Национальной академии наук республики казахстан



жүктеу 5.38 Kb.
Pdf просмотр
бет5/41
Дата18.01.2017
өлшемі5.38 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41

  
ƏДЕБИЕТ 
 
[1] Аристотель философиясы // Əлемдік философиялық мұра: Жиырма томдық. 3-том. - Алматы: Жазушы, 2005. – 
568 б. 
[2] Цицерон. О старости. О дружбе. Об обязанностях. – М., 1975. – 172 с. 
[3] Мукашев З.А. Понятие «право» в теории К. Маркса. - Алматы: Аркаим, 2002. – 220 с. 
[4] Сапаргалиев Г. Проблемы идеологии унитарного государства Казахстан // Научные труды «Əділет». – 2000. – 
№1. – С.45-59. 
[5] Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы: оқулық. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 
541 б. 
[6] Баймаханов М.Т. Избранные труды по теории государства и права. – Алматы, 2003. – 567 с.  
[7] Сəбікенов С.Н. Салыстырмалы мемлекеттік құқық: оқулық. - Алматы: Өркениет, 2000. – 408 б. 
[8] Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет жəне құқық теориясы: оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 264 б.  
[9] Сатершинов А.М., Мұхамедов С.К., Сырымбетұлы Д. Саяси жəне құқықтық ілімдер тарихы: оқулық - Алматы: 
Заң əдебиеті, 2003. – 230 б.  
[10] Жаңа дəуір философиясы // Əлемдік философиялық мұра: Жиырма томдық. 6-том. - Алматы: Жазушы, 2006. – 
512 б. 
[11] Фома Аквинский. О правлении властителей // Политические структуры эпохи феодализма в Западной Европе 
(VI—XVII вв.). – Л., 1990. – 235 с. 
[12] Чичерин Б. История политических течений. Ч. 1. – М., 1869. – 337 с. 
[13] Гроций Г. О праве войны и мира. – М., 1956. – 74 с. 
[14] Локк Дж. Басқару туралы екі трактат / Ауд. М.Ө. Иманбаев. – Алматы: Раритет, 2004. – 280 б. 
[15] Кант И. Мəңгілік тыныштыққа // Əлемдік саясаттану антологиясы. 10 томдық. «Мəдени мұра» бағдарламасы. 
Алматы: Қазақстан, 2005. – 472 б.  
[16] Кант жəне Гегель философиясы // Əлемдік философиялық мұра: Жиырма томдық. 8-том. - Алматы: Жазушы, 
2006. – 520 б. 
[17] Гегель. Философия права. – М., 1990. – 586 с. 
[18] Монтескье Ш. Заңдар рухы туралы. / Ауд. А. Құлсариева. – Алматы: Үш Қиян, 2004. – 784 б. 
[19] Маркс К., Энгельс Ф. Таңдамалы шығармалар. Екі томдық. 2 – том. – Алматы, Қазақ мемлекет. - 1956. – 550 б.  
[20] Ленин В.И. Мемлекет жəне революция. Шығармалар толық жинағы: Т. 33. – Алматы: Қазақстан, 1979. – 469 б.  
[21] Сапарғалиев Ғ., Ибраева А.С. Мемлекет жəне құқық теориясы: Оқулық.- Астана: Фолиант, 2007. - 336 б. 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
32  
REFERENCES 
 
[1] Aristotel' filosofijasy // Əlemdіk filosofijalyқ mұra: Zhiyrma tomdyқ. 3-tom. - Almaty: Zhazushy, 2005. – 568 b. 
[2] Ciceron. O starosti. O druzhbe. Ob objazannostjah. – M., 1975. – 172 s. 
[3] Mukashev Z.A. Ponjatie «pravo» v teorii K. Marksa. - Almaty: Arkaim, 2002. – 220 s. 
[4] Sapargaliev G. Problemy ideologii unitarnogo gosudarstva Kazahstan // Nauchnye trudy «Ədіlet». – 2000. – №1. – 
S.45-59. 
[5] Saparғaliev Ғ.S. Қazaқstan Respublikasynyң konstitucijalyқ құқyғy: oқulyқ. - Almaty: Zhetі zharғy, 1997. – 541 b. 
[6] Bajmahanov M.T. Izbrannye trudy po teorii gosudarstva i prava. – Almaty, 2003. – 567 s.  
[7] Səbіkenov S.N. Salystyrmaly memlekettіk құқyқ: oқulyқ. - Almaty: Өrkeniet, 2000. – 408 b. 
[8] Өzbekұly S., Қopabaev Ө. Memleket zhəne құқyқ teorijasy: oқulyқ. – Almaty: Zhetі zharғy, 2006. – 264 b.  
[9] Satershinov A.M., Mұhamedov S.K., Syrymbetұly D. Sajasi zhəne  құқyқtyқ  іlіmder tarihy: oқulyқ - Almaty: Zaң 
ədebietі, 2003. – 230 b.  
[10] Zhaңa dəuіr filosofijasy // Əlemdіk filosofijalyқ mұra: Zhiyrma tomdyқ. 6-tom. - Almaty: Zhazushy, 2006. – 512 b. 
[11] Foma Akvinskij. O pravlenii vlastitelej // Politicheskie struktury jepohi feodalizma v Zapadnoj Evrope (VI—XVII vv.). 
– L., 1990. – 235 s. 
[12] Chicherin B. Istorija politicheskih techenij. Ch. 1. – M., 1869. – 337 s. 
[13] Grocij G. O prave vojny i mira. – M., 1956. – 74 s. 
[14] Lokk Dzh. Basқaru turaly ekі traktat / Aud. M.Ө. Imanbaev. – Almaty: Raritet, 2004. – 280 b. 
[15] Kant I. Məңgіlіk tynyshtyққa // Əlemdіk sajasattanu antologijasy. 10 tomdyқ. «Mədeni mұra» baғdarlamasy. Almaty: 
Қazaқstan, 2005. – 472 b.  
[16] Kant zhəne Gegel' filosofijasy // Əlemdіk filosofijalyқ mұra: Zhiyrma tomdyқ. 8-tom. - Almaty: Zhazushy, 2006. – 
520 b. 
[17] Gegel'. Filosofija prava. – M., 1990. – 586 s. 
[18] Montesk'e Sh. Zaңdar ruhy turaly. / Aud. A. Құlsarieva. – Almaty: Үsh Қijan, 2004. – 784 b. 
[19] Marks K., Jengel's F. Taңdamaly shyғarmalar. Ekі tomdyқ. 2 – tom. – Almaty, Қazaқ memleket. - 1956. – 550 b.  
[20] Lenin V.I. Memleket zhəne revoljucija. Shyғarmalar tolyқ zhinaғy: T. 33. – Almaty: Қazaқstan, 1979. – 469 b.  
[21] Saparғaliev Ғ., Ibraeva A.S. Memleket zhəne құқyқ teorijasy: Oқulyқ.- Astana: Foliant, 2007. - 336 b. 
 
А.М. Каратаева 
 
Казахский национальный университет имени аль-Фараби, г.Алматы 
 
СУЩНОСТЬ И СОЦИАЛЬНОЕ НАЗНАЧЕНИЕ 
СОВРЕМЕННОГО ГОСУДАРСТВА 
 
Аннотация. В работе рассматриваются содержательные стороны сущности государства. Также в работе 
всесторонне  исследуются  особенности  современного  государства,  социальное  назначение  государства  в 
современности. В работе также особое внимание уделяется на функции современных государств. Основные 
выводы  и  положения  автора  могут  быть  использованы  в  обеспечении  политики  государства,  в  повышении 
правосознания и правового воспитания казахстанского общества. 
Ключевые  слова:  государство,  правовое  государство,  правовая  культура,  правовое  воспитание, 
государство, государственный орган, деятельность государства. 
 
Сведения об авторе:  
 
Каратаева  А.М. – к.ю.н.,  доцент  кафедры  теории  и  истории  государства  и  права,  конституционного  и 
административного права, юридический факультет Республика Казахстан, , г.Алматы, karataeva_80@mail.ru 
 
 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
33 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 5, Number 309 (2016), 33 – 37 
 
D.O. Kusaynov, A.K. Kusaynovа 
 
Al-Farabi Kazakh National University, Kazakhstan, Almaty 
e-mail: bms_fund77@mail.ru 
 
MODERN LAW INTERPRETATION 
 
Abstract. The paper deals with the essence of the content side of the law. Also in the work comprehensively 
investigated features of the modern law, the social purpose of the law in modern times. The paper also focuses on the 
function of modern law. The main conclusions and position of the author may be used to provide states policy in 
raising awareness and legal education of Kazakhstan society. 
Keywords: law, legal interpretation, legal culture, legal nihilism, state, public authority, activities of the State.  
 
Д.О. Құсаинов, А.К. Құсаинова 
 
əл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, Алматы қ. 
 
ҚАЗІРГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАНЫМ 
 
Аннотация. Жұмыста қазіргі кездегі құқықтың мəні мен мазмұндық тұстары ашылып, қарастырылады. 
Сонымен  қатар  қазіргі  құқықтың  ерекшеліктері  талданып,  жан  жақты  зерттелінеді.  Сондай-ақ  мақаланың 
авторы  құқықтың  ары  қарай  дамуына  аса  назар  бөледі.  Автордың  қол  жеткізген  нəтижелері  мен 
қорытындыларын  мемлекеттік  саясаттың  қамтамасыз  етілуіне,  қоғамның  құқықтық  санасын  арттыруға, 
қоғамның құқықтық тəрбиесін көтермелеуге ісінде қолдануға болады.  
Түйін сөздер: құқық, құқықтық таным, құқықтық мəдениет, құқықтық нигилизм, мемлекет, мемлекеттік 
орган, мемлекеттің қызметі. 
 
Құқық  түсінігін  анықтау  мəселелері,  оның  əлеуметтік  функцияларын  анықтау  мəселелері, 
құқықтағы ұғымдар мен санаттар, қолданыстағы жүйелер кез келген құқық тұжырымдамасы үшін 
негіз  болып  табылады,  себебі  олардың  шешімі  қағиданың  түпкі  мəніне,  танымдық  жəне  де 
практикалық келешегіне тікелей байланысты.  
Алайда,  осы  ұғымның  "қимылсыздығы"  салыстырмалы,  ғаламдық  жəне  қоғамдық  өзгерістің 
заманында, көрсетілген концептуалды ұғымның елегінен өткізу, экономикалық жəне де əлеуметтік 
өзгерістердің  түбегейлі  өзгеруі  қажеттілігіне  сүйенеді,  табиғат  пен  адамзат  ұстанымдармен 
жүйеленуі  емес,  керісінше  қағидалар  табиғат  пен  тарихқа  сəйкес  келген  ұстанымдарға  сəйкес 
келеді.  Қазақстан  ең  бай  құрылыстық  тəжірибені  иемдене  отырып,  жаңа  демократиялық  жəне 
экономикалық  жүйені  қалыптастырды.  Біздің  қоғамымыздың  ықпалы  əсерінен,  бұл  негізде 
бейхабар болып, біз барлық құндылықтардың сапалық тұрғыдағы өзге жүйесі мен адамдық қарым-
қатынастардың  жаңа  түріне  бейімделдік.  Бірақ  бұл  еркіндік,  М.  Хайдеггердің  айтуы  бойынша, 
жеке тұлға өз жанының терең түсінуінің қажеттілігін айқындайды – себебі адам өзі ойлайды, яғни 
түсінеді [1, с. 105], ал  нақтырақ  айтсақ, «тұжырымдамалық  ойлау  қабілеті  бізден  біржақты 
көрініспен шектеліп қоймай, қалыпты əдеттен шығып, əрі қарай бағытқа ұмтылуымызды айтады» 
[1, с. 109]. Сондықтан да гуманитарлық құқық мағынасын түсіну, заңға деген құрметті қатынасу, 
сонымен қатар мемлекеттің жеке қызметіне, заңнамалық оңтайландыру мен атқарылуын жақсарту, 
атап  айтқанда,  құқықтық  реттеу  шекарасының  дəл  анықтамасын,  адамның  қызметіне  құқықтың 
əсерін  жəне  де  ғылыми  ізденістерге  жол  табу,  академик  М.Баймахановтың  айтуы  бойынша 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
34  
буржуазиялық  жəне  юриспруденциялық  ойшылдар  ұсынған  осы  санаттарды  толық  көпжақты 
талдау қажет [2, с. 93]. 
Кеңістіктегі  посткеңестік  республикаларда,  сонымен  қатар  Қазақстанда  да,  түбегейлі 
түрлендіру,  мемлекеттілік  пен  атрибуттардың  ауысуы,  экономикалық  жəне  қоғамдық  дамуының 
іске  асуы  жəне  т.б.  буржуазиялық  қауымдастықтың  ХVIII  ғасырдың  аяғы  мен-  ХІХ  ғасырдың 
басында  Батыс  Еуропада  батыс  демократиясының  тұрақты  жəне  бірте-бірте  дамуын  қамтамасыз 
етілуіндегі іргелі санаттары ғалымдардың қызығушылығын арттырды. Осы санаттағы айтарлықтай 
жоғары қызығушылық біздің мемлекетіміздің басым бағыттарының бірі болып табылуымен қатар 
сөзсіз  жаһандық өзгеруіне, бұл  тұрғыда  бүкіл қоғамның тұрақтылығы мен жай-күйін  қамтамасыз 
ету  үшін  қабылдану  қажеттілігі  біздің  еліміздің  басым  бағыттарының  бірі  болып  табылатыны 
сөзсіз.  
  В.А.Кимның əділ көзқарасы бойынша, «халық, адамдар тұрақтылыққа ұмтыла отырып, егер 
ол  бұзылған  жағдайда,  күш  біріктіріп  толықтай  қалпына  келтіре  алады.  Түрлі  сынақтардан  өтіп, 
түрлі  соғыстарда,  көтерілістерде  қайғы  мен  қасірет  шегіп,  күйзелген  олар,  өздерінің  іс-
əрекеттерімен мемлекеттік тұрақтылықты сақтап, экономикалық ауқатты, бейбіт өмірді, əлеуметтік 
бейбітшілік  пен  адам  бірлігін  сақтады.  Адамзаттың  тарихын  зерттеу  барысында,  олардың 
тұрақтылықты  сақтауы  өз  өмірін  сақтау,  өзін-өзін  сақтау  жəне  тіршілік  əрекетін  сақтауының 
маңызды аспектісі болды» [3, с. 19]. 
  «Құқық  əлеуметтік  ақиқаттық  немесе  нормативтік  бейне  емес.  Олардың  ұқсастығы  жайлы 
айтуға болады,- дейді М. Баймаханов,- олар функционалды болып табылады, оның мағынасында, 
құрылымдық  жəне  кеңістік  бір-біріне  уақыт  бойынша  түзетіледі,  жасанды  емес,  бір  бірімен 
жеткілікті түрде байланыста болады. Бірақ құқық əлеуметтік шындықты жаңғырта аладыма» [2, с. 
95].  Құқық - көп  деңгейлі,  көп  өлшемді,  көп  қабатты  құбылыс,  бір  жағынан  қоғамның 
экономикалық  құрылымы,  əлеуметтік  құрылым,  саяси  қатынастар  мен  тарихи  дəстүрлер,  үстем 
идеология  жəне  т.б.,  ал  бір  жағынан-  субъективті  фактор,  əлеуметтік  даму  барысына  елеулі  əсер 
ететін,  жеке  тұлғаның  қоғамдағы  жағдайын  көрсететін [4, с. 7], - бір  еркіндік  шараға  тартылған 
формальды тең тараптар болып табылады» [5, с. 45]. 
  Қаралатын тұжырымдамалардың көп өлшемділігі, қарама-қайшы жолдары, біздің қоғам мен 
мемлекет  тарапынан  өткен,  отандық  заң  ғылымдарының  жиынтығынан  кейбір  заң  жобасының 
тұжырымдамасын  бөліп  айтуға  болады: «құқықтық  нигилизм»;  нормативтік  құқықтық  түсінік; 
əлеуметтік қарым-қатынас тəсілі ретінде заң түсіну; заңды түсіну. 
 Арнайы əдебиеттерде, еліміздің заңдық доктриналар көзқарастарында - «заңды нигилизмнен 
құқықтық  идеализмге»  дейін  кең  ауқымды  спектрін  көрсетті.  Заңның  идеясы  заңдық  нормаларға 
емес, мемлекет басшысы, монархпен байланыстырды. Қоғамдық санада мемлекеттік билік тəртəбін 
заңи тұрғыда түсіну нық қалыптасты. 
Сондықтан да, Марксистік - лениндік көзқарас тұрғысында құқықтың түсінігі жəне əлеуметтік 
мақсаты  біздің  мемлкетіміз  бен  ортақ  қоғамның  даму  жолындағы  логикалық  бітісі  болады. 
Мемлекеттік билікпен қорғалатын, айтылмыш қоғамға экономикалық жəне де басқа да əсер ететін 
қоғамдық қатынастар мен нормаларды реттейтін жəне сыныптың үстемдігін бекітуін көздейді [6, с. 
45]. 
Əлеуметтік  жағдайды  тудыратын  трансформация  қағидаларының  соңғы  бөліміндегі  құқық 
нормаларының бір бөлігі қажетсіз болады, ал басқа нормалар заңдық сипатын жоғалтып, мəжбүрлі 
санкциялардан  мұқтаж  болмай,  коммунистік  қоғамдық  өзін-өзі  басқару  əлеуметтік  жүйесіне 
түрленген күйінде енеді», бұл құқық пен мемлекеттік тығыз байланыстылығын көрсетеді.  
  Қоғамдық  өзгерістерге  тез  бейімделіп,  қарқынды  даму  барысында  жаһандық  құқықтық 
нигилизм төмендегідей түрлерде көрінеді:  
1)  қолданыстағы  заңның  жəне  өзге  де  құқықтық  актілердің  тікелей  бұзылуы,  қылмыстық 
құқықтық əрекеттерді жауаптылыққа тарту, сондай-ақ азаматтық, əкімшілік жəне де тəртіптік теріс 
қылықтар;  

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
35 
2)  субъектілер  (азаматтар,  шенеуніктер,  мемлекеттік  органдар,  қоғамдық  ұйымдар)  кең 
таралған жəне жаппай орындамау негізінде өздерінің іс-əрекеттерін құқықтық норма талаптарына 
сəйкес келтірмей, өз ережелерімен өмір сүруі; 
3)  қарама-қайшы,  немесе  тіпті  өзара  параллель  нормативтік  құқықтық  актілерді  шығару, 
(«нақтылауды», «түсіндіруді»  ведомствалық  тəртіпке  сай  барлық  деңгейлердегі  шенеуліктермен 
норманы орындаудағы міндетін, «заңға тəуелділікпен» егжей-тегжейлі түзету). 
Жоғарыда  көрсетілген  құқықтық  нигилизм  қатынасындағы- «ведомствалық»  түсінігі,  құқық 
жəне азаматтық қоғам ережесін құру негізіне себеп болатын, заңды құқықтың жоғарғы қайнар көзі 
ретінде  жəне  де  заңға  түзетулер  енгізу  жүйесіндегі  барлық  деңгейлердегі  шенеуліктердің  адам 
құқығын құрметтемеу құзіретінде.  
Қазіргі  заманғы  дүниежүзілік  еуропалық  құқықтық  ойларда  көбінесе  екі  құқықтық  түсінік 
арасындағы жалпы көріністі айырады: заңдық позитивизм жəне шынайы-құқықтық мектеп. Бірінші 
бағытты қолдаушылар құқық дегенде мемлекет тарапынан шығатын заңнамаларда немесе басқа да 
нормативтік  актілерде  қамтылған  өзінің  бұзылған  құқығымен  (легистикалық  немесе  заңды 
позитивизм)  қорғалатын  ережелер  жиынтығын  көрсетеді.  Заңдық  позитивизм  өзінің  əртүрлі 
ағыстарында  мемелекеттік  мəжбүрлеу  шараларын  қамтамасыз  етіп,  салыстырмалы  айрықша 
құқықтық сипат алады [8, с. 21]. 
Кеңістіктегі  позитивистік  құқықтық  концепцияға  сай  «құқық-  формальды  анықталаған 
ережелер негізінде белгілі бір мінез-құлық еркіндігін жауапкершілікпен қатар қуатты мемлекеттік 
өлшемдерге  сай  жүргізілетін  жалпы  қажетті  жүйе»,  бұл  негізде  «нормативтік», «тар», «тар 
нормативтік» тұжырымдамалар пайда болды [9, с. 104]. 
Конститутивті белгіліде құқық нормативтік түсінікте сипатталады:  
1)  бұл  мемлекет  белгілеген  немесе  уəкілетті  ережелер  жинағымен  орнатылған  жиынтық 
немесе жүйе; 
2)  ресми анықтамамен басқа əлеуметтік нормалардың алдындағы басымдылық, құқықтықтың 
ресми өкімінің атрибутивтік белгілеріне жалпыламалық, формалдық жəне айқындылық жатады;  
3)  мемлекет  өз  алдына  құқықтық  ресми  өкімдердің  сақталуын  қамтамасыз  етеді,  жазалаушы 
жəне құқықты қалпына келтіру санкциялары, сонымен қатар ынталандыру шаралары жүзеге асады;  
4)   құқықтық  нормалар  адамның  тəртібіне,  жеке  жəне  заңды  тұлға  арасында  туындайтын 
қатынастарды тікелей немесе құқықтық қатынастар арқылы реттейді;  
Құқық  түсінігін  келтірген  мысалда  анықталған  элемент  болып-  тікелей  мемлекетпен  тығыз 
байланыс  ретінде  анықталған  күш  көзі,  мемлекетпен  шығарылған  жəне  оның  орындаулын 
қамтамасыз етеді.  
Мынадай  тұжырымдамада  құқықтық  түсінік  атрибуты  болып  оның  нормативтілігі  болады. 
Құқық  норма  жүйесі  ретінде-  ең  алдымен  объективті  мағынада  болады,  бірақ  ол  қолданыстағы 
ережелер жүйесі - еркіндіктің ауқымды көлемі ретінде болып, тəртіп ережесі, арнаулы айтылмыш 
шара,  қоғамдық  қатынастардың  белгілі  бір  құқықтары  мен  міндеттерін  бекіту  арқылы  жүзеге 
асады.  Басқаша  айтқанда,  ол  тұратын  жүйе  стандарттары  объективті  жəне  субъективті  мағынада 
өзара  іс-қимылды  білдіреді.  Нормативтік  құқықтық  тұжырымдамасының  күшті  жағы  болып 
«қазіргі  заманғы  түсінікпен  дискретті-органикалық  байланысқан  демократия,  нағыз  əрекетінде 
құқықық  түсінік  заңнамаға  жетілдіру  негізінде,  сонымен  қатар  заңнамалық  техника  дəрежесін 
көтеруге,  нормативтік  актілердің  есебін  жүргізу  жəне  жүйелеу...» [10, с. 3]. Бұл  тəсіл  тəртібі 
туралы,  атап  айтқанда,  біздің  зерттеу  объектісі  болып  табылатын  құқық  қорғау  процесіндегі 
ережелерді түсіндіру негізделген. 
Алайда  логикалық  қайшылық  жəне  прагматикалық  өзара  түсінік  туралы  практикалық 
болашағына  қарамастан,  нормативті  концепция,  біздің  ойымызша,  құқықтық  болмысқа  сəйкес 
келмейді. Біріншіден, көпөлшемді тұжырымдама түсінігінің күрделілігіне сəйкес біздің құқықтық 
субъективті  түсінігіміз  əрқашан  басқаларына  қарағанда  кең.  Екіншіден,  норма  мəні, «тар»  құқық 
түсінігінде  қызметтің  ескерілменуін  жəне  өзінің  билік  бағыт  мазмұнын,  мемлекеттің  қайнар  көзі 
ретінде,  жолсерік  жəне  құқықтың  кепілін  елемей,  қоғамда  плюрализмді  жоққа  шығарады. 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
36  
Үшіншіден,  тарих  шынында  да,  тұрақталған  жазбаша  құқықтық  ережелер  жүйесінсіз  орындалған 
жекелеген елдерді, тұтас бір дəуірдің тарихын біледі.  
Мемлекеттегі жазылған ережелерді құқықтық іске асыру барысында оны құқықтың бір бөлігі 
ретінде қарап, «құқық əрқашан əрекетте» ұранын ұсынады. Тіркелген ережелермен бірге «тірі заң» 
күші  бар,  нақты  қоғамдық  құқықтық  нормада  тіркелген  қатынастарды  реттейді.  Осыған 
байланысты  «құқық  икемділік»  идеясын  негіздеу,  яғни,  үздіксіз  жүйеде  соттың  еркіндік  талабын 
қадағалау,  оның  құқықық  нормаларына  түзету  енгізу  жəне  де  əкімшілік  құқықтық  заң  шығару 
жүйесіндегі орнын анықтау.  
С. Н. Сабикеновтың былай тұжырымдайды, «қолданыстағы мүдделер дің тұрақты өзгеруі мен 
жаңа  құқықытық  тануда  белгісіз  қызығушылық  тудырып...  құқық  өз  табиғатында  тұрақты, 
қоғамның  реттелудің  тұрақты  жүйесі  болуына  қарамастан,  құқықтық  жүйеге  динамикалық  мінез 
береді.  Ағымдағы  заңға  сəйкес  қызығушылықтарын  білдіру  тұрақтылықты  қажет  етуі.  Тек  осы 
өзгерістер негізінд, қоғамдық қызығушылықтың өсуі мен мүдделерінің қажеттілігі ақталған болып 
табылады. Осылайша, əлеуметтік теориядарға мынадай сипаттама береміз: құқыққа функционалды 
көзқарас, құқықтық қатынастарды негіз ретінде бөлу, құқықтың заңға «қайшы келмеуі», құқықтың 
əлеуметтік  өзгерістер  құралы  ретінде  талдау,  əлеуметтік  топтар  арасындағы  əртүрлə 
қызығушылықтардың пайда болуы. Құқықтық теорияның қазіргі деңгейі құқықты үлкен əлеуметтік 
жүйені реттейтін құндықылық ретінде анықтауға көмектеседі. Формальді орнатылған, нормативтік 
актілерде,  сот  преденттерінде  көрсетілген  немесе  тіркелген  нормалар  (мінез-  құлық  ережелері), 
басқа  да  мемлекеттік  мəжбүрлеу  шаралары  түрінде  ретке  келтіру  мақсатында  қоғамдық 
қатынастарды реттеуді көздейді» [11, 32 б.].  
Құқықты түсінудің екі жолыныңда өз кемшіліктері мен артықшылықтары бар. «Тар» мағынада 
құқықты түсінуде нормалар мемлекеттің мəжбүр ету шараларымен жүзеге асады. «Кең» мағынада 
құқықты  түсіну  бұл  бағыттан  алғанда  əлде  қайда  инабатты  болып  табылады,  алайда  осы 
тұжырымдаманы  ұстанатын  ғалымдар  осы  күнге  дейін  құқықты  анықтаудың  жалпы  танылған 
түсінігін таппады. Обьективті құқық жазылған құқыққа сəйкес келмейді. 
Біздің ойымызша қазіргі уақыттағы жұмыс істеп жатқан отандық құқықты логикалық жағынан 
түсіну  дұрыс,  өйткені  ол  өкілетті  органдар  арқылы  заңи  нормаларда  орнын  тапқан.  Осылайша 
жұмыс істеп жатқан құқық шынайы құқықтық жəне нормативті тұжырымдамаларды жинақтайды.  
Қоғамның  дамудың  тұрақты,  тиянақты  динамикаға  жетуі  заңшығарушының  дұрыс 
ұмтылыстарды  орындауды  жəне  қоғамның  құқықтық  қажеттіліктерді  уақытылы  қанағаттандыру, 
демек, түсндірудің нормативті теорияны жəне құқық қолдануды өзектендіру, адамзат өркениетінің 
идеалы ретінде заңдылық қағиданың əсерін күшейтуді білдіреді. 
Қорытындылай  келе,  қазіргі  философиялық  герменевтика  құқық  түсіндіру  теориясының 
философиялық – қисынды  базасы  болып  табылатыны  туралы  ерекше  көңіл  аудару  тиіс,  өйткені 
герменевтиканың шеңберінде нормативтік – құқықтық актілерді түсіндіру үдерісінде қолданылуы 
мүмкін мəндерді түсіндірудің жалпы қағидалардың жүйесі зерттеп дайындалады; құқық нормалар 
жəне фактілер туралы білімдерді өзара айқындау жəне дəйектеу арқылы заңды істі дұрыс шешуге 
жол беретін заңды істі шешудің «алдын ала нұсқаудың» кейбір модельдері методологиялық жəне 
танымдық  əдістерді  қалыптастырылды;  құқықты  түсіндіру  ұғымы  қоғамдық  өмірдің  құқықтық 
саласында  адамзат  болмысының  үдерісіне  жалғасатын  таным  қызметінің  ерекше  түрі  ретінде 
тұжырымдалды. 
 
ƏДЕБИЕТ 
 
[1] Хайдеггер М. Разговор на проселочной дороге: Сборник / Пер. с нем.; Под ред. А.Л. Доброхотова. - М: Высшая 
школа, 1991. - 387 с. 
[2] Баймаханов М. О некоторых подходах к решению проблем правопонимания//Научные труды «Адилет». -2000.- 
№ 1.- С. 93-101. 
[3] Кенжалиев З.Ж., Ким В.А. Қазақстан Республикасында конституциялық заңнамасының дамуы. – Алматы: Жеті 
жарғы, 2008. – 120 б. 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
37 
[4] Абдрасулов Е. Б. Толкование норм права в истории правовой мысли: Учебное пособие. - Алматы: Шыгыс баспа, 
2000. - 147 с. 
[5] Абдулаев М.И. Права человека. - СПб., 1998. - 245 с. 
[6] Спиридонов Л.И. Теория государства и права. - М., 1999. – 456 с. 
[7] Теория государства и права (курс лекций) / Под ред. Н.И. Матузова, А.В. Малько. - М.: Юристъ, 1997. - 671 с. 
[8] Кельзен Г. Чистое учение о праве Г. Кельзена. – Вып. 1. – 1987. – 195 с. 
[9] Лазарев В.В., Липень С.В. Теория государства и права. Учебник. – М., 2001. – 378 с. 
[10] Нерсесянц В.С. Философия права: Учебник для вузов. - М.: Издательская группа ИНФРА-М - НОРМА, 1997. - 
616 с. 
[11] Сəбікенов С.Н. Салыстырмалы мемлекеттік құқық: оқулық. - Алматы: Өркениет, 2000. – 408 б. 
 
REFERENCES 
 
[1] Heidegger М. Razgovor na proselochnoi doroge: Sbornik; Pod. red. А.L. Dobrohotova. - М: Vysshaya shkola, 1991. - 
387 p. 
[2] Baimahanov М. О nekotoryh podhodah k resheniu problem pravoponimaniya // Nauchnie trudy «Adilet». -2000.- № 1.- 
93-101p. 
[3] Kenzhaliev Z.Zh., Kim V.А. Kazakstan Respublikasynda konstituciyalyk zannamanyn damui . – Almaty: Zheti zhargy, 
2008. – 120 p. 
[4] Abdrasulov Е.B. Tolkovanie norm prava v istorii pravovoi mysli: Uchebnoe posobie. - Almaty: Shygys baspa, 2000. - 
147 p. 
[5] Abdulaev М.I. Prava cheloveka. - Spb., 1998. - 245 p. 
[6] Spidironov L.I. Теоriya gosudarstva i prava - М., 1999. – 456 p. 
[7] Теоriya gosudarstva i prava (kurs lekcii) / Pod red. N.I. Matuzova, А.V. Маlko. - М.: Urist, 1997. - 671 p. 
[8] Kelzen G. Chistoe uchenie o prave G. Kelzena . – Vyp. 1. – 1987. – 195 p. 
[9] Lazarev V.V., Lipen S.V. Теоriya gosudarstva i prava. Uchebnik. – М., 2001. – 378 p. 
[10] Nersesyants V.S. Filosofiya prava: Uchebnik dlya vuzov. - М.: Izdatelskaya gruppa Infra-М - Norma, 1997. - 616 p. 
[11] Sabikenov S.N. Salystyrmaly memlekettik kukik: okulik. - Almaty: Orkeniet, 2000. – 408 p. 
 
Д.О. Кусаинов, А.К. Кусаинова 
 
Казахский национальный университет имени аль-Фараби, г.Алматы 
 
СОВРЕМЕННОЕ ПРАВОПОНИМАНИЕ 
 
Аннотация.  В  работе  рассматриваются  содержательные  стороны  сущности  права  и  правопонимания. 
Также в работе всесторонне исследуются особенности современного права. В работе также особое внимание 
уделяется  на  функции  современных  государств.  Основные  выводы  и  положения  автора  могут  быть 
использованы  в  обеспечении  политики  государства,  в  повышении  правосознания  и  правового  воспитания 
казахстанского общества. 
Ключевые  слова:  право,  правопонимание,  правовая  культура,  правовой  нигилизм,  государство, 
государственный орган, деятельность государства 
 
Сведения об авторах: 
 
Д.О.  Кусаинов – кандидат  юридических  наук,  доцент  кафедры  теории  и  истории  государства  и  права, 
конституционного и административного права юридического факультета КазНУ имени аль-Фараби; 
 А.К.  Кусаинова – кандидат  юридических  наук,  доцент  кафедры  теории  и  истории  государства  и  права, 
конституционного и административного права юридического факультета КазНУ имени аль-Фараби 
 
 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
38  
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 5, Number 309 (2016), 38 – 42 
 
 
N.K. Mynbatyrova 
 
Al-Farabi Kazakh National University, Almaty 
nurlaiym@mail.ru 
 
FORMATION AND DEVELOPMENT  
OF PEOPLE'S SOVEREIGNTY CONCEPT IN WESTERN EUROPE 
 
Abstract. This article examines history and development of sovereignty concept in Western Europe. Evolution 
of idea of democracy, "people's sovereignty" and people's representative office is analyzed. Political and legal 
essence of these categories that were created for opposition to the medieval absolutist thesis "sovereignty = power of 
monarch-sovereignty" is investigated. Influence of theories of ancient thinkers opens up on conceptions of people's 
representative office in period of middle Ages and European Renaissance. 
The special attention is paid to the range of problems of philosophical, political and legal comprehension of 
idea of "general will" of Jean-Jacques Rousseau, which became the foundation of "people's sovereignty" concept and 
laid the foundation of French Enlightenment, European liberalism, American federalism and modern constitutional 
and democratic doctrines. 
Keywords: state power, people's sovereignty, people's power, people's representative office, republic. 
 
 
Н.Қ. Мыңбатырова 
 
əл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Алматы қ. 
 
БАТЫС ЕУРОПАДА ХАЛЫҚ ЕГЕМЕНДІГІ  
КОНЦЕПЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ 
 
Аннотация.  Жұмыстың  мақсаты – Батыс  Еуропада  халық  егемендігі  идеясының  жəне  тұжырымдама-
сының  қалыптасуы  мен  дамуының  негізгі  мəселелерін  зерделеу  болып  табылады.  Мақалада  халық  билігі, 
«халық егемендігі» жəне халық өкілеттігі идеяларының қалыптасу жəне даму процесі жан-жақты талданған. 
Ортағасырлар кезеңінің «егемен-монарх-егеменнің билігі» абсолюттік тезисіне қарсы тұру үшін қалыптасқан 
осы категориялардың саяси жəне құқықтық мəні зерттелген. Орта ғасырлардағы жəне еуропалық Қайта өрлеу 
дəуіріндегі  халық  өкілеттігі  тұжырымдамасына  антикалық  ойшылдар  теориясының  ықпалы  ашып 
көрсетілген.  
«Халық егемендігі» тұжырымдамасының іргетасын, сондай-ақ француз Ағартушылығының, еуропалық 
либерализмнің жəне қазіргі заманғы конституциялық-демократиялық доктриналардың негізін қалаған Ж-Ж. 
Руссоның  «жалпы  ерік»  идеясын  философиялық,  саяси-құқықтық  пайымдау  мəселелеріне  ерекше  назар 
аударылған.   
Түйін сөздер: мемлекеттік билік, халық егемендігі, халық билігі, демократия, республика. 
 
Жұмыстың  методологиялық  негізін  жалпы  танымдық  принциптер  мен  арнайы  ғылыми 
əдістердің  іштей  бірлігі  мен  байланысы  құрады.  Жұмысты  орындауда  жүйелік,  тарихилық, 
салыстырмалы  сараптау  əдістері  қолданылды.  Əлеуметтік  өзін-өзі  басқарудың  ерекше  түрі 
ретіндегі халық билігі идеясы саяси-құқықтық ой-пікірдің алғаш қалыптаса бастаған кезеңінде-ақ 
бірге  қалыптаса  бастады.  Автордың  қол  жеткізген  нəтижелерін  саяси  жəне  құқықтық  саладағы 
реформаларды  жүргізу  барысында  халықтың  дəстүрлі  құқықтанымын  ескеру  бағытында 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
39 
пайдалануға  болады.  Заң  факультетінде  мемлекет  жəне  құқық  теориясы  мен  тарихы,  құқықтық 
жəне саяси ілімдер тарихы пəндерін оқыту процесінде қолдануға болады. 
Халықтың мемлекеттік билікке араласу мəселесінің көкейкестілігі халық билігі тұжырымдама-
сының  мəні  мен  мазмұнын  түсінумен  сабақтас  проблемалық  сұрақтардың  мəнділігіне,  сондай-ақ 
қазіргі  Қазақстанда  нақты  өкілетті  демократия  жүйесінің  қалыптасуы  мен  жұмыс  істетуінің 
практикалық қырларының маңыздылығына байланысты. 
Жекелеген  мемлекет  дамуының  əрбір  кезеңі  тиісті  тұжырымдамалық  қондырғыларға 
негізделіп,  жоғары  мемлекет  билігіне  ұмтылған  əлеуметтік  топтардың  саяси  бағдарламаларының 
іргетасы  ретінде  көрінген  құндылық  анықтауыштары  мен  мақсатты  бағдарларды  сол 
қондырғылардың  көмегімен  дəйектелді  жəне  көпшілікке  таратылды.  Əдетте  бұл  бағдарламаларда 
жалпы  демократиялық  ережелер  мен  қағидалар  жарияланды,  ал  солардың  ішінде  халық  билігі 
қағидасына зор мəн берілді. Сонымен бірге, соңғы уақытқа дейін, бұл қағида іс жүзінде азды-көпті 
болса  да  құқықтық  кепілдіктермен  тиянақталмаған  жалаң  декларация  болудан  əрі  аса  алған  жоқ. 
Мемлекеттік  мұраттармен  саяси-құқықтық  құндылықтар  көбіне-көп  қалың  халық  бұқарасының 
емес,  билік  өкілдігіне  ие  болған  шенеуніктік-бюрократтық  аппараттың  мүддесіне  бағытталғанын 
мойындауға  тура  келеді.  Елде  тікелей  жəне  өкілетті  демократияны  құқықтық  қамтамасыз  етудің 
пəрменді тетіктері қалыптаспайынша нақты халық билігі болуы мүмкін емес. Өз кезегінде, мұндай 
тетіктерді жасау қоғамдық қатынастардың осы саласында жинақталған оң тəжірибелерді талдауға 
мүмкіндік беретін тиісті  ғылыми-теориялық  зерттемелерді  іске асырып,оларды  оңтайландырудың 
алдағы бағыттарын белгілеуді қажет етеді. 
Саяси  жəне  құқықтық  ілімдер  аясында  халық  билігі  құбылысы  батыс  өркениетінің  дамуы 
кезеңінде  жинақталған  тəжірибені  сын  тұрғысынан  ескере  отырып  та,  Қазақстанның  мəдени-
тарихи жəне саяси-құқықтық дəстүрлерімен жəне ерекшеліктерімен салыстырып та қарастырылуы 
керек. 
Əлеуметтік өзін-өзі басқарудың ерекше түрі ретіндегі халық билігі идеясы саяси-құқықтық ой-
пікірдің  алғаш  қалыптаса  бастаған  кезеңінде-ақ  бірге  пайда  болды  десе  де  болады.  Ежелгі 
заманның  саяси-құқықтық  ілімдері  шеңберінде  мемлекетке  дейінгі  қоғамның  да,  полистік 
ұйымның да халық билігі институттары мейлінше терең талданған. Қоғам ұйымының мемлекеттік 
формаларына  қатысты  халық  билігі  мəселесі  мемлекеттік  құрылымды  оңтайландыру  мəселелері 
ауқымында  қаралып,  ең  əуелі  басқарудың  демократиялық  формасымен,  яғни  халықтың,  қала 
жұртының,  полис  тұрғындарының  билігімен  байланыстырылды  (Протагор,  Анаксагор,  Перикл, 
Горий,  Демосфен,  Сократ,  Платон,  Аристотель,  Эпикур,  Полибий,  Цицерон  жəне  басқалар). 
Мəселен, ежелгі грек софистерінің көрнекті өкілі Протогор адам жəне адамдар қауымдастығының 
пайда болуы туралы аңызды мүлдем жаңа тұрғыдан түсіндіру арқылы барлық адамдардың теңдігі 
жəне мемлекетті басқаруға барлық азаматтардың қатысу мүмкіндігінің де бірдейлігі туралы ойды 
негіздеді [1]. Көне  заманның  əйгілі  ойшылдары,  халық  өкілеттігі  мəселесін  пайымдаудағы 
көзқарастарының  əралуандығына  қарамастан,  түптеп  келгенде,  өкілеттілік  институттарын 
мемлекеттік  механизмнің  қажетті  элементі  ретінде  қарастырған.  Бұл  институттардың  қызметінің 
қажеттілігін  түсіну  көбінесе  антикалық  саяси-құқықтық  ой-пікір  өкілдерінің  гуманистік 
дүниетанымына  байланысты  болды  жəне  полистік  ұйымның  оңтайлы  формаларының  теориялық 
үлгілері осы дүниетаным шеңберінде құрылымдалып, талданды. 
 Сонымен  бірге,  ойшылдар  өткен  замандар  мен  өз  замандарындағы  нақты  өмір  сүріп қызмет 
етіп  отырған  полистік  жүйелерге  терең  талдау  жасап,  салыстырмалы  зеттеулер  жүргізеді.  Осы 
соңғы  фактор,  сірə,  аса  мəнді  болған  ұқсайды.  Əрі  неғұрлым  бертінде  халық  өкілеттігі 
институттарына салыстырмалы талдау жасағанда əлдебір үлгі, «негізгі өлшем нүктесі» ретінде Рим 
республикасы алынған. 
Рим  республикасының  мемлекеттік  құрылымдағы  аса  маңызды  буындардың  бірі  халық 
жиналысы, яғни барлық ересек (қару ұстауға қабілетті) толыққанды азаматтардың (бастапқы кезде 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
40  
тек  патрицийлердің)  жиналысы  болды.  Бұл  халық  жиналыстарының  негізінде  қоғамның 
курияларға  бөлінуі  жатты.  Халық  жиналысы  оған  өзінің  ұсыныстарын  енгізетін  патшаның 
бастамашылығымен  шақырылатын  болған.  Бұл  ұсыныстар  жиналыста  пікірталасына  салынбай, 
ашық  жəне  ауызша  дауыс  беру  арқылы  ғана  қабылданған.  Бір  куриядағы  дауыстың  басымдығы 
курияның  дауысы  болып  есептелді,  ал  осы  соңғыларының  басым  дауысы  жиналыстың  шешімі 
болды. Халық жиналысының мəні мен маңызы айрықша зор болған. И.А.Покровскийдің пікірінше, 
«қоғамның  азды-көпті  мəні  бар  құқықтық  құрылысын  қамтитын  жаңа  заңдардың  бəрі  халық 
жиналыстарында бекітуді қажет етті» [2]. 
Халық  өкілеттілігі  идеясын  қалай  болса  да  бейнелейтін  негізгі  саяси-құқықтық  пайымдарға 
талдау  жасай  отырып,  халық  бұқарасының  ортақ  мүдделерін  білдіру  жөніндегі  көзқарастар 
мемлекеттік басқару үдерісінде бірнеше ғасырлардан бері түбегейлі өзгеріске ұшырай қойған жоқ 
деген қорытынды жасауға болады. 
Тіпті  ресми  түрде  парламентаризмнің  отаны  саналатын  Англияның  өзінде  халық  өкіеттілігі 
идеясы  антикалық  көзқарастар  тұрғысынан  қаралып,  монархиялық  пайымдаулардың  күшті 
ықпалында  болды.  Т.Смит  пен  Э.Кок  сияқты  ағылшын  теоретиктері  халық  өкілеттілігі 
институттарын  халықтың  ерік-жігерін  іске  асыру  құралы  деп  емес,  монархиялық  биліктің 
тұрақтылығын қамтамасыз ететін əлдебір механизм ретінде қарастырды. 
Ортағасырлар  дəуірінің  соңғы  кезеңі  мен  Қайта  өрлеу  дəуірінің  саяси-құқықтық  ой-пікірі 
халық  билігі  құбылысын  халықтың  монархқа  сеніп  тапсырған  билік,  корольдің  жоғарғы  билік 
құқығын  өзіндік  бір  демократиялық  легитимациялау  деп  ұқты.  Н.Макиавелли  мен  Ж.Боденнің 
абсолютистік  ілімдерінде  халық  өкілеттілігі,  айталық,  Платонның,  Аристотельдің  жəне  ежелгі 
антикалық  заманның  басқа  да  ойшылдарының  ілімдеріндегі  секілді  мемлекетті  басқару 
үдерісіндегі  əртүрлі  мүдделердің  көрінісі  ғана  емес,  ең  əуелі  жалпыхалықтық  ерік-жігердің 
көрінісі,  қоғамның  бірыңғай  мемлекеттік  билігін  қажетсінуінің  жиынтық  бейнесі  ретінде  көрініс 
тапты.  М.Падуанскийге  де  антикалық  ойшылдардың  ықпалы  өте  күшті  болды.  Ол  халық  билігі 
туралы  пайымдауларға  сүйене  отырып,  халық  егемендігі  идеясының  негізін  қалады.  Оның  бұл 
идеясы  заңдарды  қабылдау  монополиясы  халыққа  тиісті  деген  ой  негізінде  өрбіді [3]. Алайда, 
М.Падуанский «халық» деген ұғымға қарапайым халықты, əсіресе мүліксіз кедейлерді енгізбеді. 
Жаңа  жəне  қазіргі  заман  дəуірінде  халық  билігі  мəселелері  халықтық  егемендік  шеңберінде 
зерттеле  бастады.  Тек  жаңа  заманда  ғана  халық  өкілеттілігі  идеялары  халықтың  егемендігі 
тұжырымдамасына  ауысты,  оның  негізін  салушы  деп  дəстүрлі  түрде  əйгілі  француз  ойшылы  Ж-
Ж.Руссо  саналады.  Халықтың  егемендігі  туралы  өз  тұжырымдамасын  ойшыл  жалпыға  ортақ  ерік 
қағидасынан  шығарады.  Бұл  ерік,  Ж-Ж.  Руссоның  пайымдауынша,  жалпы  ерікпен  тепе-тең  емес, 
олардың  арасында  «көп  ретте  үлкен  айырмашылықтар  болады» [4]. Жалпыға  ортақ  ерік  үнемі 
бірауызды келісімді білдіре бермейді, мұндай келісім тек бірігушілердің арасында татулық, береке-
бірлік пен теңдік орнағанда ғана болады. Ортақ ерік тек дауыс беру арқылы анықталады, өйткені 
ол – көпшіліктің еркі. Бұл ретте дауыс беруге барлық азаматтар міндетті түрде қатысуы керек жəне 
дауысты  есептеу  қатаң  жүзеге  асырылуы  тиісті.  Əйтпеген  жағдайда  еріктің  жалпыға  бірдейлік 
қағидаты бұзылады. 
Осы  аталған  идеялар  Руссоны  халық  өкілеттілігі  идеясының  өзін  теріс  қабылдауға  апарып 
тіреді.  Руссоның  пікірі  бойынша,  заң  шығарушылық  мүмкіндігі  бар  жоғары  билік  ретінде 
егемендік  тек  халықта  болады  жəне  оның  ешкімге  берілуі  мүмкін  емес.  Дегенмен,  халық 
өкілеттілігі  идеясы  əлбетте  өзінің  түбегейлі  талдамасын  буржуазиялық-либералдық  доктринаның 
мəн-мəтінінен  тапты,  ал  оның  сапалық  жаңаша  түсіндірілуі  жаңа  туған  парламентаризм 
теориясымен  байланыстырылады  (Дж.Локк,  Ш-Л.Монтескве,  Б.Констан,  А.Сидней,  Г.Блэкстон, 
Д.Юм). 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
41 
Қоғамдық келісім теориясының жақтаушылары егер билік келісімді бұзатын болса, яғни халық 
мүддесіне қызмет етпесе, онда халық мұндай үкіметті құлата алады деп тұжырымдады. Қоғамдық 
келісім теориясының негізгі принциптері төмендегі тұжырымдарда көрініс тапқан: 
-  мемлекет  билігі  біртұтас  жəне  бөлінбейді,  ол  барлық  азаматтардың  еркін  «біртұтас  ерікке» 
тоғыстырады; 
- өзара келісімге келе отырып мемлекетті қалыптастырған адамдар оның барлық қызметін өз 
бақылауына алып, бүкіл жауапкершілікті өздеріне алады; 
-  жоғарғы  билік  азаматтардың  күші  мен  дəулетін  оларды  қорғау  жəне  қоғамда  бейбітшілікті 
қамтамасыз  ету  мақсатынтында  қолдана  алады.  Жоғарғы  билік  өз  əрекеттері  үшін  азаматтар 
алдында  ешқандай  жауапкершілікті мойнына  алмайды  жəне  өз  əрекеттері  үшін олардың алдында 
есеп бермейді. 
Қоғамдық  шарт  идеясының  мазмұнына  сəйкес,  келісім  нəтижесінде  азаматтар  мемлекеттік 
биліктің орныққандығын жариялайды жəне осы билікке қоғамдық өмірді басқару құқығын береді. 
Бұл идея сол кезеңдегі жаңа заманның жағдайларында прогрессивті болды. 
Біріншіден, бұл идея мемлекетті құдай жаратқандығы туралы концепцияға қарсы бағытталды. 
Екіншіден,  король  билігінің  прерогативаларын  қорғайтын  жəне  жақтайтын  теорияға  қарсы 
бағытталды.  Үшіншіден,  табиғи  құқық  теориясымен  (бұл  теорияға  сəйкес  адамдар  тумысынан 
ажырағысыз құқықтарға – өмір сүру, жеке басының қауіпсіздігі т.б. ие болады) тығыз байланысты 
қоғамдық шарт теориясының демократиялық бағыты анық көрініс тапты.   
 Буржузиялық  байланыстардың  одан  əрі  дамуы  мен  «үшінші  сословиенің»  пайда  болуы 
парламентаризм  қалыптасуының  аса  маңызды  əлеументтік-саяси  алғы  шарты  болады. 
Экономикалық  қатынастардың  дамуы,  сондай-ақ  феодалдық  институттардың  жаңа  жағдайда 
пəрменді мемлекеттік басқаруды жүзеге асыра алмауы мемлекеттік билікті ұйымдастырудың жаңа 
формаларының шығу қажеттігін талап етті. 
Батыс  Европадағы  тікелей  жəне  өкілетті  демократияның  идеялық-теориялық  негізі  ретінде 
халық  егемендігінің  басты  тұжырымдамасы  көрінеді,  ал  оның  қалыптасуы  абсолютизмнің 
дағдарысымен  жəне  алғашқы  буржуазиялық  ревалюциялармен  байланыстырылады.  Осы  тарихи 
кезеңде  «мемлекеттік  мүдде», «мемлекеттік  егемендік»  қағидаларымен  қатар  либералдық 
идеология  көбіне-көп  «халықтың  ортақ  еркі»  идеясына  жүгінетін  болды.  Халықтың  егемендігі 
мемлекеттік биліктің бірден-бір жəне негізгі көзі ретінде азаматтардың (мемлекет халқы) бірлігін 
қарастыруды қажет етеді. 
Кейінгі кезеңдерде «халық билігі» құбылысын батыстың саяси-құқықтық дəстүрі шеңберінде 
зерттеуді  Р.Арон,  ДЖ.Бюрдо,  Р.Даль,  М.Дюверже,  Ж-Л.Керлеон,  А.Лейпхарт,  Г.Б.Поуэлл, 
Ф.Хайнек жəне т.б. сияқты заңгерлер мен саясаттанушылар ілгері жалғастырды. 
Кеңестік  кезеңде  халық  билігі  идеясы  маркстік-лениндік  идеология  мəн-мəтінінде 
қарастырылды,  онда  халықтың  билігі  дегенде  əуелі  еңбекшілердің  экономикалық  жəне  саяси 
үстемдігі  еске  алынады.  Кеңестік  демократия  мен  оның  институттары  туралы  идея  кеңес 
мемлекетінің конституцияларында талай мəрте бекітілді,бірақ шындығында оны іске асыру мүмкін 
емес  еді,  сондықтан  ол  халық  билігі  туралы  тым  догмаланған  теорияның  біршама  «тоқырауына» 
соқтырды. 
 Қазіргі  кезде  де  көптеген  ойшылдар,  зерттеушілер  халық  билігінің  күрделі,  кешенді 
проблеманың  жекелеген  қырларының  мəнін  ашуға  көңіл  бөліп,  талпынуда.  Атап  айтқанда 
демократиялық  институттардың  дамуы,  халық  билігін  жүзеге  асырудың  саяси-құқықтық 
формалары,  саяси  демократиялық  тəртіп  құбылысы  жəне  т.б.  жан-жақты  талданып,  талқылануда. 
Ал біз өз мақаламызда тарихи өткенді талдау арқылы проблематиканың  тарихи-құқықтық қырын 
баяндауға тырыстық. 
 
 
 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
42  
ƏДЕБИЕТ 
 
[1] Нерсесянц В.С. История политических и правовых учений : учеб. для вузов. М.: Норма, 2007. 457 c. 
[2] Покровский И. А. История Римского права. Минск, 2002. 23 c. 
[3] Антология мировой правовой мысли : В 5 томах / Т.2:Европа Y-ХYIІвв. / - М.: Мысль, 1999 С.339 
[4] Руссо Ж.-Ж. Қоғамдық келісім шарт туралы немесе саяси құқық принциптері. Ауд. Б.Ж.Сырымбет Алматы: Үш 
қиян, 2004. 81 б. 
 
REFERENCES 
 
[1] Nersesiyants V.S. History of political and legal manoeuvres : of studies. for institutions of higher learning. М.: Norma, 
2007. 457 p. (in Russ.) 
[2] Pocrovskiy I. А. History of the Roman law. Minsk, 2002. 230 p. (in Russ.) 
[3] An anthology of world legal idea : is In 5 volumes / of Т.2 : Europe Y - ХYIІвв. / - М.: Idea, 1999 638 p. (in Russ.) 
[4] Rousseau J-J. The Social contract or Principles of political Right. Translation: B.Zh.Syrymbet. Almaty: Ush kiyan, 
2004. 604 p. (in Kaz.). 
 
Н.К. Мынбатырова 
 
Казахский Национальный университет имени аль-Фараби, г.Алматы 
 
ФОРМИРОВАНИЕ И РАЗВИТИЕ В ЗАПАДНОЙ ЕВРОПЕ КОНЦЕПЦИИ  
НАРОДНОГО СУВЕРЕНИТЕТА 
 
Аннотация.  Статья  посвящена  исследованию  истории  возникновения  и  развития  концепции 
суверенитета  в  Западной  Европе.  Анализируется  процесс  становления  и  эволюции  идеи  народовластия, 
«народного суверенитета» и народного представительства. Исследуется политическая и правовая сущность 
этих  категорий,  которые  были  созданы  для  противостояния  средневековому  абсолютистскому  тезису 
«суверенитет = власть  монарха-суверена».  Раскрывается  влияние  теорий  античных  мыслителей  на 
концепции народного представительства периода Средневековья и эпохи европейского Возрождения.  
Особый  акцент  делается  на  проблематике  философского  и  политико-правового  осмысления  идеи 
«общей  воли»  Ж-Ж.Руссо,  ставшей  фундаментом  концепции  «народного  суверенитета»  и  заложившей 
основы французского Просвещения, европейского либерализма, американского федерализма и современных 
конституционно-демократических доктрин.  
Ключевые  слова:  государственная  власть,  народный  суверенитет,  народная  власть,  народное 
представительство, республика. 
 
Сведения об авторах: 
 
Мынбатырова  Н.К. - кандидат  юридических  наук,  доцент  кафедры  теории  и  истории  государства  и  права, 
конституционного и административного права КазНУ им. аль-Фараби, адрес место работы – г. Алматы, пр. аль-Фараби 
71 , Телефон: 221-12-56, e-mail – nurlaiym@mail.ru 
  
 
 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
43 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES 
ISSN 2224-5294 
Volume 5, Number 309 (2016), 43 – 49 
 
UDC 342.51:342.53 
 
A.A. Karayev
1
, M.E. Sagynaev

 
1
Caspian University, Almaty, ali_agahan@mail.ru; 
2
Al-Farabi Kazakh National University, Almaty, sme728ok@mail.ru 
 
THE CONSTITUTIONAL SECURITY AS  
A CONDITION FOR APPROVAL OF CONSTITUTIONALISM  
IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
 
Abstract.  This article analyzes the concept and content of the Constitutional Security at the present stage. 
Practice shows that to ensure the protection and effective implementation of legal government principles in 
conditions of low legal and political culture, conflict of interests of different social groups, without effective 
mechanisms supporting the timely identification of threats of constitutional development is quite problematic. 
On the basis of consideration of the constitutional security concepts, authors analyze its composition. Special 
attention is drawn to the content of internal and external threats that could affect the security of the constitutional 
regime. 
Keywords: the Constitution, constitutional formation, constitutional security, national security, economic 
security, constitutional and legal risks and threats, constitutionalism. 
 
УДК 342.51:342.53 
 
А.А. Караев
1
, М.Е. Сагинаев

 
1
к.ю.н., профессор Высшей школы права «Əділет» Каспийского университета; 
2
м.ю.н., старший преподаватель кафедры теории и истории государства и права, конституционного и 
административного права КазНУ им. аль-Фараби  
 
КОНСТИТУЦИОННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ  
КАК УСЛОВИЕ УТВЕРЖДЕНИЯ КОНСТИТУЦИОНАЛИЗМА  
В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН 
 
Аннотация.  В  статье  анализируется  понятие  и  содержание  конституционной  безопасности  на 
современном  этапе.  Практика  показывает,  что  обеспечить  защиту  и  эффективную  реализацию  принципов 
правового  государства  в  условиях  низкой  правовой  и  политической  культуры,  противостояния  интересов 
различных  социальных  групп,  без  эффективных  механизмов,  обеспечивающих  своевременное  выявление 
угроз конституционного развития весьма проблематично.  
Авторы  на  основе  рассмотрения  понятия  конституционной  безопасности  анализируют  его  состав. 
Особое  внимание  в  статье  обращается  на  содержание  внутренних  и  внешних  угроз,  способных  нарушить 
режим конституционной безопасности.  
Ключевые  слова:  Конституция,  конституционный  строй,  конституционная  безопасность,  нацио-
нальная  безопасность,  экономическая  безопасность,  конституционно-правовые  риски  и  угрозы, 
конституционализм. 
 
Для  современного  Казахстана  обеспечение  конституционной  безопасности  является  важней-
шим условием дальнейшего утверждения его суверенитета, интеграции в мировое пространство и 
построение поликратической модели правления. 

Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан  
 
 
 
44  
Анализ юридической литературы показывает, что понятие «безопасность» представляет собой 
довольно  сложное  и  многосоставное  явление,  имеющее  междисциплинарный  характер.  Своим 
содержанием  оно  охватывает  юридические,  экономические,  экологические,  международные, 
военные, политические, информационные и иные аспекты.  
Не  затрагивая  иных  составляющих  понятия  «безопасность»,  попытаемся  в  данной  статье 
рассмотреть  конституционно-правовые  аспекты  проблемы,  определить  его  содержание  и 
субъектный состав, обозначить угрозы и риски дальнейшего конституционного развития. 
Так, Закон РК «О Национальной безопасности» [1] среди приоритетных направлений называет 
реализацию  основополагающих  принципов  деятельности  Республики,  закрепленных  в  ее 
Конституции.  Это - обеспечение  прав  и  свобод  личности,  сохранение  общественного  согласия  и 
политической стабильности, экономическое развитие, формирование казахстанского патриотизма, 
незыблемость конституционного строя и др.  
Таким  образом,  в  системе  правовых  средств  обеспечения  безопасности  главную  роль 
выполняет  Конституция  РК,  которая  вносит  строгую  упорядоченность  в  систему  политико-
властных  отношений,  определяет  взаимоотношения  между  государством  и  личностью,  создает 
необходимую правовую среду для становления и развития идей конституционализма.  
Кроме  того,  Конституция  обладает  значительной  социальной  ценностью,  поскольку 
регулирует взаимосвязи между различными социальными группами, закрепляет основы социально-
экономического  строя,  правовое  положение  личности,  принципы  равенства  и  толерантности, 
справедливости  и  недопустимости  ущемления  в  правах.  Названные  начала  являются  не  просто 
фундаментальной 
основой 
конституционализма, 
но 
и 
важнейшими 
конституционно 
закрепленными  социальными  ценностями.  Именно  поэтому  изучение  проблем  конституционной 
безопасности представляется важным направлением науки конституционного права.  
Прежде всего, отметим, что в современной науке сложились разные подходы. Так, по мнению 
А.  Езерова,  «конституционная  безопасность - это  состояние  конституционных  правоотношений, 
складывающихся  в  процессе  целенаправленной  деятельности,  результатом  которой  является 
достижение  состояния  оптимального  функционирования  и  развития  гражданского  общества, 
правового  государства  и  их  структурных  компонентов,  и  характеризующееся  способностью 
противостоять угрозам, представляющим опасность для конституционного строя» [2]. 
По  мнению  Эбзеева  Б.С., «это  чрезвычайно  многомерное  понятие,  охватывающие  буквально 
все  стороны  общественной  жизни,  множество  относительно  самостоятельных  подсистем, 
образующих конституционный строй России» [3]. 
Никитяева В.В., изучая понятие и содержание рассматриваемого института и подчеркивая его 
тесную связь с «национальной безопасностью», обращает внимание на необходимость выделения 
категории 
«конституционная 
безопасность» 
в 
качестве 
самостоятельного 
института 
конституционно-правовых отношений [4]. 
По  мнению  Патрушева  Н.П., «обеспечение  безопасности,  равно  как  и  защита 
конституционного строя, является неотъемлемой частью деятельности государства» [5].  
Хрулева В.В. замечает, что «вопросам обеспечения конституционной безопасности уделяется 
все  большее  внимание,  с  одной  стороны,  растущим  количеством  соответствующих  нормативных 
актов,  с  другой  стороны,  повышенным  интересом  к  данной  проблематике  как  юристов,  так  и 
представителей иных наук - экономистов, социологов, политологов, историков» [6].  
Профессор  Бондарь  Н.С.,  анализируя  этимологическое  значение  данного  понятия,  отмечает, 
что «безопасность - это отсутствие опасности, состояние стабильности и защищенности жизненно 
важных интересов личности, общества и государства от внутренних и внешних угроз» [7]. 
Ряд ученых проблемы обеспечения конституционной безопасности изучают во взаимосвязи с 
конституционно-правовыми рисками и их влиянием на правовые процессы [8].  
Фомин  А.А.  суть  юридической  безопасности  сводит  «к  защите  граждан,  отдельных  групп  и 
социальных  слоев,  массовых  объединений  людей  и  населения  в  целом  от  этих  негативных 
последствий» [2]. К  их  числу  автор  относит  «несовершенство  действующего  законодательства 
(противоречивость  и  неэффективность  правовых  норм,  их  экономическая  необеспеченность); 
отсутствие  необходимых  законодательных  актов;  несоответствие  закона  праву;  нестабильность 
законодательства;  нарушение  единства  правового  пространства  страны;  нигилистическое 
отношение  к  праву  в  обществе  и  др.».  Можно  заметить,  что  все  приведенные  А.  А.  Фоминым 

ISSN 2224-5294                                                                                        Серия общественных и гуманитарных наук. № 5. 2016  
 
 
45 
факторы  риска  непосредственно  связаны  с  правотворчеством  или  правоприменением,  что 
оправдано в рамках рассмотрения проблем именно правовой безопасности. 
Опираясь  на  разнообразные  мнения  ученых  и  собственный  научный  поиск,  мы  приходим  к 
выводу, что конституционную безопасность необходимо рассматривать не только как исторически 
конкретную  систему  общественных  отношений,  основанных  на  легитимной  Конституции  и 
правовых  законах.  В  то  же  время  мы  рассматриваем  ее  и  как  динамичный  конституционный 
процесс,  обеспечивающий  легитимность  и  эффективность  власти  на  протяжении  неопределенно 
длительного  периода  времени,  экономическую  безопасность  и  суверенитет,  а  также  правовую 
защищенность личности от произвола власти. Содержанием конституционной безопасности всегда 
выступает правовая защищенность интересов личности и государства.  
Главной целью обеспечения конституционной безопасности является превентивное выявление 
угроз  конституционного  развития,  наличие  эффективного  правового  механизма  разрешения 
политических  кризисов  и  минимизация  противоречий  между  ветвями  власти,  защита 
национального суверенитета и интересов гражданского общества. 
Анализ  юридической  литературы  показывает,  что  механизм  конституционной  безопасности 
имеет  многосоставной  характер  и  наряду  с  организационно-правовыми  гарантиями - такими  как 
конституционный контроль, конституционная ответственность, конституционное правосознание и 
др.,  включает  в  себя  систему  институтов  власти,  которые  в  установленном  порядке  наделены 
властными  полномочиями  по  обеспечению  верховенства  Конституции  и  защите  интересов 
личности.  
Среди  объектов  конституционной  безопасности  особое  значение  имеют  основы 
конституционного  строя,  форма  государства,  правовой  статус  личности,  государственный 
суверенитет,  принцип  разделения  власти  и  системы  сдержек  и  противовесов,  политическая  и 
социально-экономическая политика государства и др.  
Основным  субъектом  обеспечения  конституционной  безопасности  выступает  государство  и 
его  институты.  Причем  в  институциональном  аспекте  все  субъекты  представляют  собой 
структурную  часть  механизма  государства,  каждый  из  которых  в  пределах  своих  возможностей 
реализует  контрольно-надзорные  функции  по  поддержанию  режима  конституционной 
стабильности.  
Среди  субъектов  конституционной  безопасности  приоритетное  положение  занимает 
Президент  Республики  Казахстан,  обладающий  особым  конституционным  статусом,  широкими 
дискреционными  полномочиями,  правовым  иммунитетом  и  конституционными  гарантиями 
деятельности. 
В  соответствии  с  Конституцией  РК  «Президент  Республики  Казахстан  является  главой 
государства, его высшим должностным лицом, определяющим основные направления внутренней 
и внешней политики государства и представляющим Казахстан внутри страны и в международных 
отношениях».  В  соответствии  с  конституционным  законодательством  он  принимает  все 
необходимые  меры  по  обеспечению  конституционной  безопасности,  охране  прав  и  свобод 
граждан,  защите  суверенитета  государства,  ее  независимости  и  территориальной  целостности  и 
росту  экономического  потенциала.  Как  верховный  арбитр  и  гарант  политического  мира  он 
«обеспечивает  согласованное  функционирование  и  взаимодействие  всех  ветвей  власти  и  их 
ответственность перед народом» [9]. 
Современный  опыт  конституционализма  свидетельствует,  что  не  менее  важная  роль  в 
механизме  конституционной  безопасности  принадлежит  высшим  представительным  органам 
власти - парламентам, которые обладают достаточно широкими возможностями по обеспечению 
принципов  конституционализма  в  процессе  обсуждения  и  принятия  законодательных  актов. 
Парламентский  контроль,  как  разновидность  государственного  контроля  является  неотъемлемой 


жүктеу 5.38 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет