Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 2.83 Kb.
Pdf просмотр
бет6/11
Дата12.01.2017
өлшемі2.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Список литературы:
1.  Закиев  М.З.  Глубокие  этнические  корни  тюркских 
народов. – Астана: Кантана Пресс, - 2011. 
2.  Утегалиева  С.И.  Звуковой  мир  музыки  тюркоязыч-
ных народов // Вестник Адыгейского государственного уни-
верситета. Серия 2: Филология и искусствоведение. Выпуск 

84
Өнертану
№ 3. - 2010. (ВАК РФ, ББК: 85.143(3) УДК: 73.03).
3.  Народные музыкальные инструменты и инструмен-
тальная музыка. Сб. ст. и материалов в двух частях. Часть І. 
/ Под ред. И.В.Мациевский: – М.,1987. – 229 с.
4.  Актуальные  проблемы  советского  уйгуроведения. 
Алма-Ата: АН КазССР, 1983. – 177 с.
5.  Утегалиева С Хордофоны Центральной Азии. Алма-
ты: Казакпарат, 2006. – 120 с.
6.  Домуллаева Х.И. // Струнные музыкальные инстру-
менты уйгуров современного СУАР (КНР). Диссертация на 
соискание академической степени магистра искусствоведе-
ния. - Алматы: 2010. – 92 с.
7.  Беляев В. Очерки по истории музыки народов СССР 
Т1. - М., 1962. - 191с.
8.  www.ethnobeat.ru/region.
9.  Низами  Гянджеви.  Семь  красавиц  //  Музыкальная 
энциклопедия т.4. 
Түйін
Мақалада  түркітілдес  халықтардың  халық  музыкалық 
аспаптары (гиджак және дутар), олардың түрлері, пішіні мен 
құрылымы, дыбыс шығару тәсілдері бойынша ұқсастықтары 
мен айырмашылықтары қарастырылады.
Summary
The article considers the folk musical instruments (girdzhak 
and dutar). A variety of types, shapes and designs, similarities 
and differences, the methods of sound describes here.

85
Өнертану
А.Б.Кенджакулова 
ҰЛТТЫҚ ГРАФИКАДАҒЫ БАТЫРЛАР МЕН 
ҒАШЫҚТАР БЕЙНЕСІ
Ел  аузындағы  эпостық  жырлар  мен  халық  ауыз 
әдебиетінің  шексіз  байлығын  мақтанышпен  жеткізген, 
қазақ кәсіби бейнелеу өнерінде қайталанбас қолтаңбаларын 
қалдырған, өткен ғасырдың екінші жартысында қазақ сурет 
өнерінің толыққанды танымал болуына  өз шығармаларымен 
үлестерін қосқан суретшілеріміздің есімі бейнелеу өнері та-
рихында  алтын  әріптермен  жазылуға  лайық  тұлғалар  еді. 
Шөл  далада  кәусар  бұлаққа  тап  болған  жолаушы  сияқты 
бұл  суретшілер  қатары  өз  шығармаларын  кәсіби  түрде 
ұсынып  қана  қойған  жоқ,  ұлттық  мұраларды  түгендеуге, 
ұлт  тарихын  қайтаруға  есепсіз  еңбектенді.  Батырлардың 
бірегей келбетін жасаумен қатар, дәстүрлі аңыздар негізінде 
ғашықтар бейнесін сомдай келе, ұлттық сипаттағы бейне-
леу өнерінің тарихын қалыптастырып,  кенже дамыған бұл 
өнер түрін әлемдік деңгейге көтере алды.
Бұл кезеңдерде қазақ кәсіби бейнелеу өнері қалыптасып 
қана қойған жоқ, сурет өнерінің  кәсіби  майталмандарын да 
жариялай бастады. Олардың суреттеуіндегі қазақи тұрмыс-
тіршілік  елдің  өткенімен  байланыстырыла    бейнеленді. 
Жоғарғы көркемөнер мектебін бітіріп шыққан тұлғалар өз 
елінің фольклорын суреттеу жолын өздеріне шамшырақ деп 
білді. Олар осылайша өнердегі жұлдызды жолдарын тауып, 
кескіндеме мен графиканың техникасын шебер меңгергенін 
өз туындыларында көрсете алды. 
Көш  басында  тұрған  Әбілхан  Қастеевтің  өкшелес 
ізбасарлары  Ә.Ысмайылов,  С.Айтбаев,  И.  Исабаев, 
Қ.Телжанов,  Т.Тоғысбаев,  Е.  Сидоркин,  Р.Сахи  сияқты 
қылқалам  шеберлерінің  қатарлары  соғыс  жылдары  елге 
ауып  келген  суретшілер  қатарымен  де  толықтырылды. 
Ол  суретшілер  де  қазақи  дархан  көңілді  түсініп,  кел-

86
Өнертану
ген  жердің  дархандығын,  адамдардың  ақжарқын  көңілін 
өз  шығармаларына  арқау  етті,  қазақ  халқының  тарихи 
аңыздарына да үңіле бастады. Әдебиет пен өнер егіз ұғым 
ретінде  санаға  қалыптасып,  елдің  шығармашылық-кәсіби 
деңгейі  даралана  көрінді.  Дүниеге  келген  әрбір  өнер  ту-
ындысы  қатаң  електен  өтіп,  екшеленді.  Осындай  елек-
те «сүзіліп, сұрыпталған»  суретшілер тек кеңес дәуірінің 
жаңалықтарын ғана жырлап қоймай, ұлттық құндылықтарды 
жария  етуге  де  атсалысты.  Ауыз  әдебиетінің  мол  мұрасы 
бейнелеу  өнерінде  де  өз  орнын  тапты.  Қазақ  елінің  тари-
хи аңыздары, эпостық жырлары, аңыз әңгімелері бейнелеу 
өнерінің  мол  мұрағатына  айналып,  ұлттық  мақтаныштар 
қатарын  көбейтті.    Әбілхан  Қастеев:  «Суретші  көңіліне 
ұялап  қалатын  мәңгі  сезім  боладды.  Ол  –  қуаныш  сезімі. 
Қылқаламды  алғаш  ақ  қағаз  бетіне  тартқаннан  бастап, 
қашан қуат кеткенше сол сезім сенің өн бойыңнан арылмай-
ды. Егер шын дарын иесі болса, әр шығармада суретшіні бұл 
сезім сан толқытып, сан бунайды» деп [1, 3 б], суретшінің 
көңіл толқынысын, ішкі сезіммен арпалысын, сол арқылы 
алар ләзатты айтқан болатын. Мұндай сезімді әрбір өз ісіне 
берілген өнер тарланы басынан өткергені шындық.
Ерлік  пен  батырлық  көрінісін  эпостық  жырларда 
берілуі  бойынша  қылқаламмен  салып  берген  суретшілер 
шығармаларына жеке тоқталар болсақ, ең алдымен, кәсіби 
суретшілердің  тарихты  дәріптей  алуын,  халықтың  басы-
нан  кешкен  қиындықтарын  сюжеттік  мазмұнға  арқау  ете 
алғандығын байқаймыз. Алпамыс пен Қобыланды, Қамбар 
батыр  мен  Едіге  сынды  жаужүрек  батырлардың  келбеті 
бейнелеу  өнерінде  ұтымды  көрінген.  Бұлардан  бұрын, 
Әбілхан  Қастеевтің  суреттеуіндегі  «Батыр»    картинасы 
жалпы ерліктің символы мен сабырлылықтың ұлғайтылған 
бейнесін көрсетіп бергенін, үлгі етуге ұсынылған шығарма 
екендігін  мойындауымыз  керек.  Суретші  батырының  бой-
ында  батырға  тән  өршіл  рух,  жауынгерлік  қасиет  киген 

87
Өнертану
киімінен аңғарылғанымен, оның тапалдау келген бойынан, 
сабырлы мінезінен бірден аңғарыла қоймайды. Бірақ, оның 
сұсты  көзі  талай  жауға  қарсы  тұрып,  жеңіске  жеткендігін 
байқатады  [1,  2  б].  Астына  мінген  тұлпары  да  батыр 
бойындағы  сабырлылық  қасиетті  қостап  тұрғандай,  оның 
жауды жеңіп келе жатқан кезі де елеусіз бір оқиға сияқты 
көрінеді. Бұл суретшінің кім болса да, елін қорғағанын еліне 
міндеттемеу керектігін де астарлап жеткізіп тұрғандай.
Әубәкір  Ысмайыловтың  есімдері  аңызға  айналған 
қазақ  батырларының  ерліктеріне    қайта  жан  бітірген 
жұмыстарының ішінде Қобыланды батырға арналған иллю-
страциялары  күрделі  композицияға  құрылған  акварельдік 
туынды болып табылады. Жасыл төбе басында қаруланған 
екі батырдың шайқасы, олардың қимыл-қозғалысы аса бір 
дәлдікпен көрсетілген. «Қобыланды батыр басқыншыларды 
талқандауда» атты тік форматты композициясы динамика-
лы  қозғалысқа  толы.  Иіріле  түскен  сызықтар  қызу  қанды 
қозғалысты келтіруде ұтымды пайдаланылған. Туындыдағы 
батырдың сауыты, аттардың жабулары, қолшоқпарлар мен 
қалқан,  садақтардың  өрнегіне  дейін  ұқыпты  жазылған. 
Әсіресе, туындыдағы үрей атттардың шошына кісінегенінен 
байқалады.  Алыстағы  таулар  да  Қобыландының  қас  жа-
уымен  шайқасына  сұстана  қарайды.  Жартылай  жарық 
көлеңкелердің көмегімен қызғылт бояуларға қарама-қарсы 
көгілдір  түс  пайдаланып,  негізгі  қарама-қайшылықты 
ұтымды ашады.
Өз елінің амандығын ойлайтын Алпамыс батыр бейнесін 
де суретші керемет сомдай білген. Алпамыс батырдың об-
разын  саралауда  оның  астына  таңдап  мінген  Байшұбарын 
ұстаған сәті көрінеді. Мұнда батырдың күштілігімен қатар, 
астындағы Шұбардың да жазылуына ерекше көңіл бөлінеді.
Қамбар  батыр  мен  Назым  қыздың  махаббатына, 
Қамбардың  ерлігіне  арналған  «Қамбар  батыр  мен  Назым 
қыз»  графикалық  жұмысы  шағын  болса  да,  көрерменін 

88
Өнертану
өзіне бірден сиқырлай тарта алады. Тарихқа үңілер болсақ, 
Қамбар  оқиғасы  сонау  Сыр  бойында  болған  оқиғалармен 
байланысты  айтылады.  Он  сегізге  жаңа  толған  Назым 
қыз жар іздеп, ұнатқан Қамбарын Әзімбайдың бес тентегі 
«жалаң аяқ жарлы» [2, 25 б] деп қорлап менсінбеген сәтімен 
басталады. Әзімбайдың   ақымақ  ұлдарына бола өкпелеп, 
жаманның  ісін  қылмауға  уәде  берген  Қамбар  батырдың 
атойлап  жауға  қарсы Қарақасқа атымен  құйындай  жүйтки 
жөнелген көрінісін суретші сәтті бейнелеген. 
Әубәкір  Ысмайыловтың  эпостық  батыр  бейнесін  көз 
алдыңа әкелер туындысы Едіге батырға арналады. Осындай 
атаумен белгілі бұл туынды Едігенің ерлік істерін баяндауға 
арналған. Суретшінің шығармашылығында өз ұлтының ру-
хани  мықтылығын,  батылдығы  мен  батырлығын,  жайсаң 
мінезділігін,  мәрттілігін  бейнелейтін  туындылар  аз  емес. 
Еркіндік  жолында  күреске  түскен,  қазақтың  соңғы  ханы 
«Кенесары  Қасымұлы»  портретін  суретші  салқын  қоңыр 
түстердің  үйлесімімен  тік  форматқа  орналастырған. 
Қобыландының  жаумен  шайқасқандағы  батыл  қимылы, 
Кенесарының сұсты бейнесі, қасқыр соғудағы аңшылардың 
шапшаңдығы, қазақша күрестегі палуандардың мықтылығы 
автордың  ұлт  тарихына,  оның  рухани  өсуіне  деген 
көзқарасын білдіреді [3, 118б]. Қай ғасырда, қай заманда, қай 
елде болмасын, елдің еңсесін түсірген алапат соғыстарда да, 
бейбіт  өмірдің  жарқын  беттерінде  де  махаббат  тақырыбы 
-  кең  көлемде  қамтылып  келе  жатқан,  сол  арқылы  адами 
қасиеттердің, адами құндылықтардың шынайы бет-бейнесі 
ашылатын,  күнделікті  күйбің  тірліктен  жоғары  тұрар, 
сүйсініп  тыңдар,  сүйсініп  тамашалар  тақырып.  Даласын-
дай  дархан  пейілді  қазағым  да  бұл  тақырыпты  сүйсіне 
жырлаған,  ерекше  сөздермен  сипаттай  білген.  Ғашықтық, 
сүйіспеншілік тақырыбы ауыз әдебиетінің ажырамас бөлігі 
ретінде лиро-эпостық жыр деген атпен бүгінгі күнге дейін  
көркем әдебиет пен мәдениеттің озық  үлгісі болып таны-

89
Өнертану
лып  келеді.  Махаббат  пен  сүйіспеншілік  тақырыбындағы 
мұндай  жырларда  халықтың  тұрмыс-салты,  әдет-ғұрпы, 
адамның адамгершілігі, екі жастың нәзік сезімі шынайы су-
реттелу арқылы есте жақсы сақталып, ғасырлық шежіре бо-
лып қалыптасты. Ғашықтық жырлардың озық үлгісі әр елде 
бар. Бүкіл дүние жүзін жаулап алған «Ромео мен Джульетта» 
десек, біздің қазақ халқының да махаббат пен сүйіспеншілік 
тақырыбында жазылған тамаша туындылары қаншама! 
Осындай жырлардың озық үлгісі болып келе жатқан жыр 
- «Қыз Жібек» жыры. Бұл жырдың негізінде  дүниеге кел-
ген  опералық, драмалық, кино туындылары - қазақ өнерінің 
алтын  қорын  өлшеусіз  құндылығымен  толықтыруда.  
Кішкентайымыздан  тамсана  көрген  Сұлтан  Қожықовтың 
«Қыз  Жібек»  киносы  әр  қазақтың  мақтаныш  сезімін  оя-
тар  туынды  екеніне  ешкімнің  дауы  жоқ.  Шіркін,  осындай 
мәңгілік бейнелер қазақтың ғана емес, әлемнің кинозалын-
да көрініп жүрсе, арман не?!
Бұл  киноға  суретші  болып  тағайындалған,  өзі  Қыз 
Жібектің  анасының  рөлін  сомдаған,  суретші,  қазақтың 
біртуар өнерлі қызы Гүлфайруз Исмаилованың шеберлігін 
де осы тұста айтып өту парыз. Қыз Жібек пен Төлегеннің 
арасындағы  махаббаттың  бейнелеу  өнерінде  де  өз  орнын 
тапқанын осы картина арқылы  тани аламыз. Өйткені ол сол  
замандағы табиғат пен тіршіліктің қазақи бейнесін картина-
да шынайы көрсете алды.  
Қыз Жібекті бейнелеу өнеріне алғаш әкелгендердің бірі 
Әбілхан Қастеев болса, бүгінде Қыз Жібек пен Төлегеннің 
махаббатын бейнелеу өнерінде өз көкірегімен сезініп, қағаз 
бетіне  түсірушілер  көптеп  саналады.  Әріні  қазбаламай, 
қазіргі кездегі туындыларды парақтар болсақ, Қыз Жібектің 
сұлулығы мен Төлегеннің батыр бейнесі, олардың бір-бірімен 
табысуы және мәңгілік айырылуы да бүгінгі суретшілердің 
қылқаламдарынан  толағай  туынды  болып    көркемөнерге 
өз  үлестерін  қосуда.  2012  жылы  Қазақстан  Республикасы 

90
Өнертану
Мемлекеттік Әбілхан Қастеев атындағы өнер мұражайында 
ұйымдастырылған «Қазақ халқының эпостық жырлары, та-
рихы  мен  дәстүрлері»  деп  аталған  республикалық  көрме-
конкурс  көпшілік  біле  бермейтін  дарынды  суретшілерді 
қолдау  арқылы  ұлттық  бейнелеу  өнерінің  туын  жоғары 
желбірете  түсті.  Бұл  көрме-конкурс  жинақталып,  түрлі-
түсті  альбом-кітап болып басылып шығып еді. Сол топта-
мада «Қыз Жібек» жырының желісі бойынша  қылқаламын 
қынай түскен суретшілердің бірнешеуі өз дарындылығымен 
қоса, ұлттың қасиетті жазбасын шебер бейнелей білді.
1939 жылғы Әбілхан Қастеевтің «Қыз Жібектің күймесі» 
картинасындағы Жібек пен Төлегеннің алғашқы кездесулері 
жырдағы  «Алмас  қылыш  жарқылдап,  алтын  жүген  сар-
тылдап,  көк  жорға  тұлпар  кәрленді,  жеті  қырдан  асқанда 
күлдірлеген  қоңырауды,  есітті  сонда  құлағы,  қоңырау  да-
усы  келгенде,  көк  жорға  атты  қамшылап,  жетіп  бір  келді-
ау  қасына»  [2,  83  б]  деген  жыр  жолдарын  ақшыл  жасыл, 
қанық  бояулардың  араласуымен  көз  алдыңа  дәл  келтіріп 
тұрған сәт. Жырдағы осы жолдарды бүгінгі күнгі қылқалам 
шебері  Смағұлова  Ақтоты  да  2012  жылғы  көрме-конкурс 
жинағында  «Қыз  Жібек.  Көш»  кескіндемесінде  шебер 
көрсете  алған.  Бірінен  бірі  өткен  сұлулардың  арасынан 
Жібекті таба алмай әбден әуреге түскен Төлегеннің бейнесі 
артқы  планда  болса  да,  оның  бұл  көште  біреуді  іздеп 
жүргенін  білдіріп  тұр.  Осы  топтаманың  ішіндегі  Николай 
Аштеманың  «Алдын  ала  сезу.  Төлегеннің  Қыз  Жібекпен 
соңғы  кездесуі»  картинасында  түнерген  аспан  астында 
ұшып  бара  жатқан  алты  қаз,  алай-түлей  ауа  райы    Жібек 
көрген  түстің  дәл  келетіндігін  қолданған  бояулар  арқылы 
ұтымды  көрсете  білген.  Ғашықтардың  бір-біріне  берген 
уәдесі,  ынтық  сезімі,  құштарлығы  Төлегеннің  Жібекті 
қорғай  құшақтауынан  сезіледі.  Кездесу  мен  қоштасудың 
ғашықтар үшін маңызы зор екендігі де әуедегі алты қаздың 
куә болуымен, жүрек  дүрсілінің  жамандықты сезінуін, ер 

91
Өнертану
Төлегеннің  сүйгеніне  берген  уәдесінің  сенімімен  толығуы 
-  кескіндемеде  таңдалған  бояу  түстерінің  бірте-бірте 
қоюланып, қарақошқыл түске айналып бара жатқандығымен 
үнсіз меңзейді. 
Қазақ бейнелеу өнеріне сүбелі үлесін қоса білген Евгений 
Сидоркиннің суреттеуіндегі Қыз Жібектің мөлдірей қараған 
ажарлы бейнесі «Ақ маңдайы жарқылдап, танадай көзі жал-
тылдап,  алтын   шашбау шашында-ай! Қыз Жібектің дидары 
- қоғалы көлдің құрағы, көз сипатын қарасаң - нұр қызының 
шырағы. Дүр жауһарлы сырғасын көтере алмай тұр құлағы. 
Бейіштен жанған шам-шырақ  көзі жайнап, жанып тұр. Кер 
маралдай керіліп, сары майдай еріліп, Қыз Жібектің дидары 
нұр ішінде піскендей» [2, 83-85 б] деген Жібектің жырдағы 
сұлу  мүсінін  сол  қалпында  сүйсіндіре  жеткізеді.  Алайда, 
Жібектің жүзіндегі мұң артқы жақтың сары түспен боялуы 
арқылы  сүйгенін  сарғая  күткен  ғашық  сезімін  жеткізуге 
асық екендігін, көңіліндегі сан күдікті жеңе алмайтын әдемі 
әлсіздігін ашып беріп тұр.
Евгений  Сидоркин  «ҚызЖібек»  эпосына  арнаған 
автолитографиялық  шығармаларында  осы  жырдың  жал-
пы  мазмұны  бойынша  бірнеше  жақсы  дүниелерді  өмірге 
әкелген.  Автордың    осындағы  «Айтыс»  бөлімі  жырдың 
құдіреттілігін,  мәңгілік  махаббаттың  мәңгілік  жырла-
на беретіндігін дөп басып көрсетіп тұр. Осы топтамадағы 
ғашығынан  айырылған  Жібекке  таласқан  қалмақ  ханы, 
тағы да басқа Бекежан сынды «үміткерлердің» ұлардай шу-
лап, сұлуды саудаға салуын көрсеткен бейнесі «Қыз Жібек 
и  заморские  женихи»  литографиясының    ұтымды  туынды 
екеніне  тамсана  қарауға  болады.Мұндағы  өзіне  таласып, 
аш  қасқырдай  анталаған    «күйеусымақтарды»  ортадағы 
Жібектің сұлу бейнесі, мұңлы да ақылды көздерінің мысы 
басып тұрғандай ой да туады. Суретші жырдағы Төлегеннің 
інісі,  Жібектің  әмеңгері  Сансызбайды  да  көрсетуді 
ұмытпаған.  Бұл  бөлімнен  Төлегеннің  қоштасарда  айтқан 

92
Өнертану
аманатын орындауға дайын жігіттің бейнесін көреміз [2, 11-
14 б].
Ата-бабамызбен  бірге  біте  қайнасып,  құлағымызға 
сіңіріп өскен бұл жырда екі ғашықтың махаббатымен бірге 
халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы да кең-молынан сипатта-
лады. Әсіресе, көшпелі халықтың әр мезгілмен бірге көшіп-
қонуы кезіндегі сән-салтанат, салт-дәстүр, халықтың бейбіт 
өмірді қалайтынын, осындай  өмірдегі тұрмыс-тіршілігінен  
хабардар етеді. Бейнелеу өнерінде де бұл көрініс өз орнын 
таба білген. Араншы  Шаржановтың «Жібек. Қыз-керуен»  
кескіндемесінде    көштегі  қыздардың  бақытты  бейнесі, 
құмай  тазы мен қыран бүркітін қомдап, жүйрік аттарына 
мінген ер жігіттер, айнала қызылды-жасылды бояумен су-
реттелген  бейбіт  өмір  -  көш  қызығына  сән  беріп-ақ  тұр. 
2012  жылғы  көрме-конкурсқа  қатысқан  тағы  бір  суретші 
Ағымсалы Дүзелхановтың суреттеуіндегі «Қыз Жібек» кар-
тинасы да автордың ойындағысын, көзқарасын білдіре алу-
ымен ерекшеленеді.  Мұнда  Жібек өзінің бақытты күндерін 
қолындағы  шырақтың  әлсіз  жарығы  арқылыесіне  түсіріп, 
түнерген аспан астындағы көлге қонуға келе жатқан алты қаз 
ғана үмітіңді үзбе деп басу айтқандай. Мәңгілік махаббатқа 
арналған  «Қыз  Жібек»  жыры  әдебиет  пен  өнерде  әлі  де 
жаңа қырынан танылары сөзсіз. Бұл жырды оқып, киносын 
көрген, суретін тамашалаған келер ұрпақтың қабылдауында 
да өзгеше сипат алары, жаңаша  суреттелуі ақиқат. Осын-
дай  бейненің  әлі  де  ұрпаққа  үлгі  бола  беруін  қамтамасыз 
етер шығармашыл шеберлер қатары көбейе түсуін әрбір өз 
халқының патриоты тілейтіні бәрімізге мәлім.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.  Барманкулова  Б.К.    Ә.Қастеев.  Альбом.  –  Алматы, 
1981. – 402 с.
2.  Қазақ  әдебиеті:  Хрестоматия  9-сыныпқа  арналған 
оқу құралы. – Алматы, 2005. – 341 б. 

93
Өнертану
3.  Ә.Ысмайыловтың  100  жылдығына  арналған 
халықаралық  конференцияның  материалдары.  –  Астана, 
2013. – 255 б.
4.  Е.Сидоркин  Каталог  выставки.  -    Алматы,  1981.  – 
298 б. 
Резюме
Автор  рассматривает  народные  лиро-эпические  и  ге-
роические  эпосы  в  творчестве  художников  А.Кастеева, 
А.Исмаилова,  С.Айтбаева,  И.Исабаева,  К.Тельжанова, 
Т.Тогусбаева, Е.Сидоркина и Р.Сахи. Дается подробный ис-
кусствоведческий  анализ  каждого  отдельного  произведе-
ния.
Summary
The author maps the folk epic and lyric-heroic epic in the works 
of  artists:  A.Kasteyev,  А.Ismailova,  S.Aytbaeva,  I.Isabaeva, 
К.Telzhanova,  T.Togysbaeva,  E.Sidorkina  and  R.Sahi.  Each 
canvas art provides a detailed analysis of art criticism painting.

94
Халықаралық  қатынастар
                                                                               С.В. Ананьева 
          ЛИТЕРАТУРНОЕ МНОГОГОЛОСИЕ 
СОВРЕМЕННОЙ ФИНЛЯНДИИ
Современная  литература  Финляндии,  отражая  ведущие 
тенденции мирового литературного процесса, создается ав-
торами на финском, шведском и саамском языках. Синтез 
литературных  жанров,  полиязычность  и  мультикультура-
лизм  как  главная  составляющая  финской  литературы  по-
зволяют  говорить  о  мозаичности  литературного  калейдо-
скопа. Ежегодно в Финляндии выходит в свет 13 000 – 14 
000  наименований  книг  художественной  литературы,  из 
которых свыше 4 500 составляют новинки. «Большее коли-
чество книг в пересчете на душу населения издается толь-
ко в Исландии. Обеспечение для всех свободного доступа к 
миру знаний – один из важнейших принципов культурной 
политики страны. Статистика также показательна: каждый 
житель страны берет в среднем в библиотеке по 19 книг в 
год. Немалую роль играют библиотеки и в жизни писателей, 
поскольку гранты, выдаваемые Советом библиотек, позво-
ляют авторам сосредоточиться  исключительно на литера-
турном творчестве» [1].
     На пароме, курсирующем между Хельсинки и Свеабор-
гом (Суоменлинна), под пронзительные крики бесстрашных 
балтийских  чаек,  которые,  кажется,  вот-вот  заденут  тебя 
крылом  и  пристроятся  на  палубе,    рядышком,  отчетливо 
и ясно понимаешь, что в нашей жизни все взаимосвязано. 
Приглашение С.А. Кибальника посетить Пушкинский Дом 
в Санкт-Петербурге и его предложение поработать с редки-
ми книгами и рукописями в крупнейшей Славянской библи-
отеке Хельсинки вдруг получает неожиданное продолжение 
–  путешествие  с  друзьями-коллегами  О.А.  Абдимановым 
и  А.Б.  Темирболат  в  строгий,  утопающий  в  зелени  Свеа-
борг. Старая крепость, музей Суоменлинна с уникальными 

95
Халықаралық  қатынастар
экземплярами  российской  артиллерии,  музей  шведского 
фельдмаршала Августина Эренсверда, по чертежам которо-
го был возведен Свеаборг, музей игрушки, военный музей-
манеж,  подводная  лодка  «Весикко».  Все  очень  интересно. 
Поразительны морские пейзажи, в окружении которых рос 
будущий литературный критик России – В.Г. Белинский.  
Блистательный русский критик и литературовед, «неис-
товый  Виссарион»  появился  на  свет  в  суровых  северных 
широтах. На мемориальной доске по-фински, по-шведски и 
по-русски написано: «Здесь родился 30 мая 1811 года Вис-
сарион Белинский — известный русский гуманист, литера-
турный критик и исследователь». А во второй половине ХХ 
века на Западе Казахстана одна из средних школ будет на-
звана его именем.
Литературу  Финляндии  первого  десятилетия  ХХI  века 
ведущие  критики  страны  считают  достойным  участником 
общемирового литературного процесса. В 2006 году в книге 
«Жизнь писателей»  Ханну Райтилла рассуждает о том, ка-
ково это быть современным финским писателем.
Финны  считаются  одной  из  самых  читающих  наций  в 
мире. В стране по-прежнему популярны библиотеки и чита-
тельские клубы, о чем свидетельствует большое количество 
литературных  блогов  в  интернете.  Развиты    книжные  со-
общества в социальных сетях. Ежегодно публикуется около 
200 книг, переведенных более чем на 40 языков мира. Лиде-
ром по количеству издаваемых переводов с финского явля-
ется Германия, за ней следуют Швеция и Эстония, немало 
финских  литературных  текстов  существует  и  на  японском 
языке. 
В Финляндии к писательской деятельности всегда отно-
сились и продолжают относиться с уважением, в стране раз-
вита система финансовой поддержки литературного творче-
ства. На подготовку книги писатель может получить целевой 
грант от шести месяцев до пяти лет. Развитию литературы 

96
Халықаралық  қатынастар
способствуют Ассоциация финских писателей «Нехудоже-
ственная  литература»,  Книжная  ассоциация  Финляндии, 
Финская  ассоциация  книгоиздателей,  Финский  Институт 
детской литературы
Литература Финляндии в ХХI веке становится все более 
известной в мире. Для переводчиков организуются специ-
альные  курсы,  проводятся  семинары,  особое  внимание 
уделяется  маркетингу.  Информационный  центр  финской 
литературы  FILI  («Finnish  Literature  Exchange»)  оказывает 
серьезную  поддержку  продвижению  финской  литературы 
на  мировой  книжный  рынок.  Поражают  фонды  и  храни-
лища крупнейшей библиотеки страны – Славянской, в ко-
торой  представлены  раритетные  и  современные  издания. 
История Славянской библиотеки ведет отсчет от изданного 
в 1828 году указа императора Николая Первого, по которо-
му библиотека наделялась правом получать по одному эк-
земпляру всех книг, брошюр, журналов и газет, изданных на 
территории  Российской  империи.  Благодаря  этому  сейчас 
Славянская библиотека располагает уникальной коллекци-
ей – более 110 тысяч томов печатных материалов на русском 
языке, изданных с 1828 по 1917 годы.
В  коллекции  библиотеки  помимо  русскоязычных  изда-
ний  солидный  пласт  литературы  на  украинском,  белорус-
ском, польском, сербском, чешском, словацком, хорватском, 
словенском и македонском языках. Всего фонды библиоте-
ки насчитывают более 400 тысяч томов универсальной по 
своему содержанию литературы практически по всем отрас-
лям знаний.
Об успешной издательской политике страны свидетель-
ствуют факты участия ее ведущих издательств на престиж-
ных Международных книжных ярмарках. Финляндия была 
приглашена в качестве специального гостя на Франкфурт-
скую  книжную  ярмарку  (2014).  Писатели,  поэты,  драма-
турги Хельсинки и других городов становятся лауреатами 

97
Халықаралық  қатынастар
премий  литературных  конкурсов.  Самобытна  финская  ли-
тература на саамском языке, уходящая своими истоками в 
фольклор,  рассказы-легенды  о  чудях,  сверхъестественных 
существах и т.д. В 2009 году Антти Хюрю за роман «Печь» 
был удостоен престижной литературной премии «Финлян-
дия». В книге автор размышляет о месте любви в жизни че-
ловека, о ценностях и о достоинстве.
В то же время, как считает журналист и продюсер Нина 
Пааволайнен,  «поколение  писателей,  родившихся  в  1970–
1980 годы, упрочивает свои позиции на писательском рын-
ке, авторы все чаще переходят границы жанров и пробуют 
себя в разных областях творчества, они пишут стихи и про-
зу, литературу для взрослых и для детей» [1]. 
В продаже лидируют детективы Матти Юрьяна Йоэнсуу 
и  Леэна Лехтолайнена, триллеры Илкка Ремеcа, эпические 
семейные саги Лайла Хиэтамиеса, современная женская го-
родская проза Катьи Каллио и др. В число бестселлеров вхо-
дят сборники комиксов. Нередко в творчестве современных 
авторов присутствуют и жанры прозы, и жанры поэзии. 
Наиболее известный поэт, прозаик, автор книг для детей 
и юношества, пишущий на шведском языке – Бу Карпелан, 
дважды  лауреат  престижной  литературной  премии  «Фин-
ляндия». В его книгах, переведенных на многие языки на-
родов мира, удивительным образом переплетаются картины 
прошлого и настоящего, актуальные проблемы воспитания 
подрастающего поколения.  
Ларс  Сунд  –  один  из  самых  ярких  финских  прозаиков, 
пишущий на шведском языке, лауреат премии имени Юха-
на Людвига Рунеберга и номинант на престижную премию 
«Финляндия». Его роман «Один счастливый остров» – весе-
лая и печальная книга о людях, живущих вдалеке от город-
ской суеты. Но однажды их размеренная жизнь нарушает-
ся, роман трансформируется в детектив, к берегам острова 
море выносит трупы…

98
Халықаралық  қатынастар
Мастером  каламбура  называет  литературная  критика 
поэта Ларса Хульдена, в творчестве которого поэтические 
традиции  обогащаются  современными  приемами.  Ярко  и 
образно создает стихотворения и поэмы на шведском языке 
поэт «новой простоты» Класс Андерсон, живущий в Фин-
ляндии.
Романное  творчество  представлено  произведениями  К. 
Чильмана,    остро  высмеивающего  упаднические  настрое-
ния в шведскоязычном обществе страны, автобиографиче-
скими повестями Х. Тикканена, сатирическими памфлета-
ми и рассказами  Й. Баргум.  
Но самой значительной составляющей современной ли-
тературы Финляндии является та ее часть, авторы которой 
пишут  по-фински  (М.  Йотуни,  Х.  Вуолийоки,  Й.  Турка  и 
др.). Всемирно известный финский писатель Маури Куннас, 
чьи произведения переведены на 26 языков мира,  удосто-
ен награды Детской книжной ярмарки в Болонье. Институт 
Финляндии в Санкт-Петербурге выдвинул его кандидатуру 
на  конкурс  «Читающий  Петербург  2009»  как  лучшего  за-
рубежного автора. Одним из мастеров современного детек-
тива является Матти Йоэнсуу, автор популярных произве-
дений, дважды номинированный на литературную премию 
«Финляндия».
В число наиболее успешных финских авторов входит Яри 
Терво, который пишет об истории страны, о «простом на-
роде» Северной Финляндии. Автор отходит в своих произ-
ведениях от хронологического повествования, воссоздавая 
сначала  события времен холодной войны, затем  избирает 
историческим фоном период окончания Гражданской войны 
и послевоенные 1920-е годы, призывая по-новому взглянуть 
на поворотные моменты недавней истории. 
«Реализм», по мнению критика Марии Антанас, не под-
ходит для описания финско-шведской художественной про-
зы,  но  возможно,  «именно  реализм  является  парадоксаль-

99
Халықаралық  қатынастар
ным преимуществом литературы меньшинства: он создает 
особые миры, миры универсальные и горячо любимые чле-
нами тайного фан-клуба, от Уругвая до Японии» [2].
В романе «Река течет через город» известный писатель 
Антти Тури, лауреат Государственной премии Финляндии,  
воссоздает картину жизни различных слоев общества 70-х 
годов ХХ века. Название романа метафорично: река, теку-
щая через город, символизирует жизнь человека в окружаю-
щем мире. В романе «Американский peйс» автор повеству-
ет об участи двух персонажей, волею судьбы оказавшихся в 
США и Канаде. Сюжет выходит за рамки описания жизнен-
ных судеб героев, охватывая пласт жизни финских эмигран-
тов разных поколений.
Интересна современная драматургия, дающая ясное по-
нимание  того,  чего  в  театре  Финляндии  пока  не  хватает. 
Финский театр исключительно и, прежде всего, социален. 
Современная пьеса доминирует над классикой, и театр вы-
ступает зеркалом современного общества, о чем свидетель-
ствует изданный сборник «Семь современных пьес».   
Особым  явлением  становится  литература  иммигрантов. 
Лауреатом  премии  Рунеберга  за  лучшее  произведение  на 
финском или шведском языках 2005 года за роман «В ожи-
дании  землетрясения»  стала  финская  писательница  рус-
ского  происхождения  З.  Линден  (г.  Турку).  Значительным 
событием  в  литературной  жизни  Финляндии  называют  ее 
первый сборник новелл «Полковница и синтезатор», за ко-
торый автор получила премию Общества шведскоязычной 
литературы Финляндии.   
 Современная литература Финляндии, полиязычная и по-
либингвальная, развивается интенсивно и в разных жанро-
вых проявлениях. 
                                       
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет