Нұсқаулардың титул парағы ф со пгу 18. 1/05 Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 0.57 Mb.
Pdf просмотр
бет1/5
Дата30.04.2017
өлшемі0.57 Mb.
түріНұсқаулар
  1   2   3   4   5

Әдістемелік ұсыныстар мен нұсқаулардың;

әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік

нұсқаулардың титул парағы 

Ф СО ПГУ 7.18.1/05

Қазақстан Республикасы білім және  ғылым министрлігі

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті

 Агротехнология кафедрасы 

Мал азығын өндіру және агрономия ботаника негіздері пәні 

бойынша

мамандығының студенттеріне арналған



Зертханалық жұмыстарына

ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАРЫ МЕН 

НҰСҚАУЛЫҚТАРЫ 

Павлодар        



Зертханалық жұмыс 1-2.  Кіріспе. Мал азығын өндірудің алға қойған

мақсаттары және агрономиялық негіздері. Мәдени және табиғи шабындықтар

мен жайылымдар құру, оны тиімді пайдалану негіздері.

Жұмыс   мақсаты.  Қазақстан   республикасының   табиғи   мал   азықтық

жерлері.   Шабындық   пен   жайылым   өсімдіктерінің   биологиялық   және

морфологиялық ерекшеліктері. 

Жайылым мен шабындық өсімдіктерінің негізгі түрлерінің экологиялық

сипаты   бойынша   топтастыру   жүйесін   құруды   үйрену.   Биологиялық   және

экологиялық   ерекшеліктерін   сүйене   отырып   жайылым   мен   шабындық

өсімдіктерінің   қауымын   қоршаған   ортаға   ыңғайластыру   арқылы   дамыту.

Табиғи   жайылымдық   және   шабындық   өсімдіктерін   тіршілік   ұзақтығына,

алшынкөктігіне,   түптену,   жапырақтану   типтеріне   ылғалға   байланысты

топтарға бөлу және өсімдіктердің осы ерекшеліктерін жүйелі пайдалануды

үйрену.

Жабдықтар мен заттар.  Мәдени және табиғи шабындықтардың өнімі

және сапасы туралы деректер, кестелер, графиктер және анықтама әдебиеті.



Жалпы ғылыми негіздері.  Шөптердің көп түрлерінің пайдалануға зор

маңызы   бар.   Олардың   ең   басты   маңызы   –   мал   шаруашылығын   арзан   көк

шырынды, ірі азықпен қамтамасыз ету. Бұршақ дақылдас шөптердің түйіп

бактерияларымен   симбиозының   арқасында   ауадағы   бос   азотты   сіңіріп

тамырларында   азот   түзілген   түйнектер   пайда   болуына,   астың   дақылдас

шөптердің   шашақты   тамырлары   топырақта   көп   шірінді   қалдыруына

байланысты шөптердің топырақ құнарлылығын арттырудағы агротехникалық

маңызы бар. Беткейлерде өскен шөптер тығыз шым қалдыруына байланысты

топырақты   су   және   жел   эрозиясынан   қорғайды.   Сонымен   қатар   шөптер

жасыл   газондарға,   спорт   аландарына,   себуге   пайдаланылады,   себебі   олар

тығыз   жасыл   жамылғы   қалыптастырады.   Мал   азықтық   шөптерді   бұршақ

тұқымдастар   және   астық   тұқымдастар,   біржылдық   және   көпжылдық   деп

бөлінеді. Бұршақ тұқымдас шөптердің негізгі түріне жататындар: біржылдық

-  егістік сиыржоңышқа, кесте жапырақ; екі жылдық – ақ бас түйежоңышқа

және сары бас түйежоңышқа, мүйізді пышан, эспарцет.

Тапсырманы орындау әдістемесі.

1)   коллекциялық   үлгідегі   тұқымдар   мен   жемісті   байқап,   сипаттамада

келтірілген белгілермен салыстыру керек;

2)   тұқымдар   мен   жемістердің   қосындысының   үлгісін   талдап,   түрін

анықтап, келесі схемаға жазу керек:

Түр


 (қазақша,

латынша аты)

Біржылдық,

екіжылдық,

көпжылдық

Тұқым


Жемісі

(формасы,

сырты, бояуы,

мөлшері)


формасы

бояуы


мөлшері 

(ірі, орташа,

ұсақ)

3) кілтті пайдаланып, шөптердің түрлерін анықтау керек;



Гүлдеп тұрған өсімдіктеріне қарап бұршақ тұқымдас шөптерді анықтау

кілті


Жапырағы үш тармақты

А) гүл шоғыры жұмыргүл

1)   сабағы   жайылып   өседі.   Жапырағы   жұмыртқа   тәріздес   немесе   кері

жұмыртқа сияқты, шеті ирек, гүл шоғырындағы гүлдері ақ...........ақ бас беде.

2)   сабағы   тармақты.   Жапырақтары   ұсақ,   кері   жұмыртқа   тәріздес,

шатыршатүрлі жұмыргүлі ашық сары гүлдерден тұрады..........мүйізді пышан.

Б) гүл шоғыры шашақгүл

1) сабағы тармақты. Жапырақтары элипс тәрізді, кері жұмыртқа түрлі,

ортадағы жапырақтық орта жүйкесі жапырақтың шетіне шығып тұрады. Гүл

шоғыры   –   қысқа   және   қалың   шашақгүл   көгілдір-сияғыш

гүлдерімен..................................................................................егістік

жоңышқа.

2) сабағы тармақты. Жапырақтары жалпақ сопақ, шеті сирек тісті. Гүл

шоғыры – ақ гүлдерімен ұзын шашақгүл........................ақ бас түйежоңышқа.

Жапырақтары қауырсынды

А) Гүл шоғыры – шашақгүл

1) сабағы түзу, жартылай толық, түкті. Жапырақтары қос-қостан емес,

жапырақшалары элипс сияқты, гүл шоғыры – жұмыртқа тәрізді ұзын қалың

шашақгүл,

 

төбесі



 

үшкір


 

емес,


 

қызғылт


гүлдерімен.............................эспарцет.

4) келесі форманы пайдалана отырып, түрлерді сипаттау керек:

Түр 

(қазақша және



латынша аты)

Сабағының

сипаты

Құрылымы 



Гүл

шоғырының

формасы

Гүлдері-


нің

бояуы


жапырақ

тарының


жапырақша

ларының


5) кілтті пайдалана отырып астық тұқымдас шөптердің түрін анықтау:

Астық тұқымдас шөптерді анықтау кілті

Гүл шоғыры – масақ

1)   масағы   жалпақ,   жалды,   ұзынша-жұмыртқа   тәріздес,   жоғары   қарай

жіңішкереді,   ұзындығы   8   см   дейін.   Масақшалары   көпгүлді.   Сабағы   түзу,

жалаңаш, орта бойлы, қуыс. Жапырақтары түзу, тегіс, ұзын............еркек шөп.

2)   масағы   өте   босаң,   ұзындығы   10-15   см.   Масақшалары   2-3   гүлді,

өзегіне   жабысқан,   Сабағы   түзу,   жіңішке,   ұзын.   Жапырағы   тегіс,

жіңішке.........................................................................көген тамырсыз бидайық.

3)   шашақгүлдің   үстінен   шығып   тұратын   ұзын   қатты   түгімен   масақ

тәрізді шашақгүл ..........................................................................................могар.

Гүл шоғыры – шашақгүл


1) иілген және бытыраңқы ұзын сабағы бар шашақгүл. Шашақгүлдің

сабағы   шоғырланып   орналасқан.   Масақшалары   ұзын,   тығыз,   көп   гүлді.

Сабағы   биік,   түзу.   Жапырақтары   түзу,   қияқты,   тегіс,

ұзын....................................................................................қылтанақсыз арпабас.

2)   бір   гүлді   масақшалардан   тұратын   шашақгүлі   бытыраңқы,

масақшалры   үш-үштен   топпен   орналасқан;   бір   масақшасы   жеміс   береді,

жалпақ,   қалғандары   жіңішке,   жеміс   бермейді.   Сабағы   өте   ұзын,   түзу.

Жапырақтары   ірі,   жалпақ.....................................................................судан



шөбі.

6) түрлерді мына схема бойынша сипаттау керек.

Түрі

Көп


жылдық,

біржыл-


дық

Гүлшоғы-


рының

түрі


Гүлшоғы-

рының


сипаты:

тығыздығы,

мөлшері,

формасы


Масақша-

лардың


құрылымы

Сабағы


Жапырағы

Жұмысты   орындаудағы   сақтандыру   шарттары.  Зертханалық

жұмыстардың   сақтандыру   шарттарын   студенттердің   оқып   танысып   жақсы

білуі   қажет   және   осы   шартты   оқып   танысқаннан   кейін   сақтандыру

журналына   қол   қояды.   Студент   жабдықтар   мен   құралдарға   сақтықпенен

қарауы   қажет.   Жоғарғы   көрсетілген   шарттармен   танысып,   оны   орындауды

міндет тұтпаған студент зертханалық жұмысты орындауға жіберілмейді.



Зертханалық   жұмыстарды   орындау   әдістемесі.  Студент   күні   бұрын

зертханалық   жұмыс   бағдарламасымен   танысып,   оны   орындау   жүйесінің

жоғарыда   көрсетілген   ғылыми   негіздеріне   сүйеніп   және   басқа   да

әдебиеттерді   пайдалана   отырып   дайындалуы   қажет.   Осының   барлығын

жұмыс дәптеріне жазуы керек және дәптерін жұмыс орындау жеріне алып

келуі тиіс.



Зертханалық   жұмысты   орындау   және   есеп   беру   шарттары.

Студенттің жұмыс орындау үшін дайындаған дәптері толық керекті дәрежеде

толтырылуы қажет. Сол дәптердегі кестелер, схема мен диаграммалар толық

толтырылуы   керек.   Студент   сабақтың   соңында   жұмыс   дәптерін   тексеруге

тапсырады.   Оқытушы   тексеру   нәтижесінде   студенттің   қалай   орындағанын

анықтап бағалайды. Жұмыс жүйелі түрде орындалмаған жағдайда студент өзі

немесе топтасып жұмысты қайта орындайды. Студент қатыспаған дәрістерді

өз еркіменен оқып конспект дайындауы тиіс. Зертханалық жұмыс дәптерімен

және   дәріс   конспектісі   болмаған   жағдайда   студент   емтихан   мен   сынаққа

жіберілмейді.



Зертханалық   жұмысты   орындауға   берілген   тапсырма.  Студент

ұсынылған  әдебиеттерді  оқып  және  осы   зертханалық   тапсырмада  берілген

мал   азығын   өндірудің   алға   қойған   мақсаттары   және   агрономиялық


негіздерімен   танысып   жазбаша   түрде   жауап   беру   керек.   1-2  зертханалық

жұмыстарындағы келтірілген кестелерді толтырып тапсыру керек.



Ұсынылған әдебиеттер

1. Андреева   Н.Г.   Луговое   и   полевое   кормопроизводство.   М.,

Агропромиздат, 1989.

2. Асанов К.А. Кормопроизводство с основами земледелия. Алматы, 1984.

3. Жамбакин Ж.А. Пастбища Казахстана. Алматы, 1995.

4. Зыков Ю.Д. Полевое кормопроизводство. Алматы, 1985.

5. Кузьмин Н.А., Новиков Н.Н. Кормопроизводство. Л., Колос, 2004.

6.

Можаев   Н.И,   Серикбаев   Н.А.   Луговое   и   пастбищное



кормопроизводство. Астана, 2002.

Бақылау сұрақтары

1.   Мал   азықтық   дақылдардың   жоғары   және   сапалы   өнім   беруінің

теориялық және практикалық маңыздары. 

2. Мал азықтығын дайындаудың алға қойған міндеттері мен мақсаттары,

осы туралы тарихи деректер, әр кезде даму сатысы. 

3. Мал шаруашылығын сапалы азықпен қамтамасыз етуге, астық және

дәнді бұршақтұқымдастарын жоғарғы өнімін өндіруге қол жеткізу. 


Зертханалық   жұмыс   3.  Шалғындық   және   жайылымдық   мал   азығы

шаруашылығы.



Жұмыс мақсаты. Қоңырбас тұқымдас шөптерді шаруашылық және мал

азығы үшін құндылығын бағалау.

Көпжылдық   астықтұқымдас   шөптердің   негізгі   түрлерін   өсімдіктердің

вегетативтік (сабағы, жапырағы, тілшігі, құлақшасы т.б.), генеративтік (гүл

шоғырлары, масақ, құрылымы, жемістері, дәншіктері үлкендігі т.б.) мүшелері

арқылы   сипаттауды   үйрену   және   осы   ерекшеліктердің   арқасында   өсімдік

түрлерін анықтай білу.

Жабдықтар мен заттар. Шөп түрлерінің анықтау кестесі. Әртүрлі жеке

түрдің, біржылдық және көпжылдық бұршақтұқымдас шөптердің тұқымдары

мен жемістерінің қосындысының коллекциясы, тақтайша, инелер, шөптердің

гербариі, үлкейткіш шынылар. 



Жалпы   ғылыми   негіздері.

 

Жайылымдарды   класқа   бөлу   дегеніміз   –

неғұрлым   ірі   табиғи   жемшөптік   жерлерді,   табиғи   аймақтар   бойынша

кластарға және класс тармақтарына бөлу. Осының негізінде геоботаникалық

тексеру   барысында   бірыңғай   принцип   бойынша   толық   аймақтық   класқа

бөледі,   бұл   табиғи   жемшөптік   жерлерді   сапа   және   сан   жағынан   сипаттау

мәліметтерін бір жүйеге келтіру үшін қажет.

Жемшөптік   жерлерді   тиімді   пайдалану,   оларды   жақсарту   жөнінде

шаралар   жоспарлауды,   сондай-ақ   жерге   орналастыруды,   жерді   және   жер

кадастрын мемлекеттік есепке алуды қамтамасыз ету мақсатымен аудандар,

облыстар   бойынша   жайылымдарды   геоботаникалық   тұрғыдан   тексеру

материалдарын жинақтап қорыту үшін класқа бөлудің принципі қажет.

Жайылымдарды   класқа   бөлу   негізінде   осы   жерлердің   сапасын

анықтайтын топоэкологиялық және шаруашылыө көрсеткіштер (климат, жер

бедері, сол жерлердің гидрологиялық жағдайлары, топырақ қасиеті, өсімдік

құрамы т.б.) алынады.



Тапсырманы орындау әдістемесі. Класқа бөлу үшін Қазақстан аумағын

табиғи аймақтардың екі тобына және таулы белдеулер бойынша үш тобына

бөледі.

1. Орманды-далалық және далалық аймақ.  Орманды-далалық аймаққа

сұр  орманды   топырақ,   күлгін,  тұзы   шайылған   және   кәдімгі  қара   топырақ,

далалық   аймаққа   –   оңтүстік   қара   топырақ,   қуаң   далалық   аймаққа   –   қара,

қызыл қоңыр топырақ және қызыл қоңыр топырақ жатады.



2. Шөлейт және шөл аймақтар.  Шөлейт аймаққа – боз қызыл қоңыр

және   қоңыр   топырақтар,   шөл   аймаққа   сұр   қоңыр   және   тақыр   тәрізді

топырақтар жатады.

Белдеулердің   таулы   топтары:   шоқылар   (аласа   таулы)   және   тау   етегі;

орташа немесе биік таулы жерлер.

Класқа   бөлудің   жүйелік   өлшемі   мынадай   төмендеген   бағытта   болу

керек: класс, класс тармағы типтер тобы, тип түр өзгерушіліктер.

Жемшөптік   жерлер   класы   –   класқа   бөлудің   жоғарғы   жүйелік   өлшемі

табиғи аймақ немесе тау белдеуі шегіндегі жайылымдарды жалпы алғанда

аймақтық   климат,   геоморфологиялық,   топырақ   жағдайлары,   өсімдіктер



тұрғысынан   біріктіру   керек.   Әрбір   табиғи   аймақта   жазықтық,   ойпат   жер,

қысқа   уақыт   су   жайылатын   алап,   ұзақ   уақыт   су   жайылатын   алап   және

батпақты табиғи жемшөптік жерлер кластары болып бөлінеді.

Таулы облыстарды таулы белдеулік (аймақтық) белгілері бойынша ойпат

сазды және өзендер бойындағы су жайылатын жерлер кластарына бөлінеді.

Жемшөптік жерлердің класс тармағы класқа бөлудің ең жоғарғы жүйелік

өлшемі,   бұл   жер   бедері,   ылғалдану   дәрежесі,   топырақ   тпі   және   оның

механикалық құрамы, сортаңдауы жағынан ұқсас келетін табиғи жемшөптік

жерлерді біріктіреді.

Класқа   бөлудің   мынадай   индекстері   қабылданған   (аймақтар   мен   тік

белдеулерді бас әріптермен белгілейді): 

Д – орманды-далалық және далалық; Ш – шөлейт және шөл; А – аласа

шоқырлар мен тау бөктерлері; Т – таулы (орташа таулы); Б – биік таулы.

Жергілікті жемшөптік жерлердің ерекшеліктерін нағыз класқа бөлуден

кейін қосымша класс тармақтары бөлуге рұқсат етіледі. Бөлінген кластар мен

класс тармақтары ұсақ жүйелік өлшемдерден тұрады – типтер топтары және

типтер, түр өзгерістеріне бөлінеді.

Жемшөптік   жерлердің   типтер   тобы   –   класқа   бөлудің   орташа   жүйелік

өлшемі.   Бұл   ылғалдану,   топырақтың   механикалық   құрамының   немесе

сортаңдау   дәрежесінің     және   экологиялық   тұрғыдан   жақын   өсімдік

қауымының ұқсас жағдайымен біріктірілетін жемшөптік жерлер типтерінің

жиынтығы.

Жемшөптік   жер   типі   –   класқа   бөлудің   бірсыдырығы   ұсақ   жүйелік

өлшемі.   Экологиялық   жағдайлардың   біртектілігімен;   топырақ   түзу   мен

ылғалданудың   су-тұз   режимінің   бірдейлігімен   және   пайдалану

мелиорациялау   ерекшеліктеріне   бірдей   әсерленетін   өсімдіктер-

индикаторлардың ұқсастығымен сипатталады.

Жемшөптік   жерлер   типінің   түр   өзгеруі   –   шаруашылыққа   пайдалану

нәтижесінде өсімдік түрлрі өзгеретін жемшөптік жерлер учаскелері.

Типтер   топтары   және   түр   өзгерісін   бөлу   ісі   жемшөптік   жерлерді

нақтылы кең көлемді геоботаникалық тексеру негізінде ғана жүргізілуі керек.

Нақтылы   бір   аумақта   табиғи   жемшөптік   жерлердің   зерттеуіне

байланысты класқа бөлудің жалпы схемасының құрамында (класс тармағы,

типтер   тобы,   тип   немесе   түр   өзгеруі)   тиісті   баға   беру   үшін   өлшемдерді

таңдап   алады.   Қабылданған   бағалау   өлшемдерін   топырақтың   жалпы

қабылданған топтарымен байланыстырады.



Жұмысты   орындаудағы   сақтандыру   шарттары.  Зертханалық

жұмыстардың   сақтандыру   шарттарын   студенттердің   оқып   танысып   жақсы

білуі   қажет   және   осы   шартты   оқып   танысқаннан   кейін   сақтандыру

журналына   қол   қояды.   Студент   жабдықтар   мен   құралдарға   сақтықпенен

қарауы   қажет.   Жоғарғы   көрсетілген   шарттармен   танысып,   оны   орындауды

міндет тұтпаған студент зертханалық жұмысты орындауға жіберілмейді.



Зертханалық   жұмыстарды   орындау   әдістемесі.  Студент   күні   бұрын

зертханалық   жұмыс   бағдарламасымен   танысып,   оны   орындау   жүйесінің

жоғарыда   көрсетілген   ғылыми   негіздеріне   сүйеніп   және   басқа   да


әдебиеттерді   пайдалана   отырып   дайындалуы   қажет.   Осының   барлығын

жұмыс дәптеріне жазуы керек және дәптерін жұмыс орындау жеріне алып

келуі тиіс.

Зертханалық   жұмысты   орындау   және   есеп   беру   шарттары.

Студенттің жұмыс орындау үшін дайындаған дәптері толық керекті дәрежеде

толтырылуы қажет. Сол дәптердегі кестелер, схема мен диаграммалар толық

толтырылуы   керек.   Студент   сабақтың   соңында   жұмыс   дәптерін   тексеруге

тапсырады.   Оқытушы   тексеру   нәтижесінде   студенттің   қалай   орындағанын

анықтап бағалайды. Жұмыс жүйелі түрде орындалмаған жағдайда студент өзі

немесе топтасып жұмысты қайта орындайды. Студент қатыспаған дәрістерді

өз еркіменен оқып конспект дайындауы тиіс. Зертханалық жұмыс дәптерімен

және   дәріс   конспектісі   болмаған   жағдайда   студент   емтихан   мен   сынаққа

жіберілмейді.



Зертханалық   жұмысты   орындауға   берілген   тапсырма.  Студент

ұсынылған  әдебиеттерді  оқып  және  осы   зертханалық   тапсырмада  берілген

шалғындық   және   жайылымдық   мал   азығы   шаруашылығымен   танысып

жазбаша түрде жауап беру керек. 3 зертханалық жұмысындағы келтірілген

кестелерді толтырып тапсыру керек.

Ұсынылған әдебиеттер

1. Андреева   Н.Г.   Луговое   и   полевое   кормопроизводство.   М.,

Агропромиздат, 1989.

2. Асанов К.А. Кормопроизводство с основами земледелия. Алматы, 1984.

3. Жамбакин Ж.А. Пастбища Казахстана. Алматы, 1995.

4. Зыков Ю.Д. Полевое кормопроизводство. Алматы, 1985.

5. Кузьмин Н.А., Новиков Н.Н. Кормопроизводство. Л., Колос, 2004.

6.

Можаев   Н.И,   Серикбаев   Н.А.   Луговое   и   пастбищное



кормопроизводство. Астана, 2002.

Бақылау сұрақтары

1. Әр аймақта табиғи шабындық пен жайылымның негізгі типтері. 

2. Мал шаруашылығында шалғынның мал азығын өндірудегі орны. 

3. Бүгінгі кездегі табиғи шабындық пен жайылымның жағдайы. 

4. Мал азықтық жерлерді жіктеу және оның көлемі. Әртүрлі аймақтарда

таралуы.


5. Табиғатта өсу жағдайына және оны пайдалануына қарай шабындық

пен жайылымның өсімдік қауымының өзгеруі. 



Зертханалық   жұмыс   4.    Шалғынның   және   жайылым   өсімдіктерінің

биологиялық және экологиялық ерекшеліктері.

Бұршақ   тұқымдас   шөптердің   шаруашылық   және   мал   азығы   үшін

құндылығын бағалау.



Жұмыс   мақсаты.  Көпжылдық   бұршақтұқымдас   шөптердің   негізгі

түрлерін   өсімдіктердің   вегетативтік   (түптену,   сабақтану,   жапырақтану,

жапырақ пішіні т.б.), генеративтік (гүл шоғырлары, тұқым, ұрық және дән

үлкендігі,   исі   т.б.)   мүшелері   арқылы   сипаттауды   үйрену   және   осы

ерекшеліктердің арқасында өсімдік түрлерін анықтай білу.

Жабдықтар   мен   заттар.  Әртүрлі   жеке   түрдің,   біржылдық   және

көпжылдық   бұршақ   тұқымдас   шөптердің   тұқымдары   мен   жемістерінің

қосындысының   коллекциясы,   тақтайша,   инелер,   шөптердің   гербариі,

үлкейткіш шынылар. 



Жалпы ғылыми негіздері.  Астық тұқымдас шөптердің негізгі  түріне

жататындар:   біржылдық   –   могар,   судан   шөбі;   көпжылдық   –   итқонақ,

еркекшөп,   шалғындық   бетен,   қылтанақсыз   арпабас,   түлкі   құйрық,   жима

торғақ, райграс, көген тамырсыз бидайық.

Бұршақ тұқымдас шөптердің түрлері сабағының әртүрлі құрылымымен,

жапырақтарымен,   жапырақшаларымен,   гүлшоғырының   формасымен   және

гүлдерінің бояуымен жақсы ажыратылады. Сабағы тік болуы, аз немесе көп

жапырақты, төселе жатуы мүмкін. Жапырақтары бойынша бұршақ тұқымдас

шөптер   үш   тармақты   және   қауырсын   жапырақты   деп   топтанады.   Анық

айрықша   белгілері   болып   гүл   шоғыры,   гүлдерінің   орналасуы   мен   бояуы

саналады.

Астық   тұқымдас   шөптердің   көп   түрінің   әртүрлі   құрылымдағы   гүл

қауызына оралған дәнектері бар; тұқымның түрлік негізгі белгісі – мөлшері,

тұқымының формасы, қылтығының бояу – болмауы немесе қылтық сияқты

үшкірдің   бояу   –   болмауы.   Ерекше   белгісі   болып   өзекше   саналады   –   ол

төменгі   гүлде   қалып   қойған   келесі   гүлдің   сабағы,   масақшада   жоғары

орналасқан гүлдің өзекше дәнектің ішкі жағында орналасады. Оның формасы

мен орналасу жағдайы астық тұқымдас шөптердің көбіне қалыпты. 

Астық тұқымдас шөптердің түрлері өсімдігінің құрылымы мен сипатына

қарай бөлінеді. Түрдің негізгі белгілеріне жататындар: сабақ пен жапырақтың

құрылымы, гүлшоғыры мен масақшаның құрылымы мен түрі. Дұрыс анықтау

үшін жақсы орындалған гербарий болуы шарт.



Тапсырманы орындау әдістемесі.  1) коллекциялық үлгідегі тұқымдар

мен жемісті байқап, сипаттамада келтірілген белгілермен салыстыру керек;

2)   тұқымдар   мен   жемістердің   қосындысының   үлгісін   талдап,   түрін

анықтап, келесі схемаға жазу керек:

Түр

 (қазақша,



латынша аты)

Біржылдық,

екіжылдық,

көпжылдық

Тұқым

Жемісі


(формасы,

сырты, бояуы,

мөлшері)

формасы


бояуы

мөлшері 


(ірі, орташа,

ұсақ)


3) кілтті пайдаланып, шөптердің түрлерін анықтау керек;

Гүлдеп   тұрған   өсімдіктеріне   қарап   бұршақ   тұқымдас   шөптерді

анықтау кілті

Жапырағы үш тармақты

А) гүл шоғыры жұмыргүл

1)   сабағы   жайылып   өседі.   Жапырағы   жұмыртқа   тәріздес   немесе   кері

жұмыртқа сияқты, шеті ирек, гүл шоғырындағы гүлдері ақ...........ақ бас беде.

2)   сабағы   тармақты.   Жапырақтары   ұсақ,   кері   жұмыртқа   тәріздес,

шатыршатүрлі жұмыргүлі ашық сары гүлдерден тұрады..........мүйізді пышан.

Б) гүл шоғыры шашақгүл

2) сабағы тармақты. Жапырақтары жалпақ сопақ, шеті сирек тісті. Гүл

шоғыры – ақ гүлдерімен ұзын шашақгүл........................ақ бас түйежоңышқа.

1) сабағы тармақты. Жапырақтары элипс тәрізді, кері жұмыртқа түрлі,

ортадағы жапырақтық орта жүйкесі жапырақтың шетіне шығып тұрады. Гүл

шоғыры   –   қысқа   және   қалың   шашақгүл   көгілдір-сияғыш

гүлдерімен..................................................................................егістік

жоңышқа.

Жапырақтары қауырсынды

А) Гүл шоғыры – шашақгүл

1)   сабағы   түзу,   жартылай   толық,   түкті.

Жапырақтары қос-қостан емес, жапырақшалары элипс

сияқты,   гүл   шоғыры   –   жұмыртқа   тәрізді   ұзын   қалың

шашақгүл,   төбесі   үшкір   емес,   қызғылт

гүлдерімен.............................эспарцет.

4) келесі форманы пайдалана отырып, түрлерді сипаттау керек:

Түр 

(қазақша және



латынша аты)

Сабағының

сипаты

Құрылымы 



Гүл

шоғырының

формасы

Гүлдері-


нің

бояуы


жапырақ

тарының


жапырақша

ларының


5) кілтті пайдалана отырып астық тұқымдас шөптердің түрін анықтау:

Астық тұқымдас шөптерді анықтау кілті

Гүл шоғыры – масақ

1)   масағы   жалпақ,   жалды,   ұзынша-жұмыртқа   тәріздес,   жоғары   қарай

жіңішкереді,   ұзындығы   8   см   дейін.   Масақшалары   көпгүлді.   Сабағы   түзу,

жалаңаш, орта бойлы, қуыс. Жапырақтары түзу, тегіс, ұзын............еркек шөп.



2)   масағы   өте   босаң,   ұзындығы   10-15   см.   Масақшалары   2-3   гүлді,

өзегіне   жабысқан,   Сабағы   түзу,   жіңішке,   ұзын.   Жапырағы   тегіс,

жіңішке.........................................................................көген тамырсыз бидайық.

3)   шашақгүлдің   үстінен   шығып   тұратын   ұзын   қатты   түгімен   масақ

тәрізді шашақгүл ..........................................................................................могар.

Гүл шоғыры – шашақгүл

1) иілген және бытыраңқы ұзын сабағы бар шашақгүл. Шашақгүлдің

сабағы   шоғырланып   орналасқан.   Масақшалары   ұзын,   тығыз,   көп   гүлді.

Сабағы   биік,   түзу.   Жапырақтары   түзу,   қияқты,   тегіс,

ұзын....................................................................................қылтанақсыз арпабас.

2)   бір   гүлді   масақшалардан   тұратын   шашақгүлі   бытыраңқы,

масақшалры   үш-үштен   топпен   орналасқан;   бір   масақшасы   жеміс   береді,

жалпақ,   қалғандары   жіңішке,   жеміс   бермейді.   Сабағы   өте   ұзын,   түзу.

Жапырақтары   ірі,   жалпақ.....................................................................судан

шөбі.

6) түрлерді мына схема бойынша сипаттау керек.

Түрі

Көп


жылдық,

біржыл-


дық

Гүлшоғы-


рының

түрі


Гүлшоғы-

рының


сипаты:

тығыздығы,

мөлшері,

формасы


Масақша-

лардың


құрылымы

Сабағы


Жапырағы

Каталог: arm -> upload -> umk pdf
umk pdf -> Нұсқаулардың; әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік нұсқаулардың титул парағы Нысан пму ұс н 18. 3/40
umk pdf -> Нұсқаулардың; әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік нұсқаулардың титул парағы Нысан пму ұс н 18. 3/40
umk pdf -> ЖҰмыс бағдарламасы павлодар Мамандық бойынша
umk pdf -> ЖҰмыс бағдарламасы павлодар Лист утверждения к рабочей Форма программе дисциплины
umk pdf -> БАҒдарламасы павлодар Мамандықтың элективті пәндер
umk pdf -> Бағдарламасының ( Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 3/37
umk pdf -> Ж. Т. Сарбалаев 2010 ж
umk pdf -> Тәжірибешілік сабақтардың мазмұны 1 – тақырып. Кіріспе. Қазақ хандығының құрылуы
umk pdf -> Бағдарламасының ( Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 3/37 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

жүктеу 0.57 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет