«новый век новые технологии»


ескерткішінен кейінгі кӛзқарас



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет57/60
Дата04.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   60

ескерткішінен кейінгі кӛзқарас:Бҧл ата-бабамыздан қалған орта ғасырлық ескерткіштерді ҽр 
жерде  ҽр  қалай  жазған.Сондықтан  ҿз  кҿзіммен  кҿру  ҥшін  Ақыртас  деген  керемет  сарай 
кешеніне  сапар  шектім.Ақыртас  –Тҧла  бойы  тҧтас  жҧмбақ,  аумағы  2,5  гектар  жерге 
орналасқан  70-ке  жуық  бҿлмелері  бар,  15  колонна  галереясы,  ортада  жарты  гектар  ашық 
алаңы бар, сырт қабырғаларының ені 5 метр, 2 метр тереңдікте қазып орнатылған ірге тасы ірі 
тас  блоктармен  қаланған  қҧрылыс.  Ең  ғажабы  тҿбе  астындағы  кҿмулі  қҧрылысқа  жетерлік 
белгісіз материалдар мҿлшерін нендей инженерлік ҽдістермен анықтап алды десеңізші.. Білім 
ғылымсыз,  бҧл  жобаның  жҥзеге  асуы  тіптен  мҥмкін  емес  еді.Орта  ғасырлық  тарихи  мҽдени 
ескерткіштердің қҧпия сырларын білу мен ҥшін ҽсерлі қҧбылыс болды. Бҧл сапардан керемет 
сезім 
алғаным 
соншалық,жігерленіп, 
шығармашылыққа 
деген 
қызығушылығым 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
356 
ашылды. Мектеп  бойынша  5-11  сыныптарға  сауалнама  жҥргіздім.  Қорыта  келе,  тарихи-
мҽдени ескерткіштерді  зерттеп, тарихқа терең ҥңіле  отырып,  туристік жерлерге айналдырып,  
ел  экономикасының  кҿтерілуіне  себебін  тигізуіне  мҥмкіндік  туғызуымыз  керек.  Бҧл  қазақ 
елін, жерін, тарихын бҥкіл ҽлемге паш етіп, Қазақстанның шетелдермен байланысын нығайта 
тҥсіреді.
 
Қолданылған әдебиеттер тізімі 
1.  Марғҧлан А. Архитектурные памятники долины реки Кенгир. Вестник АНКазССР 1948 №4/119. 
2. Марғҧлан А К изучению памятников романа Сарысу, Улытау. Вестник. АНКазССР Аламты, 1948 
№2/55 
3.Шҽймерденов К. Тарихи ескерткіштер рухани қазына байлықтары. Шымкент, 1981 
4. Жолдасбеков М. Алтын арқалы асыл мҧра. Егемен Қазақстан. 2005 мамыр 
5.  Тоқтабай А. Ескеркіштер – ел тарихы: тарихи ескерткіштерге рестобрация жасау мҽселелері // Қазақ 
ҽдебиеті, 2003 мамыр 
6. Мҽдени  мҧра. Тарихи орналасқан ескерткіш  – Алтын адам, Арыстан баб, Айша бибі кесенесі. Жас 
алаш, 2003 желтоқсан. 
 
 
АУЛ КОСШЫ – БУДУЩЕЕ ЭКОТУРИЗМА 
 
АсаубаевНариман, ученик 10-го класса 
Научный руководитель: Яковлева Г.В 
Учитель географии Г.У «Средняя школа №1» а.Косшы 
Целиноградского района, Акмолинской области 
 
Қол тимеген табиғатқа бай. 
Kazakhstan possesses a great potential of unused nature. 
 
Экотуризм  в  Казахстане  является  приоритетной  отраслью.  Наша  Республика  обладает 
огромным  потенциалом  нетронутой  природы.  Иностранные  туристы  любят  посещать  юг 
Казахстана, Восточный Казахстан, Акмолинскую область. 
В  настоящее  время  у  населения  проявляется  интерес  к  природе  и  оно  нуждается  в 
отдыхе  от  работы  и  города.  Ежегодно  природой  нашего  аула  наслаждаются  горожане  –  аул 
Косшы  находится  в  20  км  от  Астаны.  В  ауле  и  его  окрестностях  нет  грязных  производств. 
Рядом с нашей местностью проходит «зеленый пояс»  Астаны. В нашей местности есть свои 
достопримечательности: чистая вода в реке, песочные пляжи, сопки, свежий воздух, типичная 
растительность  степной  зоны  –  все  это  дает  возможность  городскому  жителю  близко 
пообщаться  с  природой:  пожарить  мясо  на  костре,  заняться  поиском  и  сбором  грибов  в 
лесопосадках, прокатиться на лошади, искупаться в речке, попробовать блюда национальной 
кухни. 
В  окрестностях  аула  созданы  уголки  отдыха  которые  представлены  гостевыми 
домиками  со  всем  набором  удобств  и  выполненный  в  национальном  стиле.  По  данным 
административных отчетов ежегодно эти уголки посещают более 2500 тысяч человек. 
На  берегу  реки  Саркрамы,  протекающей  в  северной  части  нашего  аула  создан  уголок 
отдыха  «Пикник».  На  его  территории  посажены  хвойные  породы  деревьев,  созданы 
цветочные клумбы, беседки для посиделок, а для любителей попариться березовым веничком 
подышать  жарким  воздухом  –  построены    бани  на  дровах.  Горожане  и  местные  жители 
отмечают здесь юбилейные даты, рождения малышей, встречи друзей, одноклассников. 
Недалеко  от  него  на  берегу  реки  –  центр  отдыха  «Айша».  Здесь  любой    желающий 
может  оздоровится  и  улучшить  спортивную  форму.  Для  отдыхающих  есть  15  номеров  с 
уютом и комфортом, тренажѐрный  зал, поле для пейнтбола; летом – велосипеды, катамараны 
для прогулки по реке, квадрациклы, а зимой – коньки и лыжи.  
В  1,5  км  от  аула  –  зона  отдыха  «GreenPark».  Он  открылся  7  мая  этого  года.  Среди 
зеленых  насаждений  гостевые  домики  с  комфортабельными  номерами,  бассейн,  игровые 

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
357 
площадки,  футбольное  и  волейбольное  поля  –  все  это  создано  для  активного  отдыха 
населения. 
В  950  метрах  от  аула  в  июне  этого  года  открыт  уголок  отдыха  «Чистые 
пруды»Территория зоны отдыха «Чистые пруды» хорошо продумана: много зелени, хвойных 
деревьев  и  цветочных  клумб,  что  создает  комфортную  и  расслабляющую  атмосферу  для 
отдыха.  В  общем,  хозяева  изрядно  всѐ  продумали  и  потрудились,  чтобы  обеспечить  гостям 
достойный отдых. 
Коттеджи из срубов двухуровневые с летними верандами, плетенные кресла и качели-
качалки,  множество  летних  беседок,  уютный  ресторан  и  сауна  —  всѐ  это  обеспечит  Вам 
незабываемый отдых и расслабление!  
Имеется открытый бассейн с искусственной фильтрацией и обработкой воды, поэтому 
вода  кристально  чистая.  Бассейн  разделен  на  2  части  —  взрослый  и  детский,  а  вокруг  него 
летние  беседки  и  комната  для  переодевания.  В  15  метрах  от  бассейна  —  набережная  реки 
Есиль с плетенными лежаками и зонтиками. 
Для детей есть детская игровая площадка с качелями, горками, батутом, самокатами и 
прочими игрушками на прокат. 
Для взрослых — квадрациклы и другие интересные развлечения. 
Также  на  территории  много  летних  беседок  разной  вместимости.  Беседки  оснащены 
клеенкой  с  оригинальными  заклепками, какие  редко где  увидишь  —  здесь  к каждой  мелочи 
наблюдается  особый  подход.  А  функциональность  позволяет  проводить  веселый  отдых, 
невзирая на погоду и комаров. 
Здесь  же,  на  берегу  реки  гостевая  деревня  «Акку».  Администрация  деревни  создала 
условия  для  отдыха  взрослых  и  детей.  Бассейн,  детские  аттракционы,  игровые  площадки  – 
везде слышится неугомонный детский смех. 
В  6  км  от  аула  строиться  коттеджный  поселок  «GardenVuladge».  Здесь  тоже  будет 
представлен  весь  спектр  услуг  для  отдыха:  сауна,  бассейн,  дорожки  для  велосипедных 
прогулок, дискобары, уютные номера в современном дизайнерском стиле.  
Стоимость  проживания  отдыхающих  в  номерах  и  гостевых  домиках  доступная.  Она 
колеблется в среднем за номер в сутки  от 10 000 тысяч тенге и выше, а в гостевых домиках от 
30 000 тысяч тенге в сутки. 
Из бесед с администрацией  данных уголков отдыха я узнал, что каждый из них  в год 
принимают от 1000 до 1300 человек.  
Большее количество отдыхающих приходится на летнее время. 
 
 
 
 
За рекой Саркрамой строится конный завод по разведению  спортивных пород лошадей. 
Здесь планируется организовать экологическую тропу «Конная прогулка». На протяжении 1.5 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
358 
часов  отдыхающие будут  любоваться  самобытной  казахстанской  степью,  их  будет  окружать 
горячее солнце, свежий воздух и ковыльные «моря». 
Это лишь частичная информация о создании уголков отдыха. Ежегодно в окрестностях 
нашего аула появляются новые и новые. 
И  это  ещѐ  раз  убеждает,  что  действительно,  прелести  природы  родного  аула  манят  к 
себе отдыхающих. 
От  окрестностей  нашего  аула  начинается  «зеленый  пояс»  насаждений.  Создание  его 
началось  в  1997г  по  инициативе  Президента  страны.  В  5  км  от  нашего  аула  находится 
предприятие  «Жасыл  аймак»  -  оно  и  занимается  формированием  этого  пояса.  Здесь 
высаживают  тополя,  ивы,  клѐны,  сосны,  яблоню,  облепиху,  смородину,  боярышник, 
шиповник.  Чтобы  сберечь  природные  достопримечательности  любимого  аула  и  помочь 
государству в охране создаваемых лесов, я –учащийся – старшеклассник, любитель природы, 
создал отряд из своих одноклассников и желающих учащихся 9 класса. Наш отряд называется 
«Любители  природы».  Мы  являемся  организаторами  проведения  весенних  и  осенних 
операций «Чистые берега», проводим рейды по лесопосадкам аула и его окрестностей, где в 
будущем  будут  шуметь  зеленные  леса.  Я  и  мои  единомышленнки  делаем  первые  шаги  по 
охрани природы аула, родной страны, а значит, являемся патриотами любимого Казахстана. С 
целью  агитации  и  пропаганды  по  сбережению  природы  ребята  нашего  отряда  принимают 
активное участие в мероприятиях школы по экологическому воспитанию. 
 
Литература: 
1.
 
Алексеевская Н «Особенности национального туризма». Алматы 2000 
2.
 
Ердавлетов С.Р «География туризма» Алматы 2000 
3.
 
Храбовченко В.В «Экологический туризм» 
4.
 
Материалы международной научно – практической конференции. Астана.2006 
5.
 
Материалы администрации уголков отдыха аула Косшы 
 
 
ҚАЗАҚТЫҢ ҦЛТТЫҚ ТАҒАМЫ- ҚҦРТТЫҢ АДАМ АҒЗАСЫНА 
ПАЙДАСЫ 
 
Жақсыбекова Еркежан - 11 А сынып оқушысы 
 
Ақмола облысы, Целиноград ауданы 
Қосшы аулы,№1 Қосшы орта мектебі 
Жетекшісі: Замзатова Гулшат Замзатовна биология пәнінің мҧғалімі 
 
Бҧл жоба қазақ халқының байырғы тағамы – қҧрттың пайдасын зерттеуге арналған.Қҧрт 
–  сҥттен  жасалған  ҧлттық  тағам.  Қҧрт  –  сҿзінің  мағынасы  да  қҧрғатылған,  кептірілген  сҥт 
деген  мағынаны  береді.  Бҧл  тағам  ақуыздарға  ҿте  бай,  адам  денсаулығына  ҿте 
пайдалы.Жобамда  қҧртты  Қазақстанның  ҧлттық  бренді  ретінде  ҽлемдік  нарыққа  шығаруға 
болатынын атап кеттім. 
Қазақ халқы асты ҿте жоғары бағалаған ҽрі қастерлей білген. Ел - жҧрт жадында мҽңгі 
жатталып  қалған  «ас  –  адамның  арқауы»  деген  қағида  осындай  терең  ҧғымның  қалтқысыз 
тҥсінігі  болып  қалыптасқан.  Халқымыз  адам  ҿмірінде  тамақтың  орнын  тіршілікке  қажетті 
қҧндылықтардың бҽрінен де жоғары қойған. Бҧған «астан ҥлкен емессің» немесе «арпа, бидай 
ас екен, алтын, кҥміс тас екен», «асты қорлама қҧстырар» деген сес, ескертпелер мен мақал - 
мҽтелдер  де  куҽ  бола  алады.  Қалай  айтылса  да,  қай  заманда  айтса  да  халық  асты  қҧрметтеу 
мен бағалаудың жолын да, жҿн - жосығын да, оны дҽмді етіп ҽзірлеудің кҿзін, кезін, ретін таба 
білген.Ел  мен  елді  татуластыру  да,  жақсылар  мен  жайсаңдарды  қҧрметтеу  де,  ҿздерінің 
мырзалық, мҽрттік ҥлгілі, ҿнегелі қасиеттері мен артықшылықтарын білдіру де, ел дҽулеті мен 
қарым  -  қабілетін,  тҥсінігін  танытуды  да,  қазақ  кең  дастарқан  арқылы  яғни  ас,  қонақасы 
арқылы  кҿрсеткен.  Осы  жолда  тҧшымды  сҿз  айтып,  дҽмді  тағам  берумен  бірге  оның  таза, 

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
359 
бҥтін ыдыстарына дейін ерекше назарда болған. Сырттан келген кісілер де елді осы қонақасы 
берудің  жолы  мен  жҿні  арқылы  сынап,  бағасын  берген.  Демек  ҧлт  мҽдениетінде  тамақ,  дҽм 
татыру  –  экономикалық,  дипломатиялық  жҽне  тҽлім  -  тҽрбиелік  қызмет  атқарған.  Бҧл  істе 
ҽрине,  қазақ  халқының  қонақжайлық  дҽстҥрі  шетелерде  ерте  заманнан  -  ақ  аңыз  болып 
тараған.  Қазақ  қонақасы  беруде  қонақ  таңдауды,  басқа  ҧлт,  дін  ҿкілдері  деп  бҿлуді  де 
білмеген, тҿрге шығарып ашық қабақ танытқан, достық кҿңілін кҿрсеткен. Шаршағандарына, 
мҧқтаждарына ат, ас, кҿлік сыйлай да білген 
Сҥт  -  химиялық  қҧрамы  жағынан  тамаша  тағам.  Оның  қҧрамында  адам  ағзасының 
қалыпты жетілуі ҥшін барлық зат бар. Соған орай оған физиологиялық  қҧндылығы жағынан 
бірде бір азық тең келе алмайды. Сҥт басқа ҿнімдердің биологиялық қҧндылығын кҿтереді. Ас 
қорыту  бездерінің  жҧмыс  істеу  қабілетін  ҥнемі  жақсартып  отырады.  Сҥтті  пайдаланып  ҽр 
тҥрлі  тағамдар  дайындауға  болады.  Айран  ҧйытып,  ірімшік,  қҧрт  кептіруден  бастап,  ботқа 
пісіруге  дейін  осы  бір  керемет  ҿнім  пайдаланылады.  Ал  сҥт  қосып  дайындалған  тағам  ҿте 
дҽмді  болады.  Оның  ҥстіне  сҥт  ҿнімдерінің  дҽрулік  қасиеті  бар.  Олар  емдеу,  алдын  алу, 
диеталық тағам ретінде де қолданылып жҥр. 
Мҽселе: 
Қҧрттың 
адам 
денсаулығына 
пайдасы 
бар 
екенін 
зерттеу. 
Зерттелетін зат: Қҧрттың тіршілікке қажетті қҧндылығын зерттеу Қҧрт - адам денсаулығына 
қажетті тағам.Іші - бауырымыз қҧрысып - тырысып, кҿзіміз қарауытқанда, ойбай дҽруменіміз 
азайып  кетті  деп  шығамыз.  Ондайда  банан,  киви,  апельсин  жеукерекдепақылайтатындар  да 
табылады. 
           Осы  біздің  атамқазақ  апельсин  кҿрмей  ҿстіғой,  олар  неге  қҧлап,  талып  қалмаған  деп 
таңғаламыз.  Сҿйтсек,  олардың  ішкен  –  жегені  нағыздҽрумен  дердің  кҿзіекен.  Кҿгорай 
шалғынды  жалпағынан  басып  жайылған  сиыр  дың  сҥті,  тҥйенің  шҧбаты  мен  жылқының 
қымызы  –  дҽруменнің,  кҥш  –  қуаттың  кҿзі  осыларекен.  Дҥкендер  десатылатынсырды  қазақ 
шалап  сыртына ―ірімшік‖  деп  жазып  қояды.  Бірақ  сырдың  дҽмі қазақтың қозы қарын  қосып 
қайнат  қанір  імшігінің  садағасына  да  татымайтынын,  ҽсіресе,  ауыл  қазағы  жақсы  біледі. 
Ҽңгімеоның  дҽмін  деғана  емес.  Ғылыми  зеттеулер  кҿрсет  кендей,  сиырдың  қҧрамында,  100 
грамғашаққандағы  ақуыздың  мҿлшері  22,  85  -  34,  52%  болса, қазақ ірім  шігіндегіа қуыздың 
мҿлшері  40  -  42%  екен.  Сыр  қҧрамында  кҿміртегі  ары  кетсе  4,  52%-  тенаспайды,  ал 
ірімшіктеол  10,  93%  болады.  Адам  ағзасындағы  сҥйек  ҧлпаларының  мықты  болуы  ҥшінең 
қажет элемент фосфор болса, дҽстҥрлі ҽдіс пен жасалған ірімшік қҧрамында фосфор 0, 51%, 
ал кальций 2, 3% мҿлшерін декездеседіекен. Ал қуаттылығы накелсек, 100 грамм сыр 268, 8 - 
401, 38 қуат берсе, 100 грамм ірімшік 408, 4 қуатбереді. Қҧртымыз да химиялық қҧрамы мен 
калориясы  жағынанқала  дҥкен  деріндегі  сҥзбені  (творог)  он  орапалады.  Сҥзбеде  ақуыз 
мҿлшері 14, 5 - 18, 6% болса, қазақ қҧрты ақуызға ҿте бай – 52, 6%. Ал 100 грамсҥзбе 87 - 227 
- гедейінқуат берсе, қҧрттан 370, 1 қуаталуғаболады. 
Жасалу  тҽсілдеріне  қарай  қҧрт  сықпа  қҧрт,  ақ  қҧрт,  қара  қҧрт,  майлы  қҧрт  деген 
тҥрлерге  бҿлінеді.  Қазақ  ырымы  бойынша  кеппеген  қҧртты  жеуге,  алуға  болмайды.  Егер 
ҿреден қҧрт алып жесе, жауын жауады деген ырым бар. Сабада жиналып пісілген іркітті майы 
алынғаннан кейін тҥбіне май жаққан ҥлкен қазанға қҧйып қайната береді. Қҧрт қайнап жатқан 
кезде  оның  тҥбі  кҥйіп  кетпес  ҥшін  арнаулы  қҧрт  былғауышпен  (басында  кырғыш  темірі 
болады) ҽлсін - ҽлсін қазанның тҥбін, ернеуін қырып араластырып отырады. Ҽбден қойылған 
қҧртты  қапқа  қҧйып  керегеге  асып  қояды,  сонда  оның  қалған  суы  тағы  да  ағып,  қҧрғайды. 
Бҧдан  кейін  қолмен  бҿлшектеп,  тақтайшаға,  шиге,  қолмен  сықпалап  ҿреге  жайып  кептіреді. 
Кҿгермей,  қызбай  біртегіс  кебу  ҥшін  ҿреде  жатқан  кезде  оны  бірнеше  рет  аударыстырады. 
Осындай ҽдіспен қайнатып, кептіріп алған қҧрт жыл бойына, кейде 2 — 3 жылға дейін сақтала 
береді.  Кҧрт  кҥшті  ас,  ол  ҽр  тҥрлі  тамаққа  қосылады.  Қҧрттан  істелетін  немесе  кҧрт 
қосылатын тағамдардың кейбір тҥрлерін айта кету қажет.Химия, медицина ғылымдары пайда 
болмай  тҧрып  -  ақ  алдындағы  асын  тани  білген  қазақ  нағыз  данышпан.  Асылы,  аузынан  ақ 
ажырамаған халқымыз қымызын ішіп, қҧртын жеп отырып - ақ осы кҥнгі кҿп кеселдің алдын 
алған. Атам қазақтың ғҧмыры аттың жалында, атанның қомында ҿтсе де, дҥниеге небір алып 
тҧлғалы, батыр да дана перзенттер ҽкелген тылсым сырының де бірі осы болса керек. 
Ҧлттық брендті қҧру-Қазақстанның ҿзекті маселесі мҽдениет,тарих қайраткерлері жҽне 
бизнес-қҧрылым  ҿкілдері  де  осы  мҽселе  бойынша  ізденісте.Ҧсыныстар  ҿте  кҿп.  Біреулер 
ҧлттық  бренд    домбыра  ,  қобыз  сияқты  музыкалық  аспаптар  десе,  екіншілері  қымыз,  шҧбат 

 
«ЖАҢА ЗАМАНҒА – ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» 
ХV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
  \\ 
 
 
 
   
 
360 
сусындары  деп  санайды,  ал  ҥшіншілері  киіз  ҥйді  жақтайды.  Келешекте  Қазақстанның  атын 
шығаратын  не  екені  белгісіз.Таңдау  қиын    ҧлттың  сҽні  кешке  киетін  сҽнді  киім  емес.  Сол 
себепті мен қҧрттың ҧлттық бренд болғанын қалаймын. 
Ҧлттық  бренд  туралы  сҿз  қозғалған  кезде  мен  тыс  қала  алмаймын.  Мен  қазақтың 
байырғы тағамы қҧртты ҽлемдік нарыққа шығару керек деп санаймын. Сол себепті мен ҧлттық 
брендті қҧруда оның ең алдымен сыртқы бейнесі туралы кҿп ойландым жіне оның ҿзіндік бір 
мағынасы болуы керек деп санаймын. Кҿп ойлана келіп, оның ҥшбҧрышты болса деймін. Бҧл 
ҥшбҧрыштың ҽрбір қыры жҥзді, яғни ҥш жҥз дегенді білдіреді. 
Қҧрт-  қазақтың  ҧлттық  тағамы  екендігінің  тағы  бір  дҽлелі  қазақ  халқының  басына 
тҥскен  қиын  қыстау  репрессия  жылдарын  жатқызуға  болады.  Репрессия  қазақ  тарих 
сахынасында  ҿшпес  ҽріппен  жазылатын  1837-1838  жылдары  Ресей  империясының  қазақ 
зиялылары  мен  қайраткерлеріне,  қарапайым  халыққа  халық  жауы  деп  нақақтан  нақақ  жала 
жауып,  оларды  тҥрмеге  жапқан.  Осыны  ескере  келіп  қазір  Ақмола  облысының    Алжир 
тҥрмесіндегі оқиғаны дҽлел ретінде айта кетсем деймін. Алжир тҥрмесінде жатқан қазақтарға 
олардың  туыстары,  бауырлары,  ата-  аналары  тҥрмесінің  сыртынан  ішке  қарай  қҧрт  лақтыра 
бастаған.  Бҧны  тҥрме  кҥзетшілері  мен  басшылары  тас  деп  ойлап,  не  ҥшін  лақтырып 
жатқандарын тҥсінбеген. Бірақ бҧл шын мҽнінде тас емес қҧрт еді. Бҧдан біз нені тҥсінеміз, 
яғни  қазақ  халқы  қҧртты  ерте  кезден  бастап-  ақ  оның  пайдасын,  маңызын,  адам  ҿмірінде 
алатын орнын алатынын білгендіктен, олар қҧртты тҥрмеге лақтырып жақындарын аштықтан 
сақтаған. Қҧрт- адам денсаулығына қажетті қҧндылық екеніне кҿз жеткіздім.  
 
Пайдаланылған әдебиеттер: 
1.
 
Кенжеахметҧлы С., Қазақтың дарқан дастарқаны, Алматыкітап 2007 ж. 
2.
 
Анфимова Н. А., Татарская Л. Л. Аспазшылық, Просвещение 2002 ж. 
3.
 
Ермакова В. И. Аспазшылық, Просвещение 1993 ж. 
4.
 
Матюхин З. П. Тамақтану, гигиена жҽне физиология негіздері, Просвещение 1999 ж. 
 
 
ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ҦЛТТЫҚ ДӘСТҤРЛЕРДІҢ МӘНІ 
 
Наурызбай Умсымдық – 9 "а" сынып, Қосшы орта мектебі №1 
Ғылыми жобаның жетекшісі – Сейфоллина Гулжанат Бадешевна,  
№ 1 Қосшы орта мектебі 
 
Роль народных обычай и традиций в защите природы 
Meaning of national traditions for protecting the nature 
 
Ең  озық,  ең  ҿміршең  табиғат  қорғауға  байланысты    қазақ  ҧлттық  дҽстҥрлерінің 
ежелден келе жатқан ҿзіне тҽн салт-сана, ҽдет-ғҧрып ретінде жетілетіні белгілі. 
 
Жан-жақты тҧлға болып қалыптасу ҥшін ҿмір салтамызға дана халқымыздың табиғат 
қорғауға байланысты тҽлім-тҽрбиесін тиімді қолданып, «атамекеннің ҽр бҧтағының шыбығы 
сынса, қоса шырқырайтындай» [1, 56] парасатқа жетуді мақсат еттім. 
 
Ҿйткені,  дҥниетанымды  қалыптастыруда  халықтық  дҽстҥрлердің  орны  айрықша 
екеніне дау жоқ. 
 
«Халқымның табиғатқа деген сезімін, ілтипатын қадірлеп-қастерлеп кҿрсететін ҧлттық 
дҽстҥрлерді тарих беттерінен ғана емес, бҥгінгі ҿмірдің сан-саласынан кездестіруге болады». 
[2,  455]  Қай  қазақтың  ҥйіне  барсаңыз,  онда  кҿзге  бірден  тҥсетін  заттар  бар.  Олар,  оюлы 
сырмақ,  текемет,  тҥскиіз  немесе  айшықты  ер-тоқым,  ыдыс-аяқ,  ҥй  жиғаздары,  я  болмаса 
кҿрнекті  киім  –  кешектің  бір  жҧрнағы.  Ҥкінің  мамығы,  қасқырдың  терісі,  арқардың  мҥйізі 
дегендей...  Бҧлардың  барлығы  кҿз  қимай  сақтаған  ескінің  жҧрнағы  емес,  санасына  терең 
сіңген туған жер, ел, табиғатқа деген кҿркемдік сезімі деп тҥсінуіміз керек. Бҧл ҧлттық дҽстҥр 
ғасырлар бойына ҧрпақтан –ҧрпаққа ҿзгерместен сол мҽн –мағынасымен беріліп келе жатқан 
қасиетті  дҥние.  Оюлы  сырмақ  пен  текеметтен  біз  табиғаттың  бір  кҿрінісін  кҿзімізге 
елестетеміз.  Тҥскиізден  тау  бейнелерін,  кҿл  суларын,  даланың  жҧпар  иісті  гҥл-бҽйшешек 

 
«НОВЫЙ ВЕК – НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ» 
Сборник материалов ХV Республиканской научно-практической конференции
   
 
 
 
 
 
361 
жапырақтарын ойымызға келтіреміз. Аңдардың тҥрлерін мҥйіздерінің белгілерін, тҧяқтарын, 
қҧстардың қанаттарын, тҧмсықтары мен тегеруін елестетеміз. 
Халқымыздың табиғатқа деген сҥйіспеншілігі жҽне оны кҿздің  қарашығындай сақтап, 
қорғау  туралы  ҥлгі  –  ҿнеге  боларлық  асыл  мҧралары  ҧрпағына  даналық  ҧғымдар  тҥрінде, 
мақал-мҽтел, нақыл сҿз, аңыз-ҽңгіме тағы басқа тҥрінде жетіп отыр. 
Егер  адам  табиғаттан  оның  берерін  алып  отыратын  болса,  онда,  ҽрине, 
мҧқтаждығымызды  шексіз  қанағаттандыра  бермейді.  Ендеше,  берерін  алумен  бірге  оның 
орнын толықтырып отыру ҥшін қамқорлық жасау – біздің парызымыз! 
 
«Аспарның  ашық  болсын!»,  «Тҽңірі  жарылқасын!»  деп  бата  береді.  Ай  мен  кҥнге, 
жҧлдыздарға  қарап  ауа  райын  болжаған.  Осы  дҽстҥрлер  мен  даналы  тҽжірибелер  –  біздің 
табиғи  оқуылықтарымыз  сияқты.  «Ақсҧңқарым»,  «аққуым»,  «балапаным»,  «бҧлбҧлым», 
«қҧндызым», «аққояным» сияқты теңеулер аң-қҧсты қалай бағалайтынын кҿрсетеді. Обал мен 
сауапты  ҧмытпайды:  «Аққуды  атпа»,  «Елікті  қума»  деп  ҥйретеді.  Табиғатта  ҽр  нҽрсенің  ҿз 
орны  бар.  Басы  артық  еш  нҽрсе  жоқ,  бҽрі  адам  ҥшін  қызмет  істейді.  Жылы  жақтан  тырна 
ҧшып келсе «Жыл қҧсы», «Қаз қайтса» кҥз болғаны деп есептейді.  
 
Дана Тҿле би қарлығаштың ҧясын бҧзбас ҥшін, ҥйін жықтырмағаны аян. «Қарға келсе, 
қар қалмайды», «сауысқан шиқылдаса, кҥн суытады» сияқты дҽстҥрлер халық астрономиясы 
десе  де  болады.  Тіпті,  жылан  ҥйге  кірсе  –басына  ақ  қҧйып  шығарады,  ҿлтірмейді.  «Таспен 
атқанды аспен ат»деп мейірімділікке ҥйретеді.  
Осылайша,  жануарлар  дҥниесін  қорғауға  баулиды.  Жалпы,  қай  заман,  қай  кез  болсын 
халқымызда табиғатқа немқҧрайлы қарау деген болған емес, ҿсімдікке дейін жанашырлықпен 
қарайды. 
«Сулы  жер  –  нулы  жер»  деген  халқымыз,  жемі  беретін  ағаштар  мен  бҧталарды  ҽсте 
кеспеген.  Қажетті  бҧйымдар  жасауға  тек  талды  ғана  пайдаланған,  ойсыратпай,  таңдап  қана 
алған.  Отынға  тек  қураған  ағашты  ғана  тҧтынған.  Білгір,  қазақ  жан  иесінің  ғана  емес, 
ҿсімдіктің  де  ҿз  тіршілігі  бар  екенін  ҧққан.  «Кҿлдің  кҿркі  –  қҧрақ»,  «дана-кҿптен  шығады», 
«дҽрі –шҿптен шығады», «ермен-жанға, дҽрмен», «қарағай ҿссе, қҧт болады», «аршалы жерде 
аура  аз»,  «жалбызды  жерде  жан  қалады»  деп  ақыл  айтады.  Сондай-ақ  «кҿкті  жҧлма,  кҿктей 
соларсың» деп ескертеді. 
Тіпті,  дҥние-мҥліктен  де  табиғатты  байлық  деп  білген  атамыз  қазақ  «Атаңнан  мал 
қалғанша, тал қалсын» деп ҥгіттейді. 
Жасыл  желектің  ҿз  заңы  бар.  «Сен  оған  бірде  берсең  –  одан  жҥзді,  жҥзді  берсең  –  мыңды, 
мыңнан – миллионды аласың». [4, 56] 
 
Дана  халқымыз    ҿмір  ҿзегі,  асыраушы  анамыз,  халық  қазынасы  –  Қасиетті  мекен  – 
Жерді  қорғауға  байланысты  да  дҽстҥрлерді  мықта  сақтайды.  «Жер-ана»,  «жері  байдың  –  елі 
бай»,  «жер  –  ырысы  кіндігі»  деп  сҥйіспеншілік  білдіреді.  Халық  ҧғымындағы  туған  жер, 
табиғат, атамекен деген ҧғымдар ҥндесіп, «қара жер қарыз арқаламайды», «жер-байлық кҿзі», 
«жер-тіршілік  тірегі»,  «жер-ана,  ел-бала»,  «жақсы  жер  –  жанның  тынысы»,  «жерін  қорлаған 
жеріне  сыймайды»,  «кҥте  білсең,  жер  жомарт»,«тозған  жерде  тоқшылық  болмас»,  «туған 
жердің топырағы да киелі» [5, 99]. 
Осындай даналық нақылдар жер тағдырын тҽлкек  еткізбеуге тҽрбиелейді емес пе?! 
Тылсым  табиғаттағы  қҧдіретті  кҥш  –  Су  –ҿмір  тірегі.  Бабаларымыз  суды  ерекше  бағалап, 
оның кҿзін ашып, таза ҧстап, бҧлақ қайнар кҿздерін тазартып отырған.  
«Бастау су алса – бақыт су алады», «қҧлазыған шҿл - жетім», «ағын су – ҿмір, тоқтау 
су - ҿлім» деп жастарды «таза су» бағдарламасымен сонау ертеден-ақ таныстырып қойған. 
Халықтың  қағидалары  мҧнымен  шектелмейді.  «Су  –  табиғаттың  ажары»,  «ҿзен 
жағалағанның ҿзегі талмас», «су шықпаса, шиге бар», «улы суда уылдырық ҿспейді», «судың 
да сҧрауы бар», «сулы жер қҧрақсыз болмас» дейді тағы. 
Тыйым  салуда  да  естен  шығармайды:  «суды  сапырма»,  «кҿң  –  қоқысты  су  басына 
тҿкпе»,  «су  сабалама»,  «су  ішкен  қҧдығына  тҥкірме»,  «ағын  суды  тоқтатпа».  Кҿсем  халық 
шҿлге қҧдық қазған, ҿзенге кҿпір салған.  
 
«Жолға ағаш еккен адам ҽр қашанда бақытты болады» деп айтқандай?! 
Адам тамақ ішпей бес аптаға, сусыз  – бес кҥнге дейін, ал ауасыз  – бес минутқа ғана шыдай 
алады  деп  тҧжырым  жасайды  ғалымдар.  Осыдан-ақ  адам  баласы  ҥшін  ең  басты  табиғат 
бҿлшегі ауа екенін тҥсінеміз. 
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   60




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет