тѳлкѵ- 
жатты ң  жэне  биологиялык  ж асты 
аныктауды  үйрсту.
ТАК.ЫРЫП  БО ЙЫ НШ А 

А Л ҚЫ Л А Н А

ЫН  МӘСЕЛЕЛЕР
] . Жас  кезевдерінін.  физиологиялык  сипаттамасы.
2.  Балалар денесінің өсіп-даму калпын 
(үзы нды ғы , 
са
;ト 
мағы,  бас  аумағы)  сипаттайтын  көрсеткіштер.
3.  Балалардың  акыл-ес  дамуының  калпын  сипаттаіі 
тын  көрсеткіштер.
4.  Балалар  организмінін. ж ы ны сты к  ерекшеліктсрі.
5.  Қартайған  кездегі  маңызды  физиологиялык  жѵііе 
лердің  ерекшеліктері  (жағдайы).
ЖАС  КЕЗЕН Д ЕРІН ІҢ   НЕГІЗДЕРІ
О н т о г е н е з д і к   —  бөліну  негіздерінде  морфофи- 
зиологиялык.,  әлеуметтік,  биологиялық  және  қоғамдык 
үйымдастыру  өлшемдерінің  жататьшдығы  мәлім.  Онтогс 
нездің орта кезеңінде,  оның морфологиялық,  физиология 
льіқ  белгілері  жетекші 
күш
  ала  бастайды.  Бірте-бірте  ба」
к 
өскен  және  дамыған  сайын,  оның  жас  кезендерін  анык 
тауда  әлеум еітік,  биологиялық  және  қоғамдық  ұйымдас 
тыру  өлшем  белгілері  жетекші  рөлге  ие  болады

жүктеу 115.95 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет