Национальный



жүктеу 124.8 Kb.
Pdf просмотр
Дата18.01.2017
өлшемі124.8 Kb.

ҚАЗАҚСТЛН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  Ж ӘНЕ  ҒЫ ЛЫ М   М ИНИСТРЛІП 

М ИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ  И  Н АУКИ  РЕСПУБЛИКИ  КАЗАХСТАН 

MINISTRY OF EDUCATION AND  SCIENCE  OF THE  REPUBLIC  OF  KAZAKHSTAN

JI.H. ГУМИЛЕВ АТЫ HДАТЫ 



i 

ЕВРАЗИИСКИЙ

ЕУРАЗПЯ  ҰЛТТЫК 

ШШ. 

НАЦИОНАЛЬНЫЙ

УНИВЕРСИТЕТІ 

УНИВЕРСИТЕТ

ИМ. Л.Н.  ГУМИЛЕВА

Л. Н.  ГУМ И Л ЕВ А ТЫ НДАҒЫ  

Е У Р А ЗИ Я  ҰЛТТЫК, УНИВЕРСИТЕТ!

L.N.  GUMILYOV EURASIAN 

NATIONAL UNIVERSITY

Х А Б А Р ШЫ

1995  жы лды н  кацтары нан  жы лы на  6  per  шыгады

№ 3 (94) • 2013

В Е С Т Н И К

выходит  6  раз  в  год  с  января  1995  г.

I  бөлім

H E R A L D

Since  1995

Астана


М А ЗМ Ұ Н Ы   /  С О Д Е РЖ А Н И Е

Ф И Л О Л О Г И Я   /  Ф И Л О Л О Г И Я

4.  іпныр

Кдзіргі казак п оэзи ясы н д агы  элеум еттік сим воли ка................. 6



І  4. 

Абдулжанова

f'iin o -x a o a p   суб ъектілерін ін  ер ек ш ел ік тер і 

:..................]  I

C.III.  Айтуганова

Л ярм калы к прозадагы   автор б ей н есін ің  көрін уі...................... 16



Б К.  Акбердыева

К азак тілінлегі галам   м оделін ің  тілдік ассоц и ац и ялары ........20



І.О. Алвжанова

П.-нагие « гостеп ри и м ство»  на  соврем ен ном   этапе

развития  глоб али зац и и .......................................................................25

ОЛ.  Анищепко

Зоологические и ф и тологи чески е  номинации

*  речи  соврем ен ны х  м олоды х л ю д е й ........................................... 30

3.  Әбсадықов

Абылай  хан  мен  Ү м бетей  жырау:  естірту  ме. 

ескерту  ме?  Н ем есе толгау  мен  тарихи

ікы зларлы ң ш ы н ды кка аракаты насы  туралы  бірер сө з.......... 35



J.M .  Әкежанова

-Т іл   мен м әд ен и ет» д и алогі  ж эн е  он ы ң  тіл

біліміндегі  ж анадан  сал алар га багы т беру си п аты ................. 41

4_7.  Ә.ітаіі

Кззіргі айты сты н ж аң аш ы л д ы к  си п аты ...................................... 45



Е.В.  Бабенко

С труктурно-ком позиционны е  и сем ан ти чески е

особенности текста со вр ем ен н о й  авторской  п ри тчи............. 44

Ә.Ж.  Байелі

Генрик  С енкеевтін тарихи  три логи яеы н даты

отанш ы лды к и д еясы ............................................................................53

К.М.  Баитанисова

П о эзи яд агы у л тты к и д ея мен көркем д ік таны м  б ірлігі........... 62



А.Б.  Бейсенбай

Тіл  мэдениеті  м эселелері.................................................................. 73



П.Берікболова

Т урік эд еб и еттан уы н д а А тилла д а ст а н ы ..................................... 76



Ш.  Валиханов

Ғ абиден М ұстаф и н н ің  «О й әуенд ері» сы н-зерттеу еңбегі....80



Г.А. Досжин

Казак тілінін терм и н олоти ялы к коры ндаты

агылш ын бизнес тер м и н яер ін  сем ан ти калы к талдау. 

84

Ж.А. Ж ақыпов

• Ш умак» аталым ы   гуралы ................................................................89

Л/. С. Жолшаева

Л ингвистиканы н  сонты   ж етістіктерін  баска

тылым салалары н да  колдан у ту-ралы........................................... 93

К.И.  Ибраева

Сыкак ж анры нда  ауыс  (кері, бұрм а)  маты налы

сөздердін колдан ы сы .......................................................................... 97

С.А’. 

Исмаіі-

юна.  Ж.К.  Абилова

О траж ение  тендерны х  отнош ений  на

лексико-ф разеолог ическом  у р о в н е..............................................101

А. Т.  Кондыбаева

К вопросу  о худож ественном   перевод е..................................... 105



Д. Т.  Konmiieyoua,  Ж.Б.Амантаб 

«О тбасы » 



КОНЦСІПІСІ  л н н г в о м э д е н и е т т а н у   м ен

когнитивтік л и н гви сти кан ы н  бірлігі ретін д е........................... 110



Д. Т.  Бонтчлеуона

В заи м о связь язы ка  и реч и   в  п р о ц ессе о б щ е н и я ..................117



Б.С. 

Қарагүлова

К азак  тілін де  ж аң а  а тау л ар д ы ц   п айда  б олу

ж олд ары : э к с т р а л и н г в и с т и к а л ы к ф а к т о р л а р ........................ 121

Б.С. 

Кара/улова

К азак   т іл ін д е  ұ л з т ы к   б о л м ы ск а  сай

т ер м и н д ер д і  к ал ы п тас ты р у д ы н  каж еттіліы  ж о н ін д с ........ 125

/   А. 

Кортабаева

М ан гы стау  о н о м асти к асы :  «м ай »  сөзім ен

к е л г е н то п о н н м д е р  т у р а л ы ............................................................129

А.К.  М ешрбеков

А гы лш ы н   тілі  эл ем ен тер і  кездесет ін  эргон и м д ерд і 

н о м и н ац и ял ау д ы ң  п р и н ц и п те р і  мен  м о ти в ац и я л ар ы ...... 133

Т.Б.  М ақу.ібекулы , А .К ■ М еііірбековА.Қ.  Меш рбеков 

А раб,  и ври т т ід д ер ін е   о р так  д ін и   ж эн е   класем калы к 

е с ім д е р ін ің  а гы л ш ы н   ан т р о п о н и м д е р  коры н д аты  

алаты н   орны   м ен  о л ар д ы н   казак  ан тр о п о н и м д ер ін ін

к атар ы н д агы  к е р ін іс і....................................................................... 137

Б.И.  Нурбэулспгова

Ә .К ек іл б а ев ты н   т іл д ік   әл е м ін д е гі  « к азак »  т а н ы м ы ......... 141



М.Б.  Иурш апши

Роль  язы ковой   и н те р п р е та ц и и   с ем ан ти ч еск и х  

о тн о ш ен и й   в  с тр у к т у р е   р еч ево го   общ ен ия

к о м м у н и к ан то в................................................................................... 147



V/.  Оразбек

« Х а к и к а т  г ұ м ы р д ы »  б е й н е л еу  н ем есе « ж ү р ек тін сө зі» ....1 6 3



V. 4.  О рдабекова

К азак  ж эн е   т ү р ік   т іл д е р ін д е гі  «суй ек»

к о н ц еп тісін ін   л и н г в о м э д е н и   б о л м ы с ы ...................................167

Ж. К.  Ө мірбекова

Ә .Н у р п е й іс о в гің   ш ы гар м а л а р ы н д аг ы   концепт

аясы   ж эн е о н ы ң   б а гы т т а р ы ........................................................172

Н.О.  Отеген

Ә л еу м еттік  т о п т а р   а р ас ы н д а ғы   эн гім ел есу

ер ек ш ел ік те р і......................................................................................178

ІЛ.Ә.  Рамазанова,  С. М.  М м анқулова

ГІы сы ктауы ш ты  о к ы ту г а  о н т ай л ан д ы р у ................................ 182



А.А.  Раминова

Қ о с ы м ш ал а р д ы ң   т ү б ір ге   к ір ігу   әрекетін ің

зер ттел у  ж а й ы .................................................................................... 185


-г*І*Ж  801.81

А. ӘБСАДЫКОВ

филология гылымдарының докторы, Л.Н.Гумилев атындагы Е ¥У  

қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры,  Астана қ.,  Қазақстан

АБЫЛАЙ ХАН  МЕН  ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУ:  ЕСТІРТУ  ME,  ЕСКЕРТУ  ME?

НЕМЕСЕ ТОЛҒАУ  МЕН  ТАРИХИ  АҢЫЗДАРДЫҢ  Ш ЫНДЫҚҚА  АРАҚАТЫНАСЫ

ТУРАЛЫ  БІРЕР  СОЗ

Ш кала тарихи ацыздар мен халық поэзиясының толгау жанрыньщ ш ы нды щ а арақатынасы туралы мәселені 

ч   іі  іі  Уі  і  Авторлық ауыз әдебиет імен фольклордьщ жанрлық ереки/еліктері талданып, ХҮІІІ гасырдың тари- 

зя -жьгаларына байланысты туган аңыз бен толгаудың көркемдік сипаты  белгіленеді.

Туіін сөздер:  толгау жанры,  аңыз,  тарихи шындық,  авторлық ауыз әдебиеті,  Абылай хан,  Үмбетей,  оқига.

Казак  жырауларынын  арғы  тегі  мифтік  таным-түсінік  негізінде  сомдалған  Қоркыгка,  бергі 

звсь;  «Қырымнын  қырык  батыры»  щіклді  жырларының  кейіпкері  Сыпыра  жырауға  тіреледі. 

Сісгырадан кешегі М ұрынта дейінгі жыраулар шығармалары фольклорлык мұралар қатарында 

звггзлып жетті.  Бұл үрдістен ХҮІІІ гасырда өмір сүрген жыраулар шығармалары да тыс қалған 

жсс. Сондыктан оның кейбір үлгілерінің, әсіресе, атакты Абылай ханта қагысты болған тарихи 

лс*»ғаларды  жырлаған  толғаулардың  аңыздық нүсқалары  бар.  Мүнда  аңыздық  нүсқа  мен  жы- 

тач  толғауларының  мазмүны  бірін-бірі  қайталайды.  М үндай  «кайталауларды»  сол  ғасырдағы



35

Л.Н.  Гумилев атындагы Е ¥ У  Хабаршысы

ФИЛОЛОГИЯ

белгілі  жыраулар  Бұкар.  Үмбетей,  Тэтікаралардың атақты  ханға  айтқан  толғауларынан  көруге 

болады.  Бұл  жыраулардың  толғаулары  бізге  гарихи  аңыздардын  мазмұнымен  араласып,  ау- 

ызша  сақталып  жеггі.  Екінші  созбен  айтсак.  бірнеше  ғасырлар  бойы  авторлык  ауыз  әдебиеті 

(толтау) мен фольклорлык шығармашылык (аныз) біте кайнасып, коса дамып жетті.  Бұл - қазак 

халқының эдебиеті  мен  фольклорлык мұрасынын  ерекше,  өзіндік  белгі,  кырларының бірі.

Авторлық әдебиет пен фольклордың аракатынасы ғылыми мэселе ретінде ертеден қозғалып, 

зсргтелш  келеді.  М ысалы.  белгілі  талым  Қ.  Өмірәлиев  казак  халкынын  ауызша  жеткен  мол 

рухани  казынасында  авторы  сакталған  ауыз  эдебиеті  бар.  бүл  оның  озіндік  ерекшелігі  деп 

жазды  [1,  21].  Авторлык  ауызша  шытармашылыктың  ұрпақтан-ұрпакка  ауысып  жетуінде 

өзіндік  ерекш еліктер  бар  екендігін  эдебиеттанушы талым  Қ.  Ж ұмалиев те  атап  отеді  [2, 262].

Жыраулар  шығармаларындагы  дидактикалык  мазмұндагы  толғаулар  мен  тарихи  окитаиы 

жырлаган  толгауларды  бір деңгейде  карастырута  болмайды.  Себебі  ойы  терең,  философиялық 

мән-магынасы  бар  дидактикалык  мазмұндаты  толтаулар  ұрпактар  керуенінде  коп  озгеріске 

ұшырай  коймайды.  Оның  есесіне  тарихи  оқиталардың  баяны  өзгеріске  ұшырауга  өте  бейім. 

Сондыктан тарихи окиғаны аркау еткен жырау толтауларын накты факті деп карауга болмайды. 

Онын  үстіне  ол  толгаулар  аңыздар  мазмүнымен  біте  кайнасып,  араласып  жеткен.  Ал  аңыздар 

баянындагы  окиғанынын  барлытын  дерлік  пакты  тарихи  ш ындык деп  караута  болмайды.  Бұл 

тұртыда  Б1.  Дүйсенбаевтың  мына  бір  пікірін  келтірген  жөн:  «...Ауыз  эдебиетінде  кездесетін 

аныз-энгімелер.  тарихи  жырлар  мен  эпостарда  кейде  халық  емірінде  болтан  үлкенді-кішілі 

окигалар,  сонымен  бірге  жеке  адамдардың бейнелері  суреттелетіні  мэлім.  Бірак бүларта  қарап 

азаматтықтарихтың желісін тартута я болмас белгілі бір дәрежеде гылыми корытынды жасаута 

үнемі реті келе бермейді. Өйткені, фольклор туындылары ақиқат бір фактіге сүйентеннің өзінде 

көп жылдар откен соң оған косындылар жамалады, көбінесе, халық қиялы (фантазиясы) өзінің 

коксеген  арманын  қуалып.  шындыктан  мүлде  алшак  кететін  жайлар  да  кездсседі»  [3,  21].  Ал 

казак  прозасын  арнайы  зерттеген  талым  С.  Қаскабасов  аңыз  жанрының  тарихилыты  туралы: 

«Аңыз  халыктың  жадында  сакталып,  ауызша  айтып  келген  тарихы  дегенде,  онда  тарихи 

оқиталар еш  өзгеріске ұшырамаған, шындык сол  калпында эңгімеленген деген ой тумау керек. 

Аңыз  жанры  да,  бүкіл  фольклор  сияқты,  анахронизмнен  қүр  алакан  емес.  Біріншіден,  ауызша 

таратандыктан,  екінш іден,  әңгімеленген  окиғадан  коп  уакыг  өтіп  кеткендіктен,  үшіншіден, 

әңгімеге  көркемдік  элементтер  эсер  еткендіктен  аңызда  баяндалатын  окига  комескі  тартады, 

эңгіменің  варианттары  пайда  болады,  тіпті  окитанын  мезгілі  шатастырылады»  [4,  124]. 

Демек,  анызбен  біте  кайнасып  жеткен  жыраулардың  тарихи  гакырыпка  арнаган  толтауларын 

талдауда әдебиеттану мен фольклордын тотысын ұстанатын методология колдантан дүрыс деп 

есептейміз.  Сол  кисынды  методология  тана  гылымилыты  толык,  нанымды  түжырым  жасай 

алады.  Себебі  толгау  ауызша  жырлантандыктан  онда  сол  кұбылыска  тэн  поэтика  орын  альш 

отырды  ]5,  3  ].

Тарихи  ацыздар  дсреі інің  жырау  толгауларына  аркау  болуъін  біздер  фольклордаты  бір 

орталыкка түтастану  кұбылысыньщ  эсерінен  деп  түсінеміз.  Басқаш а  айтқанда,  жыраулардың 

толтауы  тарихи  аңыздардан  нэр  алып  отыртан.  Тарихи  аңыздар  мен  тарихи  жырлардагы 

шындық  халыктың  саяси  жэне  элеуметтік  омір  арнасынан  туындайды.  Бүлардың  сюжетіне 

шындықта  болтан  окиталар  аркау  болады  жэне  коркем  қиял  ианымды  болып  керінеді  [6,  37  ]. 

Сондыктан бүл толгаулардын авторы сакталтанымен, оны халықтык тарихи өлеңдер катарында 

карастырган  да  жон  болар  еді.  Орыс  фольклористикасында  халыктык  гарихи  өлеңдер  мен 

белгілі  бір  авторта тіленетін  өлеңдерді  зерттеудін методологиясы  белгіленген.  Мысалы,  фоль­

клорист талым  Н.  Криничная тарихи  өлеңдердің тақырыбы  мен  суреттеліп отыртан нысанасы, 

кейіпкерлердің сииатталуы  жэне  олардың бір-бірімен  қарым-катынасы,  кайшылыктары,  орын 

алган  окиталарды  баяндауы  жэне бага беруі,  композициялык тәсілдер  мен  коріктеу қүралдары 

сынды  белгілері  фольклорлык  дэстүрмен  игерілген  болса  оны  халықтык  тарихи  олен  деп 

санайды  [7. 21 ].  М ұндай  методологияны казак фольклорына, соның ішінде жыраулар толгауын 

зерттегенде,  эсіресе, тарихи  оқиталарды жырлайтын ш ытармаларта  қолданута болады.

ХҮІІІ  тасырдаты  жыраулар  мүрасы  мен  тарихи  аңыздар  дерегін  арнайы  бөліп  алып 

караута  болмайды.  Бүлар  -  бір  дэуірде  (XIX  тасырдың  II  жартысы  мен  XX  гасырдың  бас 

кезі)  жазбата  тіркелген  мүралар.  ХҮІІІ  гасырда тутан  аңыз  бен  оның  жыраулар  толгауындагы



36

•в -Ю Л О ГИ Я

№  3  (94) 2013

s

-



зсэсьін

  тарихи  деректермен,  атап  айтқанда,  орыс,  қытай,  Орта Азия  хандыктарының  жазба 

*г*»~ерім ен салыстыра тексеру мүмкіндігі бар. Осы орайда, ХҮІІІ ғасырдағы Бұқар, Үмбетей, 

Икіжара  жыраулардың  өз  тұстарындағы  атақты  хан  Абылайға  айткан  толғауларыныц  тарихи 

д ь.--~чклен  арақатынасын  анықтау  арқылы  жыраулардын  көркем  фольклордағы  бейнесінің 

«дг-сы ры н  ашуға болады.

Тарихи  аңыздардың  мазмұны  орын  алған  толғаудың  бірі  ретінде  Үмбетейдің  «Абылайға 

Е

д е г



Ь

с

Т



злы

  Бөгенбайдың  олімін  естіртуі»  толғауын  атауға  болады.  Қанжығалы  Бөгенбай 

-   \Y 1II  ғасырда  өмір  сүрген,  жоңғар-казак  соғысында  ерлікпен  аты  шыккан  даңқты  батыр. 

ЬнЕэсығалы  Бөгенбайдын  казақ  жасактарын  жонгар  ш аиқыншылығына  қарсы  күресін 

йьсидасты ры іі, ханның ен бір сенімді қолбасшыларының бірі болғанына жэне сол аласапыран 

ж ь г гл а н   дүниеден  өткен  батыр  екеніне  еш  күмэн  жок.  Бірак  Үметейдің  толғауы  батыр 



■ ^ п т ч і я н ы н ы н  

бір белесіне, дэлірек айтсак, сощ ы   белесіне, яғни оның дүниеден озуын атақты 

естіртуге қүрылған.

§2ізак дүниетанымындағы естірту жырлары адам басына түскен қайғыны  коршаған ортадағы 

и с э ;   күбылыстарды түспалдап  отырып  жеткізуге  кұрылады.  М ысалы,  Ш ыңғыс  ханға баласы 

Ж г с д ь і н ы н  

өлімін  жыршы  теректің  кұлауы,  дария  суынын  лайлануы  сынды  параллелдік 

n f f a -лыстарды  сипаттап  отырып  жегкізеді.  Мүндай  қүбылыс  казак  естіртулерінің  бэріне 

ф г з х .  .Ат  Үмбетей  жыраудың естіртуі  ханнын омірбаянындағы  негізгі  кезсндерді көркем жыр 

ттгтнде  баяндай  келе, толғаудың соңында ғана  батырдың  қазасын  естіртеді.  'Голғауда дәстүрлі 

апэртхте тэн ханды адам  өмірінің шектеулі, кыска екенін білдіретін кайғылы окиғаға дайындау 

в о х з е р і  жок.  Оның  орнын  ханның  жастык  шағынан  бастап  хандык такка  көтерілген  даңқты 

-ягрбаянын  кезең-кезенмен тізбелеп  жеткізу  басқан.

Атакты  ханның  Үмбетей  толғауына  арқау  болып  отырған  даңқты  өмірбаянының  аңыздык 

р г .т е р і  де  бар.  Аныз  мазмүнын  кайталаған  толғау  Абылайдың  казак  аңыздарының  мазмүны 

« п вснш а  гүзілген  ғүмырнамалык  тұтастанудын,  яғни  фольклорлык  қаһарманның  көркем 

■»чсг6аянының  жыр  үлгісіндегі  бір сыңарындай  болып  шыққан.

Ү«бетейдің толғауы аңыздық баяндауларда түзілген ғүмырнамалык түтастанудың жетімдік, 

ш ғід ж ы   ерлік,  түтқын,  ханның  жорығы  сынды  негізгі  кезеңдерін  толық  камтиды.Толғаудың 

ы Абылайдың жас күнінде Үргеніштен «Сарыарқа -  жерім, қазак - елім» деп келіп, Төле 

д г   тауып.  оның түйесін  бағып,  хан  тегіне лайык  касиеттермен  козге түскеніи  жырлайды.  [8,

Толтау  мазмүны  Ш экэрім  Қүдайбердіүлынын  1911  жылы  Орынборда  бастырып  шығарған 

«Түрік.  кыртыз-казак  һэм  хандар  шежіресі»  кітабына  тіркелген  аңызға  өте  жақын.  Шәкәрім 

« ь і-ы н д а  Үргеншіті  билеген  атасына хандык тимегендіктен  «Сарыарка -  жерім,  казак - елім» 

sxzi  келіен  Сабалак  -  Әбілмансүр  Төле  бидін қолында түйеші  болғандығы  баяндалады  [9, 27].

түста  Үмбетей  толғауының  алғаш  жазбаға тіркелген  уакыты  1923  жылгы  «Таң»  журналы

3 ”6]  екенін  еске салғымыз келеді.

-Т^рлі жүрттың шежіре кітаптарына тура келген казақтың ескі сөздерін косып, бір шежіре» 

’А 6-“.]  жазған Ш экэрім қаламына іліккен аңыз мазмүнындағы Абылайдын аталары Үргенішті 

т т е г е н   деген  дерек  тарихи  шындыкка  жанаспайды.  Бізге  жеткен  Абылайдын  оз  тұсындағы 

с х е   деректердің  хабары  бойынша  оның  ханның  аталары  Түркістанды  емес,  Ташкентті  би- 

ж тен  Бұл  тарихи  деректі  ханның  хатшысы  М.Мәмедовтің  1768  жылы  орыс  үкіметіне  берген 

асврлам асы нан окимыз.  «Абылай сүлтаннын,- дейді ол,- атасы мен әкесі Ташкент каласынын 

и р


 т а р ы  

болтан.  Қаланы  жоңғар  қалмактары  жаулап  алғанда,  он  жасар  Абылай  Түркістан 

в-лзсындағы Әбілмәмбетке барады»  f 10, 41].

М. Мәмедовтің 

хабарламасы тарихи шындыкка өте жакын.  Ташкент қаласының билігі ХҮІІ 

э с а ф д ы ң  алғашқы ширегінен бастап  1723  жылта дейін Қазақ хандығына қарайды.  1723 жылы 

Тігдкент  билігі  жоңтар  калмактарына  көшеді.  Ташкент  билігінін  қалмакка  көшкені  қазак 

ДЕАірелеріне 

де тіркелген. Айталык, Мәшһүр Жүсіп: «Қалдан Серен пайтахын (ордасын-А.Ә.) 

Тісгкентке  орнатты»  [11,  134]  деп жазады  Біздіңше,  жоңғар  қалмақтары жаулап  алғанға дейін 

Тнгкент  билігін  Әз-Тәуке  хан  бір  атадан  тарайтын  немере  атайыны  Уэлінің  балаларының 

о д ьф ы н а  беруі  әбден  мүмкін  еді.

Ал  Түркістан  қаласын  Әз-Тәуке  хан  ордасы  (1680-1718  жж.)  етіп  өзі  билеген.1718  жылы

37


J1.H.  Гумилев итындагы Е ¥ У  Хабаршыеы

ФИЛОЛОГИЯ

Эз-Тэуке  хан  өліп,  оның  орнына  ұлы  Болаг  отырады.  Олай  болса,  бір  калада  екі  билеушінің 

болуы,  онын  үстіне  Әз-Тэукемен  билік  бөлісу  (жай  кала  емес,  астананың  билігін)  -   тарихи 

шындыкка да,  билік табиғатына да  кайшы.

Әз-Тәукенің  маңызды  сауда  орталығы  Ташкент  билігін  Абылай  ханның  аталарына  беруі 

мүмкін  еді  деген  жорамалды  дәлелдейтін  жанама дерек 

сұлтан  Абылайдың хан  тағына жету 

жолындағы  іс-әрекеті.  Жоңғар  қалмактарын  жеңуде  ерлік  пен  батылдык,  ақыл-айла таныткан 

султан  Абылай  өзінің  атак-данкы  немерс  атасы  Әбілмэмбет  (Әз-Тэукенің  немересі)  ханнан 

асын  тұрса  да,  оның  кезі  тірісінде  так  иесімін  деп  ұмтылмайды.  Жоңтар  хандығы  кұлағанан 

кейін  Орга  жүзде  Абылайдын  атак-абыройы  артып  бара  жатканын  байқатан  Ресей  үкіметі 

Абылайта жасырын  кісі  салып,  оны  Орта жүзге хан  болам  десе  колдау  көрсетегінін  жеткізеді. 

Абылай  бұл  үсыныстан  “Әбілмәмбетті  эке  орнына  қүрмет түтатынын,  өзіне  үлкен  хандықтан 

да баска  аткарар  жүмыстардың  бар  скенін  айтып  бас тартады”  [12,  607].

Әбілмәмбеттің  көзі  тірісінде  Абылайдың  хандыкка  үмгылмайтынына  көзі  жеткен  орыс 

үкіметі  «шарасыздан»:  «Әбілмәмбет  көбіне  Түркістанды  мекендейді,  эрі  күші  көп.  Оны 

Абылай құрмет тұтады, акыл-кедесін тыңдайды.  Сондыктан Әбілмэмбет тірі кезінде ол ордада 

баска хан  тағайындаудың  пайдасы  жок»  [12,  87],- деп жазады.

Абылай  үлкен  хандыкка  Әбілмәмбет  хан  өлтеннен  кейін  1771  жылы  отырады.  Үш  жүз 

Алаштын  тағына  отыруын  орыс  үкіметінс  хабарлаған  хатында  Абылай  оны  Үш  жүздің 

хан-сүлтандары,  белгілі  кісілерімен  катар  Таш кеш тің  үлкен  жэне  кішігірім  калаларының 

колдағанын  жазады.  Бүл  хабарлама  Абылайдын 

өз 

ата-бабалары  билеген  каланы  кейін 



кайтарып  алтан  дегенді  де  білдіреді.

Абылайдын  агалары  Үрі еніш.  Бүкара  калаларын  биледі деген  аңыздык деректер де тарихи 

шындыкка  жанаспайды.  Аталмыш  Орта  Азия  калаларында  XYI1  гасырдан  бастап-ак  хандык 

(Шынғыс тұкымынын) биліктін күші элсірен, өзбек арасында ақсүйек ру деп есептелетін маңғыт 

рубасыларының билігі  күшейеді.  Олар өздеріне карасты кішігірім қалалар мен  өлкелерді жеке 

дара билеп,  Ш ыңтыс үрпактары  колындағы  хандык билікті  ығыстырып  шығарады  [13,  96].

Абылай  ханның  аныздык  прозадағы  жетімдігі,  болашак  билеушінің  қарапайым  халык 

ортасында осігі, тәрбие алуы  калың бұқараға деген  кайырымы  мен  камкорлығы мол, биліктің 

патриалхалды-демократиялык  сипатын  білдіретін  корініс.  Халык  ансары  мен  тілегі  билік 

басындағы  ханның тағдырын  кара бұкараның тағдырына ұксас  болуын  калайды  жэне  билікке 

өз  басының жеке  кадір-касиеті  аркылы  көтерілген  кісіні  ардактайды  [14.  376.].

Ф ольклорлык  шығармаларда  жиі  кездесетін  жетімдік  сарыны  -   каһарманды  төменнен 

жоғары  карай  орлетудің  тұракты  формасы.  «Батырлардың  жастайынан  жегім  калуы,  -   деп 

жазады  профессор  С.Қаскабасов,  -   фольклор  эстетикасынан  туындаған  нэрсе.  Оның  арғы 

гүбінде халыктың елді  жерді  корғаған  каһарманды дэріптеу максаты жатканы күмэнсіз»  [ 15, 

188].


Демек,  Үмбетей  жырау  естірту-толғауына  да  жаңсак  дерек  косылып  отыр.  Ж аңсак  дерек- 

тен  басталған  толтаудын  одан  аргы  мазмұны  да  аңыздык  дсректермсн  толыктырылаған.  Ол 

-  Абылайдын  Төле  бидің  қолына  жалш ылық  қызметі.  Болашак  билеушіні  жетім  қалдырып, 

оны  карадан  ш ықкан  атақты  кісілердің  колында  тэрбиелеу  -   халык  эстетикасының  танымы. 

Мұның  астарында  калын  бұкарага  деген  кайырымы  мен  камкорлығы  мол,  кұрметі  ерекше, 

«мейірімді  билеушіні»  армандаған  халык тілегі  мен  киялы  жатыр  [16.  24].

Халык аңыздарындағы А былайдынжау батыры Ш аршыны өлтіріп. алғашқы ерлік жасағаны, 

осыданкейін «Сабалак»атынанкұты лы п, Абылайатты ерлікесім алыпхан атанғаны  да Үмбетей 

толғауына түскен  [8,  77].  Ал  фольклорлык шығармада каһарманнын елеусіз, карапайым көптін 

бірі  ретінде  жүріп,  ел  басына  кысылтаяц  уакыт  тутанда  ерлік  танытып.  озіне  лайық  орынға, 

лауазымға  кетерілуі  -  элем  халыктарына  кең  тараған  көрініс.  Каһарманның  елеусіз  жүрген 

кезеңіне ерліксіз жай есім  гэн, ерліксіз есім алғашкы ерліктен  кейін каһармандык (ерлік) есімге 

ауысады.  Бүл  -  көркем  шытармаіпылыкта  кең  тараған  каһарманды  ләріптеу  тәсілінің  бірі  [17, 

39].


Абылайға  катысты  аңыздардың  мазмұнындаты  келесі  бір  баян  -   атақты  ханның  Қалдан 

Сереннің  колында  тұтқында  болуы.  Аңыздардағы  Абылайдын  Калдан  Сереннің  қолына 

ұйкыда  жатканда  тұткынта  түсіп,  калмактың  бірнеше  сынына  төтеп  берігі,  шешендік  сөз

38


миология

j

V

s

 3(94) 2013

■Р&.ІЫ босатылғаны, қазақтардыц Абылайды босату үшін «токсан үш жақсының» баруы сын- 



Лш  «азмүндар да  Үмбетей  естіртуіне  кестеленген  [8,  77].  Ал  пакты  тарихи  шындықта  Қалдан 

С г х н н ін   Ш аршы  а п ы   үлы  болмаған  жэне  Абылай  Қалданның  баласын  емес,  қалмақтың 

агиггы  бір  ноянын  өлтірген.  Абылайдың  жауға  тізесін  багырған  бүл  ерлік  ісін  аңыздар  мен 

эы -зулар  мүлде озгеш е  баяндаған.

Үмбетейдің  естіртуінде  Абылайдың  қырғыздарға  жасаған  жорығы  жырланады.  Жыр  қазақ 

д ь г іл а р ы  

мазмұнындағы  қырғызбен  болған  соғыстың  шыту  себебінің  бірін  баяндап  (Көкжал 

ів ггты   өлтіруі),  соғыс  үстінде  Абылайдың  қолы  кырғыздардан  жеңіле  бастағанда  Бабай 

Т т гл   Ш ашты Ә зиздің (аңызда Жалаңаяк Әздер  немесе Жалацаш  баба) сикырымен қыргыздар 

шьгында тартыс туып,  екіге  бөлініп,  Абылайдың жеңіске жеткенін  қосқан  [8,  79].

Жырау  кырғызбен  болған  соғыста  ханның  жанында  қазактьщ  атақты  батырлары  көп  ерлік 

е с с егк ен ін   жырлайды.  Үмбетейдің мактанышпен  атайтын  батырларының  бірі -  Баян  [8, 79].

А іакты Баян батыр 1771 жылы казак даласы арқылы Жоңғарияға көшкен Еділ қалмақтарымен 

іелтал  соғыста  каза  тапқан  еді.  Ал  Абылайдың  қырғызбен  соғысы  Жоңғар  хандығы  түгел 

жгёылғаннан кейін  болтан.  Тарихшылар қазак пен  кыртыз арасындағы кактығыстың ең ірілері 

І ~ 9   жылдары  өткен  деп  көрсетеді.  Үмбетейдің  маркүм  Баянды  кейінгі  оқиғаға  «сүйреуі» 

-   гүдіретті  билеушініц  жанына  атақты  батырларды  жинаудың  бір  көрінісі.  Ел  басқарған 

т л е у ш ін ін   маңына  өзге  батырлардың  жиналуы  -   фольклордағы  бір  орталыкка  тұтастану 

«збылысы.  Бүл  феодализм  дәуірінен  өткен  барлык  элем  халықтарының  фольклорына  тэн 

хубылыс

Лемек,  Үмбетейдің  естіртуі  -   аңыздык  мазмүндардың  жыр  үлгісіндегі  нүскасы.  Мүнда 



іггенбай  батырдың  олімін  естіртуден  бүрын  болашак  ханның  жас  күніде  кара  кісінің  (Үйсін 

7

д ғ х ы  

артқанын  ескерте  отырып  айбар,  сес  корсету  мазмүны  айқын  орын  алған.  Жырау 

ганкын  халық  арасында  өткен  өмір  белестері  жырлау  арқылы  оған  «кімнің  арқасында  хан 

«

ііы п



  отырғанын»  ұтындырып,  Абылайға  «асып-таспа»  детен  ескерту жасайды.  Ханға халық 

сьш ан   к а п ы   сөз  айту  немесе  халыкка  сүйене  отырып  ескерту  жасау  Тэтіқара,  Бұкар  жырау 

иығармаларында да  кездеседі.  М ысалы,  ХҮШ   ғасырдағы  атакты  жорыкшы  жырауы  Тэтіқара 

Үш жүздін  көнілінен  шыкпаған  Абылай  ханға  карсы  көтеріліп,  жүрггы  ханталауға шақырады 

Л  70].


Абьшай ханға дейін  «жеті  ханды  жебелеген»  Бұкар жырау:

А ш уланба,  Абы лай,

А іилансаң Абы лай,

К өт ереліін,  көнермін,

К ө т ер іп   қа зга  сапармы н 

[8,  926.],

-леп  каһарланады.

Үрпактан-үрпакка  ауызша  жеткен  жырау  толгауларында  түрлі  коспалар  мен  жамау- 

жаксаулардынқосылуы -заң ц ы  күбылыс. Х анғакаймыкпай, карсы сойлеген ақын-жыраулардың 

зейнесі  ХҮІІІ-ХІХ  ғасырларда  көркем  фольклорға  айналымына  түсіп,  ерекше  сомдала баста- 

лы.  Өйткені  сол ғасырда Ресей  патшалығының  қазақ даласына  жүргізген  экімшілік реформа- 

ZU  хандык  жүйені  күйретіп,  оның  орнына  тегі  Ш ыңғыстык  емес  рубасылары  да  қатыса  ала- 

тын сайлау жүйесін енгізді.  Сөйтіп,  билікке карадан  шыккан  кісілерді (Құнанбай,  Шоң билер) 

гселді.  Ханта  тікелей  кару  котерген  Сырым,  Қазыбек  баласы  Бекболат  би,  Исатай,  Махамбет 

оинды  батырлар тарих сахнасына шықты.  Ханға қаймықпай жыр айтқан ақындар катары (Ма­

хамбет,  Ш ернияз,  Сүйінбай)  қалыңдайды.  Бүл  саяси  езгерістер  мен  әлеуметтік  қозғалыстар 

халык  ш ығармаш ылығына  оз  эсерін  тигізеді.  Осы  үрдіс  салдарынан  ертедегі  өлең-жырлар, 

татғаулар қайта оңделіп, жаңа мазмұнмен толықтырылған.  Соның бірі -  Үмбетейдін Абылайға 

ьегенбай батырдың өлімін естірту толғауы. Үмбетей толтауы халык шығармашылығының XIX 

ғасырдағы  замана  сазына қарай өңцеліп,  озгерген кұбылысының  бір корінісі.

ӘДЕБИЕТТЕР

1  Өмірәлив Қ.  XV-XIX гасы рлардағы  казак поэзиясы ны ң тілі.  -Алматы:  Ғы лы м,  1976.  -270 б.



39

Л.Н.  Гумилев атындагы  Е ¥У  Хабаршысы

ФИЛОЛОГИЯ

2  Ж ұм алиев  К.  Казак  эпосы   мен  әдебиет  тарихы ны ң  мәселелері.  -Алматы:  К азакты ң  мемлекеттік  көркем 

эдебиег баспасы .  1958.  -404  б.

3  Д үйсенбаев  Ы.  Ғасы рлар  сы ры  (К азак әдебиеті  тарихынан  очерктер).-А лм аты :  Ж азушы.  1970.-192  б.

4  Қаскабасов С.  К азакты н халы к прозасы .-А лм аты :  Ғы лы м.  1984.-272  б.

5  А былкасимов  Б.  111.  Ж анр толгау  в  казахской устной  поэзии.  - Алма-Ата:  Наука,  1984.  -120 с.

6  Соколова  В. К.  И зображ ение  действительности  в  разных  ф ольклорных  ж анрах.  //Русский  фольклор.  XX. 

Ф ольклор  и  историческая  действительность. -Л ен и н град :  Наука.  1981.  - 3 -4 4   с.

7  Криничная  Н.  А.  Н ародны е  исторические песни  начала XVII  века. -Л ен и н гр ад :  Наука.  1974.  -183  с.

8  Бес ғасы р  ж ы рлайды :  2  том ды к./  Кұрастыр.  М.  Магауин,  М.  Байділдаев.  -  Алматы:  Ж азушы,  1989.-  Т.1.-384

б.

9  Қ үдайбердіүлы  111.  Түрік,  кы рғы з-казак һэм хандар  шежіресі. -А лм аты :  Казакстан-С ана,  1991.-80  б.



10 История  казахской литературы .  В  3-х томах,  т.2.  -Алматы.  1979.

11  М әш һүр Ж үсін  Копейүлы.  Ш ы гармалары.  8  том.  -Павлодар:  «ЭКО»  ТӨФ,  2006.  -452 б.

12  Казахско-русские отнош ения  ХҮІ-ХҮНІ  вв.  (Сборник документов  и  материалов).  -Алма-Ата.  АН  Каз ССР. 

1961.-743  с.

13  Бейсем биев Т.К. Л егенда о происхож дии  Коккандских ханов как источник  по истории идеологии в Средней 

А зии /У Казахстан  и  Ц ентральная  Азия  Х Ү І-Х Ү ІІ  вв.  -Алматы,  1983.

14  Ж ирмунский  В.М .  Тюркский  героический  эпос.  -Ленинград.  1974.  -726  с.

15  Каскабасов  С.  К азак ф ольклоры ндағы  тұтастану  кұбылысы.  «Ж үлды з»  ж урналы . № 11,  1992.

16 Ж ирмунский  В.М .  С равнительное литературоведение.  -Ленинград.  1979.

17 Э бсады ков  А. А былай хан гұмы рнам асы :  миф  пен  шындык.  Биография  Х ана Абылая:  мифы и реалы ю сть,- 

Астана:  Фолиант.  2005.  -140  б.

REFERENCES

1  O m iraliev К.  XV-XIX  gasyrlardagy kazak poeziasynyn  tili.  -Almaty:  G ylym .  1976.  -270 b.

2  Zhum aliev  K.  K azak  eposy  m en  adebiet  tarixynyn  m aseleleri.  A lm aty:  K azaktin  m em lekettik  korkem   adebiet 

baspasy,  1958.  -404 b.

3  D uisenbaev Y.  G asyrlar syry (K azak adebieti  tarixynan  ocherkter).  -Almaty:  Zhazushy,  1970.-192 b.

4  K askabasov S.  K azaktin xalik prozasy.-A lm aty:  Gylym.  1984.-272  b.

5 A bylkasym ov  B.  Sh.  Zhanr tolgau v kazakhskoi ustnoi  poezii.-A lm a-ata:  N auka,  1984.  -120  s.

6  Sokolova  B.K. 

Izobrozhenie  deistvitelnosti  v  raznix  folklom ix  zhanrax.  //'Russkiy  folklor.  XX.  Folklor  I 

istoricheskaya  leistvitelnost. -L en in g rad :  N auka.  1981. -3 -4 4   s.

7  K rinichnaya  N.A.  N arodnie  istoricheskie  pesni nachala  XVII  veka.  -  Leningrad:  N auka.  1974.  -183  s.

8  Bes  gasyr zhyrlaidy:  2  tom dyk./  Kurastyr.  M.  M agauin.  M.  Baidildaev.- A lm anv:  Zhazushy,  1989.-  Т.1.-384 b.

9  K udaiberdiuly  Sh.  Turik,  K yrgyz-kazak  kham   khandar shezhiresi. -A lm aty :  K azakstan-Sana,  1991.-80 b.

10  Istoria kazakskoi  literatury.  V   3-x tom akh.  т.2.  A.,  1979.

11  M ashkhur Zhusip  Kopeiulv.  Shygannalary.  8  tom.  Pavlodar:  «ЕК О »  G OR,  2006.  -452 b.

12  K azakhsko-russkie  om oshenia  X Y I-X Y III  vv.  (Sbornik  dokum ento\’  I  m aterialov).  A lm a-Ata,  AN  Kaz  SSR, 

1961.-743  s.

13  B eisem biev T.K  Legenda  о  proiskhozhdiy  K okkandskikh khanov  kak  istochnik po  istoryi  ideology v Srednei Azii 

//K azakhstan  I  Tsentralnaya A zia XY1-XY1I  vv. Almaty.  1983

14 Zhirm unskiy V.M  Tyurkskiy geroicheskiy epos.  L..  1974,  -726  s.

15  K askabasov  S.  Kazak folkloryndagy  tutastanu kubylysy.  // «Zhuldyz»  zhum aly,  № 11,  1992.

16 Z hirm unskiy V.M.  Sravnitelnoe  literaturovedenie.  L.,  1979.

17  A bsadykov  A.  Abylai  khan  gum ym am asy:  m if pen  shyndyk.  Biografia  khana  Abylaia:  m ify 

realnost.-  Astana. 

Foliant.  2005.-140 b.

В  этой  статье анализируется  проблема  взаимоотношений жанра  толгау  народной  поэзии  и  исторических 

преданий в свете исторической действительности.  Здесь  отмечается авторское уст ное народное творчество 

и  особенности фольклорного жанра,  а также  характер толгау и  преданий,  появившихся  в ходе исторических 

событий XYI1I века.

Ключевые слова: жанр толгау. Предание. Историческая действительность. Авторское устное творчество. 

Абылай хан.  Умбетей.  Батыры.  События.

40


•щлалогия

№  3 (94) 2013

Jr Xi< article analyzed the problem o f  the relationship tolgau genre o ffo lk  poetry and historical traditions in the light 

я  Wmarical reality.  Here,  the author notes folklore and features fo lk  genre,  and the nature tolgau  and stories  that have 

ш хаг-са in the course o f  historical events XYIIJ century.

keywords:  Genre tolgau.  Tradition.  Historical reality.  Copyright storytelling. Abylai Khan.  Umbet.  Batyrs.  Events.

Редакцияға  15.03.2013  кабылданды.




жүктеу 124.8 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет