«новый век новые технологии»


«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ»



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет8/60
Дата04.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   60

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
43 
эродиялық жҽне эрозиялы қауіпті жерлердің алқапта таралуы, кҥшті эродирленген жерлердің 
қопсытылу кезінде кҿпжылдық шҿптерді себу жҽне т.б. 
 
Қолданылған әдебиеттер тізімі 
1. Тулеубаев Б.А. Краткий курс инженерной экологии. Учебное пособие. Под ред. Тулеубаева 
Б.А. – Павлодар, 2004 г. 
2. Жумабекова Б. К. Самоучитель по почвоведению. Павлодар, 2005 - 128 с. 
3. Тайжанов Ш.Т. Топырақтану: Экология мамандығы студенттеріне арналған оқу қҧралы. 
Павлодар, 2004. 
 
 
ЖЕРГІЛІКТІ КЛИМАТҚА БЕЙІМДЕЛГЕН МИКРОАҒЗАЛАР НЕГІЗІНДЕ 
БИОЛОГИЯЛЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ДАЙЫНДАУ 
 
Бигали Раиса Актайкызы 
ғылыми жетекшісі: б.ғ.к., Ботбаева Ж.Т.  
Қазақ технология және бизнес университеті, Астана қ. 
 
Резюме. В статье приведены данные о разработке биологического препарата на основе 
эндрофитной микрофлоры. В разработанном биологическом препарате применены местно-
адаптированные штаммы микроорганизмов.  
Summary.  The  article  presents  data  on  the  development  of  biological  preparation  based  on 
endrofitnoy microflora. In the developed biological preparations applied locally adapted strains of 
microorganisms. 
 
Қазіргі  уақытта  эндофиттік  микроағзалар  негізінеде  дайындалған  биологиялық 
препараттар  дайындау  ҿзекті  мҽселелердің  бірі  болып  табылады.  Егер  осы  мҽселені 
халықаралық  деңгейде  қарастыратын  болсақ,  яғни  топыраққа  Rhizobium  туысына  жататын 
микроағзалары  бар  биологиялық  препараттарды  алу  бойынша  кҿптеген  жаңалықтар  мен 
зерттеулер  бар.  Мысалы,  австарлия  ғалымдары  топырақ  қҧрамында  Rhizobium  тусына 
жататын микроағзалары аз мҿлшерде болса  немесе тіпті жоқ болса да егілетін дақылдарды 
осы бактериялармен ҿңдесе ҿсімдіктердің ҿнімділігін арттырады жҽне тамырларында тҥйнек 
тҥзуін  қамтамасыз  етеді  [1]  .  Украина  агралық  ғылым  академиясының  ауылшарушылық 
микробиология  Институтының  институтының  оңтҥстік  филиалының  ғалымдарының 
зерттеулерінің  нҽтижелері  бойынша  70–80%  жағдайында  ҿсімдіктердің  жасыл  массасының 
ҿнімділігінің  артуын  дҽлелдеген  [2].    Ресей  ғалымдары  осы  эндофиттік  микроағзалар 
туысына жататын микроағзалар негізінде олардың қасиеттері мен антагонистік белсенділігі, 
сонымен қатар  дҽндҽ дақылдарды  ҿңдеп,  тексеріп  отыратын,  Ҧлттық коллекция  қҧрған  [3]. 
Шет елдерде осы эндофиттік бактериялар негізінде дақылдардың  ауру қоздырушыларының 
дамуын  тежейтін  жҽне  ҿнімділікті  30-50  %  кҿтеретін,  сыртқы  факторларға  тҿзімділігін 
арттыратын биологиялық препараттарды ҿңдеуде [1].  
Аналогиялық функциясын қамтамасыз ететін органикалық қосылыстар немесе  ҿсімдік 
экстаркттары  агроценоздың  экологиялық  жағдайларына  ҽсер  етпейді  [2].  Биологиялық 
препараттарды пайдалану кезінде ҽсер ету табиғатына байланысты, кҿңіл бҿлінуі қажет. 
Препараттың  ҽсері  қҧрамына  кіретін  микробтық  метоболитке  жҽне  қҧрамында  микроб 
клеткасы  ҽсіресе  спора  тҥзгіш  препаратқа  қарағанда,  экологиялық  қоршаған  ортаға  аз 
мҿлшерде  байланысты.  Биологиялық  препараттың  тиімділігі  кҿп  жағдайда  табиғаттың 
ылғалдылығына  байланысты  [3].  Сондықтан  да  биологиялық  препараттарды  ҿңдеу  кезінде 
микроағзалардың Солтҥстік Қазақстанның қҧрғақ ауасына тҧрақтылығына мҽн берілуі тиіс.  
Фитопатогендік  саңырауқҧлақтарға  қарсы  антагонистік  белсенділігі  жоғары  бҿліп 
алынған эндофитопатогендік микроағзалар биологиялық препараттар жасауға қолданады.  
Ризосфералық  микроағзалардың  негізінде  дайындалған  препараттар  ҿсімдіктердің 
агроценозға атомосфера азотын шығаруы арқылы минералды қоректенуіне мҥмкіндік береді. 
нҽтижесінде ҿсімдік тамырлары арқылы топырақтан тағам элементтерін сіңіреді [4]. Қазіргі 
кезде  эндофиттік  микроағзалар  жҿнінде  кҿптеген  ақпараттар  мен  тҽжірибелік  деректер 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
44 
жиналған,  сондай  ақ  олардың  биологиялық  белсенділігі  бойынша  ҽртҥрлі  ҿсімдіктерді 
ҿңдеуге  қолдануы  бойынша  терең  .    Эндофиттік  микроағзалардың  коллекциясы  қҧрылған, 
сонымен қатар олардың топырақтық климат жағдайларында зерттелінеді.  
Осы  аталған  ғылыми  жҧмыстардың  практикалық  маңызы  зор  ауылшаруашылық 
дақылдардың  ҿнімділігін  арттырады,  алынған  ҿнімдердің  сапасына  ҽсер  етеді,  ҿнімдерді 
аурулардан қорғайды. 
Енді ҽлемде Росей, Украина, АҚШ, Швейцария, Жапон елінде жҽне тағы басқа елдердің 
ғылыми зерттеу институттары терең зерттеуде.  
Қазақстан  Республикасының  агроклиматтық  аймақтарына  бейімделген  астық 
тҧқымдастарының  жҽне  бҧршақ  тҧқымдастарының  дҽндерін  зертханада  бҿліп  алынған 
Bacillus  AFD  штаммымен  ҿңделеді.  Отандық  препаратты  пестицидтер  мен  минералды 
тыңайтқыштарды  алмастырғыштар  ретінде  экологиялық  таза  тағамдық  ҿнімдер  алу  ҥшін 
биологиялық  препараттар  ҧсынуға  болады.  Дҽнді  дақылдарды  қҧрғақ  ауа  жағдайында 
ҿнімділігінің  артуы  ең  жоғарғы  температурада  да    ҿңдеген  кезінде  олардың  ҿнімділігінің 
артуы байқалады. 
 
Қолданылған әдебиеттер тізімі 
1.
 
Wood, M., Stanway, A.P. (2000). myo-Inositol Catabolism by Rhizobium in Soil: HPLC and 
enzymatic studies. Soil Biology and Biochemistry. In Press. 
2.
 
Terefework, Z., Nick, G., Suomalainen, S., Paulin, L. and Lindström, K. 1998. Phylogeny of 
Rhizobium galegae with respect to other rhizobia and agrobacteria. International Journal of Systematic 
Bacteriology 48, 349–356. 
3.
 
 van Workum, W.A.T., van Slageren, S., van Brussel, A.A.N., Kijne, J.W. (1998). Role of 
exopolysaccharides of Rhizobium leguminosarum bv. viciae as host plant-specific
 
molecules required for 
infection thread formation during nodulation of Vicia sativa. Molecular Plant-Microbe Interactions. 11: 1233-
1241 
4.
 
 Andronov, E. E., Terefework, Z., Roumantsieva, M. L., Dzubenko, N. I., Dresler-Nurmi, A., 
Simarov, B. V. and Lindström, K. 2001. Symbiotic and genetic diversity of Rhizobium galegae isolates 
collected from the center of origin of Galega orientalis in the Caucasus. Manuscript 
 
 
ҚЫШҚЫЛ ЖАҢБЫР ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ 
 
Мҧхаметқалиева Айым 
№ 1 Қосшы орта мектебінің 10 «А» сыныбының оқушысы, 
ғылыми жетекшісі - Пазылбек Гҥлдана Ақылбекқызы 
 
Резюме.  Кислотные дожди и воздействие на окружающую среду. 
Summary. Acid rains and their effects on the environment. 
 
Адам  табиғаттың  тҿл  туындысы,  оның  сом  алтындай  бір  бҿлігі  ҧлы  табиғат  адамды 
талай  қиындыққа  салынып,  сынап  сонымен  қатар  шыңдап  келеді.  Адамзат  сол  себепті 
табиғатан аныңҽрбір қҧбылысына, жҧмыр қаражеріне тҽуетіпкелген. 
Уақыт ҿтекеле олар табиғатқа елеулі тҥрде ықпал ете бастады. Ықпал етіп қанақоймай 
табиғатты  бҥлдіре  бастады.  Мысалы:  адамдар  ҿзҽрекеті    арқылыауа  мен  суды  ластап, 
топыраққа  тыңайтқыш  тарсіңіріп,  ҿзендерге  бҿгетжасап,  жер  діқҧрғатып,  атом 
электрстанцияларымен  полигондар  орнатып,  атмосфераға  радиация  шығарып,  жердің 
абиотикалық жағдайын ҿзгертті. Қазір оның зардабын адамдардың ҿздері тартып отыр. 
ҚЫШҚЫЛ ЖАҢБЫР ЖҼНЕ ОНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ҼСЕРІ 
Елбасы  Н.Ҽ.Назарбаев  2030  жылға  дейінгі  стратегиялық  даму  бағдарламасында 
қоршаған ортаныластауға, экологиялық қалыпты жағдайды бҥлдіруге жол бермеуге зор кҿңіл 
бҿлгендіктен,  оқушыларға  экологиялық  білімберіп,  табиғатты  қорғауға  тҽрбиелеу  бҥгінгі 
кҥннің  кезек  кҥттірмейтін  ҿзекті  мҽселелерінің  бірі  болып  табылып,  Қазақстан 
Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы қабылданды. 

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
45 
Ауаға шығатын зиянды заттардың жыл сайын ауаның ластануы кҥшейетҥ су де. Мҧндай 
жағдай ірі қалаларда, ҿндіріс орындары кҿпшоғырланған аймақтарда, автокҿліктер кҿп жерде 
ҽр  тҥрлі  газдардың  шектентыс  кҿп  бҿлінуінен  болып  отыр.  Атмосфера  ауасының  тазалық 
сапасы  ауытқуда.  Оның  негізгі  себептері  –  адамның  іс-ҽрекетінен  ауаға  ҽр  тҥрл  іластағыш 
газдардың  шектен  тыстаралуы.  Бензинді,  дизельді  жанармайларды  жаққанда  ауаға  кҿміртек 
оксидтері,    кҥкірт,  азот  сияқты  зиянды  заттар  таралады.  Осы  аталған  газдар  атмосфераның 
жоғарғы  қабатында  су  буымен  ҽрекет  тесіп,  қышқылдар  тҥзеді.    Нҽтижесінде  «қышқыл 
жаңбырлар»  пайда болады. Қышқыл жауындар  – жауын-шашын қҧрамында азот пен кҥкірт 
қышқылдары  мҿлшерінің  кҿбейіпкетуінен  болады.    Мҧндай  жауын  адамға,  ҿсімдіктер  мен 
жануарларға  да  зиянды  ҽсеретеді.    Ауада  кҥкірттің  мҿлшері  кҿбейсе,  мҥйізді  аңдардың 
мҥйізінің  сапасы  тҿмендейді.  Қышқыл  жауын  ҽсерінен  ҿсімдіктер  жаппай  қурай  бастайды. 
Қышқыл жаңбыр дегеніміз не? Бҧл сҿзді алғаш рет 1872 ж.  Британ зерттеушісі  Роберт  Смит  
ендірген.  Қазіргі  кҥнгі  экологиялық  проблемалардың  бірі  –  қышқыл  жаңбырлар.  Қышқыл 
жаңбырлар  деген  тҥсінік,  осыдан  120  аса  уақыт  бҧрын  қолданыла  бастаған.  Атмосфера 
қҧрамында  ҿндіріс  қалдықтары  –  SO2,  CO2,CO  атмосфераға  еніп,  ондағы  ылғалмен 
ҽрекеттесіп,    кҥкірт,    кҥкіртті  азот  қышқылдарын  тҥзеді.  Нҽтижесінде  жауған  жаңбырды  – 
қышқыл жаңбырлар дейді. Оның  рН  мҽні 5,6-дан тҿмен. Қазіргі жауған қарлар мен жаңбыр 
сулары – қышқыл жаңбырлар,  яғни атмосфералық қалдықтардың  реакция ортасыныңжауын, 
қар,  тҧманның  қҧрамындағы  техногенді  қалдықтар  ҽсерінен  қышқыл  қалдығының  қалыпты 
мҿлшерден  артуы.  Оған  жасаған  зерттеу  жҧмысы  негіз  бола  алады.  Екі  гҥлдің  біреуін  кран 
суымен, екіншісі қар суыны ерітіп 10 кҥнде 2-3 рет суардық.  Қар суымен суарылған гҥлдің 
жапырағы  сарғайып,  шіриді.    Қышқыл  жаңбырдың  тҥзілу  себептері,    қоршаған  ортаға 
ҽсерлері.  Кҥкірт  диоксиді  атмосфераға  еніп,  бір  неше  химиялық  айналуларға  ҧшырап 
қышқылдың тҥзілуіне ҽкеледі.  Кҥкірт диоксиді  бҿлшектеп, фотохимиялық тотығудан кҥкірт 
триоксидіне  (  кҥкіртангидриді  )  SO3  айналады,  ал  атмоссферадағы    су  буымен  ҽрекеттесіп, 
қышқылының  аэрозолін  тҥзеді.    2SO2+O2  →  2SO3          SO3+H2O  →H2SO4    Тҿгілетін 
кҥкіртдиоксидінің  негізгі  бҿлігі  дымқылауада  ҽдетте  кҥкіртті  қышқыл  H2SO3  тҥзеді: 
SO2+H2O  →H2SO3  Кҥкіртті  Қышқыл  дымқылауада  кҥкірт  қышқылына  біртінде  пайналады.     
2H2SO3 +O2 →2H2SO4   Кҥкіртті жҽне кҥкірт қышқылының аэрозольттері атмосферадағы су 
буының конденсациясына жҽне қышқылды жаңбыр,  тҧман,  қардың тҥсуіне себепші болады. 
Қышқыл  жаңбыр  карбонаттарға  ҽсеретіп,  ерімейтін  сульфатқа  айналады  да,  суға  тҧрақты 
кермектілік  береді.  CaCO3  +  H2SO4  →  CaSO4  +  H2CO3    Ҽлсіз  кҿмір  қышқылы  H2CO3 
фотосинтез  процесіндегі  О2  бҿлінуін  30%  тҿмендетеді.  Қышқыл  жаңбыр  металлдарға  ҽсер 
етіп, оларды коррозияға ҧшыратады. Қышқыл жаңбыр ҽсерінен топырақ бетінің тҧздануы: 
Топырақтың  тҧздануы  деп    натрий,    кальций,    магний  тҧздарының  топырақта 
ҿсімдіктердің ҿсуі мен дамуына зиянды ҽсер ететін концентрацияда жинақталуын айтады.  Бҧл 
қҧбылыс  ҽсіресе,    Египет,    Ирақ,  Индия  мен  Пакистан,  т.б.  қҧрғақ  шылық  климатты 
аймақтарда белең алып отыр. Жылсайын Жер шарында тҧзданудан  200-300 мың га су армалы 
жер қатардан шығады.  Бҥкіл ҽлемде қазіргі таңда  20-25 га тҧзданып, ҿнім беру қабілетінен 
айырылған. Бҧлжағдай, ҽсіресе Орта  Азия мен Закавьказье елдерінің топырақтарында кҿбірек 
байқалып отыр. Тіпті тҧзданудың аз ғана деңгейінде мақтаның ҿнімі 20-30%, жҥгері  – 40-50 
%,  бидай  –  50-60%  қысқарады.Тҧздану  орташа  жҥрген  аймақтарда  мақтаның  ҿнімі  екіесе 
тҿмендесе, ал бидай тіпті ҿспейді. Топырақты тҧздану мен батпақтанудан қорғау: Топырақтың 
тҧздануына  себеп  болатын  факторлар  тҥрліше.  Олардың  бірі  –  қҧрғаған  теңіздерден  пайда 
болған тҧздың жел арқылы таралуы. Суда еріген тҧздар атмосфералық жауыншашын арқылы 
да таралады. Тҧзды топырақтарды натрийдің тҧздарын гипстеу арқылы тазартады. Суарудың 
жетілдірілген  технологияларын  қолданумен  қатар,  жер  астысуларының  кҿтерілуіне 
байланысты  грунт  суларын  сорып  алу  арқылы  жҽне  топырақты  шаю  арқылы  да  тҧзданумен 
кҥресуге  болады.  Атмосфераның  ластануы  жану  ҥрдісінде  бҿлінген  кҿмір  қышқыл  газы 
арқылы жҥреді. Адамның іс-ҽрекетінен атмосфераға кҿмір қышқыл газынан басқа да кҿптеген 
улы  заттар  шығарылады.  Оттегі  жетіспеушілігінен  адамдар  ҽр  тҥрлі    ауруларға  шалдығады. 
Атмосферадағы  ауа  ылғалдануынан  қышқылдық  жаңбыр  жауады.    Ғылыми  жобада  қышқыл 
жаңбырмен кҥресу жолдарын ҧсынамын. 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
46 
1.  Зиянды  қосылыстар  тҥзілетін  технологиялық  процестерді  жақсарту  жҽне 
мҥмкіндігінше зиянды заттар аз бҿлетін жаңа технологияларды ҿндіріске енгізу. 
2.  Отынның  қҧрамын,  апараттар  мен  карбюрацияны  жақсарту,  не  тазартқыш 
қондырғылар арқылы ауаға зиянды заттардың тҥсуін азайту немесе мҥлде болдырмау. 
3.  Зиянды  қосылыстарды  бҿлетін  обьектілерді  тиімді  орналастыру  жҽне  жасыл 
ҿсімдіктерді кҿптеп отырғызу, егу. 
 
Қолданылғанәдебиеттер: 
1.
 
Ҽ.Бейсенова, Ж.Шілдебаев. Экология хрестоматиясы. Алматы 2005 
2.
 
География, Биология, Экология орта мектепте, №1.2010. 
3.
 
Интернет жҥйесі. 
4.
 
Жатқанбаев Ж. Экология негіздері. Алматы. Қайнар 2005. 
5.
 
Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. Москва 2002. 
6.
 
Ноиков Ю.В. природа и человек. Москва просвешение 1991. 
7.
 
Е. Мҽмбетқазиев «Табиғатқорғау». Алматы, 1990 жыл 
8.
 
Қ.Т. Таңатарова. «Агроценоздыңхимиялықластануы». Ҽдістемелікнҧсқау. Алматы,1997 ж. 
9.
 
С.Ю. Игнатьев. Химия. Нетрадиционные уроки 8- 11 классы. Учитель . 
10.
 
Химия,9 сынып 2009 жыл Алматы «Мектеп» баспасы. 
 
 
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ  БІЛІМ  БЕРУДІ  ДАМЫТУДЫҢ 
ЖОЛДАРЫ МЕН БОЛАШАҒЫ 
 
Абдыханова А.А. магистр оқытушы 
Нҧрғазина Э.М.  Астана қаласы №62 орта мектебі 
Бағдар Пәрия ҚазТБУ-нің 4 курс студенті 
 
  
Экологиялық тҽрбиенің ҧлттық тҽрбиемен сабақтастығы.   Тҽрбие 
– 
халықтың 
ғасырлар бойы жинақтаған, іріктеп алған озық тҽжірибесі мен ізгі қасиеттерін жас ҧрпақтың 
бойына  сіңіру,  баланың  қоршаған  ортадағы  қарым-қатынасын,  дҥниетанымын,  ҿмірге  деген 
кҿзқарасын жҽне соған сай мінез-қҧлқын қалыптастыру болып табылады деп білемін. 
 
Бҥгінгі  кҥнде  жас  ҧрпақтың  санасында  туған  халқына  деген  қҧрмет  пен  мақтаныш 
сезімін ҧялатып, ҧлттық рухына сіңіру, сондай-ақ, ана  тілі мен ҽдебиетін, тарихы мен ҿнерін 
қастерлеп, халықтық салт-дҽстҥрлерді аялай, ардақтай  білуге тҽрбиелеу – басты міндеттердің 
бірі болып табылады.  
 
Жас  ҧрпақтың   ҧлттық  дҥние  танымын  қалыптастыруда  қазақ  халқының  тыйымдары 
мен  ырымдарының,  наным-сенімдерінің  алатын  орыны  ерекше.  Ҿйткені,  оларда  халықтың 
ғасырлар  бойы  жинақтаған  бай  тҽжірибесі  сақталған,  ҧлттық  рухани  байлықтың  қайнар  кҿзі 
мен мҥмкіндігі кҿрініс тапқан. Алайда, халқымыздың осы асыл мҧрасын тҽрбие кҿзі ретінде 
пайдалану  талапқа  сай  емес.  Ізгі  тҽрбие-тағылым  қҧралы  болып  табылатын  тыйымдар  мен 
ырымдар жіктеліп, бір жҥйеге  тҥсірілмеген. 
 
Табиғатты  аялай  білуге,  қызығушылық  пен  қабылдауға  ҥйрету  материалдың 
қарапайымнан  кҥрделіге,  жеңілден  ауырға,  жалпыдан  жекеге  қарай  ауысатынын  ескерту, 
эстетикалық  талғамын  жетілдіру  жҽне  басқалар  бастауыш  сыныпта  оқытудың  дидактикалық 
принциптері  негізіне  алынды.  Жас  балаларға  ҿзінің  туған  жері  мен  оның  табиғатына  деген 
кҿзқарастары туралы терең мазмҧнды тҥсінік беріп, қоршаған ортаға деген аялы кҿзқарасын 
қалыптастыру  мақсатында  экологиялық  тҽрбие  беру  жҧмыстарының  мазмҧнына  қазақ 
фольклоры жанрларын енгіздік. Ҿйткені, ҿз тағдырын табиғатпен тамырластыра білген халық 
қана  табиғатқа  жҽне  оның  жекелеген  байлықтарына  ҥнемі  мейірімділікпен,  жанашырлықпен 
қарауға  ҧмтылады.  Қазақ  халқының  ҧлан  байтақ  кең  далада  кҿшіп-қонып,  ҽрбір  аймақтың 
табиғат  жағдайларына  қарай  бейімделіп,  шаруашылық  салаларын  жҥргізе   білуінің  ҿзі 
байсалды  байқампаздықты,  терең  біліктілікті  аңғартады,  ҽрі  табиғатқа  деген  аялы  алақан, 
жҥрек  жылылығын  арнап,  аса  зор  қамқорлық  кҿрсете  білгендігін  байқаймыз.  Халқымыздың 
мағыналы  да  мазмҧнды  ҧғымдары  ерте  кезден-ақ  табиғатқа  қамқорлықпен  қарап,  табиғат 
байлықтарын ҧқыпты пайдалануға бағытталған. 

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
47 
 Қазіргі  уақытта  адамзат  экологиялық  кризистің  қиын  жағдайында  тҧр,  оны  жеңу  ҥшін 
экологиялық  білім мен тҽрбиенің маңызы зор. 
 Табиғи  ресурстардың  толықтай  немесе  кейбір  бҿліктердің  жоғалуы,  табиғи  ландшафт 
ҿнімділігінің  тҿмендеуі,  топырақ,  су  жҥйесінің  қҧрғауы,  қоршаған  ортаның  ластануы  – 
Қазақстандағы табиғи ортаның жалпы экологиялық жағдайының бҧзылуын сипаттайды. 
  Қазақстанда  экологиялық  жағдайдың  қалыптасуы  халықтың  денсаулығына  ҽсер  етпей 
қоймайды,  экономикалық  мығынға  ҽкеледі,  сондықтан  экологиялық  қауіпсіздік  -  мемлекет 
аймақтарының  стратегиялық  міндеттерінің      бірі  ерекше  атап  кҿрсетсек  экологиялық 
қауіпсіздік  бҧл  халықтың  тҧрмыс  жағдайының  тҧрақтылығы  мен  қалыпты  ҿмір  сҥруін 
қамтамасыз ету.  Экологиялық жағдайдың нашарлау себептерінің бірі халықтың экологиялық 
білім  деңгейінің  тӛмендігі  немесе  жеткіліксіздігі,  соның  ішінде  табиғатты  пайдалануға 
байланысты  басқару  қҧрылымының  мамандары  ҽр  тҥрлі  шаруашылық  салаларының 
сферасындағы  ҿндірістік  жҧмысшылар.  Экологиялық  мҽселелер  басқару  шешімдерін 
қабылдау кезінде ескерілуі қажет, олай болмаған  жағдайда қоғам оның себептерімен емес, ал 
олардың туындауымен кҥреседі.  
Экологиялық білім берудің тиімді жҥйесі - қоғам мен экономика даму тҧрақтылығының 
қамтамасыз ететін қҧралдардың бірі. 
Тҧрақты даму принциптерінде экологиялық капитал қорларын болашақ ҧрпаққа жеткізу 
мен  сақтаудың  қарастырылғаны  белгілі:  топырақтың  кҧнарлығы,  таза  ауа,  белгілі  климат, 
озондық  қабат,  генетикалық  биотҥрлер.  Ҽкімшілік  басқару  жҽне  табиғатты  пайдалану 
сферасындағы  барлық  мамандардың  экологиялық  дайыңдығының  сапасы  маңызды  деңгейде 
аңықталады, ҿйткені бҧл шаруашылық салаларын тиімді жоғарғы технологияға ынталандыру 
кезінде болуы мҥмкін. 
ХХІ ғасырдың кҥн тҽртібінде экологиялық білім ҿзіндік мақсат емес, ол тҧрақтылықты 
қамтамасыз  ету  ҥшін  қажет,  салауатты  ҿмір,  қҧндылықтар,  білімді  ҿзгертудің  негізгі 
механизімі ретінде қарастырылады. Басқаша айтқанда, білім адам қҧқығының негізін қалаушы 
болып есептелінеді.  
 Экологиялық білім мен тҽрбие берудің мақсаты: 
-қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу; 
-жастардың бойында экологиялық мҽдениет дағдысын қалыптастыру; 
-қоғамдық  пайдалы  еңбек  жҽне  еңбек  тҽрбиесі  арқылы  табиғатты  қорғау,  кҥту  жҽне 
жақсарту; 
Экологиялық  білімді  насихаттау.  Экологиялық  тҽрбиенің  негізгі  мақсаты  -  жастардың 
экологиялық  кҿзқарасын,  санасын,  табиғатқа  ҥлкен  парасаттылық,  жауапкершілік,  қарым-
қатынасын  қалыптастыру.  Осы  тҽрбие  арқылы  адамның  мҽдениеттілік  сезімі,  экологиялық 
санасы қалыптасады. 
Экологиялық тҽрбиенің басты міндеттері: 
-ҿмірде жҽне нақты іс-ҽрекетінде экологиялық білімді қолдана білу, іскерлікке тҿселу; 
-табиғатты қорғау жҽне ҿзгертуге байланысты оқушыларды жаппай қоғамдық пайдалы 
еңбекке қосу; 
-мектепте 
экологиялық 
білім 
жҽне 
тҽрбие 
қорамын 
ҧйымдастыру; 
 
Ең басты міндеттердің бірі - оқушыларды табиғатты қорғау мҽселелері туралы ғылыми 
теориялық жҽне тҽжірибелік біліммен қаруландыру. 
 
Қолданылған әдебиеттер: 
1 О.Косанов. Экология жҽне адам экологиясы. "Қазақстан мектебі", №3.1991. 
2  К.Сарманова,  Н.К.  Перкас.  Экологиялық  білім  беру  бағ-дарламасы.  //Қазақстан  мектебі,  №8 
1993. 
3 Бейсенова Ҽ.С., Шілдебаев Ж.Б. Экология. Алматы. «Мектеп» 2005 ж.-280 б. 
4 ҚР  Қоршаған ортаны қорғау туралы заңы. 73,74 – бап. (1997.07.15) 
 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
48 
МЕТОД ИЗМЕРЕНИЯ КОЭФФИЦИЕНТА 
ВОСПРИИМЧИВОСТИ НАГРУЗКИ ПОЧВЫ 
 
Нурмагамбетов М. Ш., Талгат А., Ибагаров И. 
КазУТБ , г. Астана, Казахстан 
 
Түйін:  Макалада  деформацияланатын  топырақ    кабатының  ылғалдылығы 
потенциалының  шамасына  сыртқы  кҥштің  эсерін  сипатгау  мҥмкіндігі  туралы  арнаулы 
эдебиеттегі    және  автордың  жҥргізген  зерттеулерінің  материалдары  жалпыланып 
берілген.  Автордың  экспеприментте  қолданған  кҥштшң  әсерлік  коэффициентін  анықтауға 
арналған зертханалық кондыргының сипаттамасы келтіріген. 
Summary:  The  author's  data  enabling  to  characterize  the  influence  of  the  load  external 
surface on the potential value of soil moisture of losing shape soils and generalization of literature 
materials  are  given  in  this  article.  The  description  of  the  laboratory  equipment  for  co  efficiency 
determination of load susceptibility which was used by the author while having these experiments is 
also given here. 
 
В  полевых  условиях  плотность  почвы  изменяется  в  основном  в  процессе  обработки 
(уплотнение глубоких слоев почвы может происходить и под действием вышерасположенной 
толщи).  Этому  вопросу  посвящены  многие  работы  отечественных  и  зарубежных 
исследователей  [1,2,3,4,5,6]  Тейлор  и  Бокс  [5]  предложили  учитывать  плотность  почвы  в 
качестве  независимой  переменной,  а  нагрузка  включена  в  уравнение  полного  потенциала 
влаги.  По  мнению  авторов,  увеличение  нагрузки  приводит  к  повышению  потенциала  влаги 
при неизменной влажности. Таунер [6] теоретически обосновал положение, в соответствии с 
которым для насыщенных образцов почв капиллярный потенциал влаги количественно равен 
механическому давлению, приложенному к их поверхности. 
В  работе  [6]  показано  также  ,  что  воздействие  нагрузки  на  плотность  в  несжимаемых 
почвах ничтожно, а в набухающих почвах  - увеличение нагрузки приводит к значительному 
повышению плотности, благодаря чему величина потенциала влаги возрастает. 
С  термодинамической  точки  зрения  [1]  различие  между  набухающими  и 
ненабухающими  почвами  состоит  в  том,  что  потенциал  влажности  первых  зависит,  от 
внешней,  по  отношению  к  данной  точке,  нагрузки,  будь  то  давление  вышележащей  массы 
влажной почвы, или поверхностная нагрузка, или их совместное действие. Воспринимать это 
воздействие  матричный  потенциал  может  целиком  или  частично  и  мерой  здесь  служит 
коэффициент восприимчивости нагрузки. 
Метод  предложенный  Талсма  основан  на  применении  нуль  -тензиометра,  то  есть 
тензиометра  с  жесткой  гидравлической  измерительной  системой,  работающего  с 
минимальным  влагообменом  между  прибором  и  исследуемой  средой.  Это  необходимо  для 
обеспечения постоянства v требуемого соотношением  α (ν,Р ) = Р
-1
 . Практически 
это требование удается соблюдать лишь с небольшим приближением. 
Использованный  нами  прибор  показан  на  рис.  1  Он  представляет  собой  воронку  с 
тонкопористым шоттовским фильтром 7, на который помещают образец 2. К образцу может 
быть  приложена    нормальная  поверхностная  нагрузка  Р.  Воронка    соединена  с 
горизонтальным  измерительным  капилляром  3  гибким  шлангом  4,  позволяющим  менять 
отметку  3  относительно  отметки  середины  образца  2  в  достаточно  широких  пределах,  что 
позволяет создавать отрицательное давление воды в образце до  15 кПа.  При необходимости 
дальнейшего  понижения  давления  в  пределах,  допускаемых  давлением    барботирования  
шоттовского    фильтра  к  концу  капилляра  3  присоединяют  ресивер  5,  соединенный  с 
вакуумным насосом и вакуумметром 7. 
Для оценки α по соотношению (2) с помощью данного прибора водонасыщенный путем 
капиллярной пропитки на фильтре образец почвы нагружают  поверхностной нагрузкой Р
0
 и 
подвергают  отрицательному  давлению  р,  задаваемому  понижением  отметки  капилляра  
pi= gh

где  h

- разность отметок капилляра и середины образца. 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   60




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет