Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 2.83 Kb.

бет4/11
Дата12.01.2017
өлшемі2.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Пайдаланылған әдебиеттер:
1.  Мещанинов  И.И.  Загадочные  знаки  Причерноморья. 
–  Л,  1933.  Вып.32.  –  88  с.  ИГАИМК.  Вып.62.  –  М-Л.,  1933; 
Janichen H. Bildzeichen der konigglichen Honeit bei den iranischen 
Volkern. – Bonn, 1956. – S. 21-23; Соломоник Э.И. Сарматские 
знаки Северного Причерноморья. – Киев, 1959. –179 с.; Дра-
чук В.С. Системы знаков Северного Причерноморья. Тамгоо-
бразные знаки северопонтийской периферии античного мира 
первых веков нашей эры. – Киев: Наукова думка, 1975. – 176 с.
2.  Брун Ф.К. Следы древнего речнего пути из Днепра в 
Азовское  море  //  Записки  Одесского  Общества  Истории  и 
Древностей. – Т.5. – Одесса, 1863. – С. 109-156.
3.  Бурачков П.О. О памятниках с руническими надпися-
ми, находящихся на юге России // Записки Одесского Обще-
ства Истории и Древностей. – Т. 9, 1875. – С. 191-199.
4.  Латышев В.В. Загадочные ольвийские надписи // Запи-
ски Одесского Общества Истории и Древностей. – Т.15, 1889. 
– С. 498-502.
5.  Ростовцев  М.И.  Античная  декоративная  живопись  на 
юге России. – СПб., 1914.
6.  Соколов  Д.Н.  О  башкирских  тамгах  //  Труды  Орен-
бургской ученой архивной комиссии. – Оренбург, 1904. – Т.13. 
Вып.13. – 96 с.
7.  Халид Құрбанғали. Тауарих хамса (бес тарих). – Алма-
ты: Қазақстан, 1992. – 304 б.
8.  Юргевич В.Н. Камень с загадочными знаками // Запи-
ски Одесского Общества Истории и Древностей. Т. 15. 1889. 
– С. 504-505.
9.  Пожидаев В.П. Хозяйственный быт Кабарды. – Воро-
неж, 1925. – 106 с.
10.  Соломоник Э.И. Сарматские знаки Северного Причер-
номорья. – Киев, 1959. –179 с.
11.    Яхтанигов  Х.  Северокавказские  тамги.  –  Нальчик, 
1993. – 202 с.

45
Әдебиеттану
12.   Радлов В.В. Этнографический обзор тюркских племен 
Южной Сибирии и Джунгарии. – Томск., 1887. – 114 с.
13.  Юргевич В.Н. Камень с загадочными знаками // Запи-
ски Одесского Общества Истории и Древностей. Т. 15. 1889. 
– С. 504-505.
14.   Шкорпил В. Боспорские надписи, найденные в 1910 г. 
(с 32 снимками) // Известия Императорской Археологической 
Комиссий. Т. 40, 1911. – С. 92-114.
15.    Құдайбердіұлы  Ш.  Түрік,  қырғыз-қазақ  һәм  хандар 
шежіресі. – Алматы: Сана баспасы, 1991. – 80 б.
16.   Мещанинов И.И. Загадочные знаки Причерноморья. – 
Л, 1933. Вып.32. – 88 с. 
17.   Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакско-
го народа. – Ташкент: Восточное Отделение Киргизского Госу-
дарственного Издательства, 1925. – 62 с.
18.    Бартольд  В.В.  История  изучения  Востока  в  Европе 
России. – Л., 1925. – 250 с.
19.   Акчокраклы О. Татарские тамги в Крыму: Материалы 
научно-этнографической  экспедиции  по  изучению  татарской 
культуры в Крыму в 1925 г. // Известия Крымского педагоги-
ческого института им. М.Фрунзе. – Симферополь, 1927. – Т. 
1. – С. 32-42.
20.   Козин С. Тамги у Крымских татар // Этнограф-Иссле-
дователь. – 1927. № 1, август. – С. 25-29.
21.   Карпов Г.И. «Тамга» – знак родовой собственности у 
туркмен // Туркменоведение. – Ашхабад, 1929. – № 6-7. – С. 
29-35.
22.   Захаров Н.А. Вновь найденная каменная плита со зна-
ком  из  района  Кубанских плавень  //  Записки  Северо-Кавказ-
ского  краевого  общества  археологии,  истории  и  этнографии. 
– Ростов-на-Дону, 1929-1930. кн. 1, т. ІІІ, вып. 5-6.
23.    Шелов  Д.Б.  Тамга  Римиталка  //  Культура  античного 
мира. – М., 1966. – С. 268-277.
24.    Вяткин  М.П.  Очерки  по  истории  Казахской  ССР:  с 
древнейших времен по 1870 г. – Ленинград: Лениздат, 1941. – 

46
Әдебиеттану
240 с.
25.   Janichen H. Bildzeichen der konigglichen Honeit bei den 
iranischen Volkern. – Bonn, 1956. – S. 21-23.
26.   Гертман А.Н. Знаки на кирпичах и некоторые вопросы 
организации древневосточного строительства (по материалам 
древнего Хорезма) // Приаралье в древности и средневековье. 
– М., 1998. – С 136-150.
27.   Драчук В.С. Системы знаков Северного Причерномо-
рья.  Тамгообразные  знаки  северопонтийской  периферии  ан-
тичного мира первых веков нашей эры. – Киев: Наукова думка, 
1975. – 176 с.
28.   Кононов А.Н. Родословная туркмен. Сочинение Абул-
газы хана Хивинского. – М-Л.: Изд-во АН СССР Ленингр. отд., 
1958. – 193 с.
29.   Марков Г.Е. Очерк истории формирования Северных 
туркмен. – М.: МГУ, 1961. – 208 с.
30.  Симченко  Ю.Б.  Тамги  народов  Сибири  XVII  в.  –  М.: 
Наука, 1965. – 226 с.
Резюме
Статья посвящена историографии системы тамгопользова-
ния  у  казахов.  Автор  рассматривает  источники  дореволюци-
онного и советского периода, извлеченные из редких фондов 
библиотек Казахстана и России. Это труды известных ученых-
востоковедов  и  тюркологов,  в  которых  всесторонне  изучены 
семантика и история происхождения системы тамгопользова-
ния у тюрков.
     Summary
The article is devoted to the historiography of tamga use of the 
Kazakhs.  The  author  examines  the  sources  of  pre-revolutionary 
and Soviet period, taken from the rare collections of libraries in 
Kazakhstan  and  Russia.  These  are  works  of  famous  scholars 
in  oriental  and  Turkic  studies,  which  comprehensively  studied 
semantics and history of origin of tamga use in Turkic peoples.

47
Әдебиеттану
                    Тоқсамбаева А.О. 
МӘШҺҮР ЖҮСІП ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ 
ТҮРКІ ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ДӘСТҮРІ
“Халық” деген ұғым гректің “этнос” деген сөзі. Ғалымдар 
этностың  басты  үш  тарихи  түрі  бар  екендігін  ауызға  ала-
ды.  Алғашқы  қауым  тұсындағы  тайпалық  одақ  дами  келе 
белгілі  бір  халыққа  айналды.  Халық  дами  келе  тілдік, 
территориялық  бірлікке,  әлеуметтік,  экономикалық,  тығыз 
байланысқа негізделген этностың ең жоғары түрі ұлттарды 
қалыптастырды.  Ұлттың  маңызды  айрықша  белгісі 
этникалық  сана-сезімі  мен  тілінің  ортақтығымен,  мақсат-
мүддесінің  бірлігімен  анықталады.  Халықтың  толассыз 
қоныс аударуы бір ұлысқа жатып келген этностың әр түрлі 
ұлтқа  айналуына  итермеледі.    Осылайша  болашақ  түркі 
халықтарының дербес ұлттық ерекшеліктері айқындала ба-
стады. 
Болашақ  зерттеушілер  көне  дәуірдегі  ата-бабаларымыз 
–  сақ,  ғұн,  үйсін,  қаңлы,  түрік,  қағанаты  дәуірінен  бастап 
хатқа түскен, халық білуге мұқтаж болып отырған ең көне 
де қызықты деректерден сыр шертер, туған ел тарихын ты-
нымсыз түгендеп, бұрын айтылмай келген, айтыла қалса да 
бұрмаланып келген ұлт тарихының ақтаңдағын, көмескілене 
бастаған  ақиқатын  анықтар  деп  үміттенеміз.    Әдебиет  та-
рихын зерттеуші ретінде бізге керегі - сол дәуірдегі әдеби 
мұраларымыздың  ХІХ  ғ.  соңы  мен  ХХ  ғ.  басындағы  төл 
әдебиетімізде  көрініс  тауып,  ақындар  шығармашылығы 
өткендегі тарихи жәдігерлермен үндесіп, мазмұны мен са-
рыны жағынан сабақтасып отыруы. 
Өткеннің тағылымынан сабақ алмай, оның өзекті өртер 
өкініштерін көңіл таразысына салып сараламай, келешекті 
бағдарлай  алмайтымыз  дау  тудырмайтын  ақиқат.  “Көп 
асылының біразынан, ұлттық игі қасиетінен көз жазып қалған 
халық аз емес”, - дейді белгілі ғалым әрі қоғам қайраткері 

48
Әдебиеттану
Өзбекәлі  Жәнібеков[1].  Қазақ  әдебиетінде  көрініс  беретін 
халықтық таным мен ұлттық қасиет бірер жылдың жемісі 
емесі белгілі жайт. Бүткіл түркі дүниесінің біртұтастығына 
жеткізер  ортақ  рухани  мұраларымыздағы  өшпес,  өлмес 
мәдени-әдеби  құндылықты  тереңірек  әрі  толығырақ  зерт-
теп  тану  арқылы  өскелең  ұрпақ  жүрегіндегі  ұлттық  на-
мыс, отаншылдық сезім бүр жарып, өз жемісін береді. Өзін 
сыйлаған,  ата-баба  қадірін  білетін,  төл  әдебиетін  сүйетін 
ұрпақ  өткендегі  әдеби  мұралар  турасындағы,  бертіндегі, 
яғни ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы діни-ағартушылық 
әдебиеті білмеу ата салтын сыйламаудың белгісі болып та-
былады. Сол себепті әдебиет тарихын зерттеушілердің ба-
сты міндеті, қасиетті борышы - осы дәуірдегі ұлттық әдеби 
құндылықтарды түбегейлі зерттеп, ұлттың санасына сіңіре 
білу.   
Ресей тарапынан орнаған көп ғасырға созылған отарлық 
езгіде  пұшайман  күн  кешіп,  енді-енді  ғана  ес  жиып,  етек 
жаба бастаған, тарихи тамыры ғасырлар қойнауынан бастау 
алып жатқан түбі бір туысқан халықтарының ортақ мұрасын 
бірлесіп  игерсек  ғылыми  ақиқатқа  біртабан  жақындай 
түсеміз.  
Көнеден  тамыр  тартқан  әдеби  дәстүрімізден  ауытқып, 
үрдісімізді ұмытып, салт-санамыз бен дінімізді талақ етіп, 
мәңгүрттікке мәз болып, барымызды ұқсата алмай, қағида-
кәдемізден  айрылып,  тіліміз  бен  діл  (менталитет)  сенімін 
аяқ асты етіп, дүбәра боп құрдымға құлап кетуге шақ қалған 
тұстарда  жол  тапқан,  елім  деп  еңіреген    ғалымдарымыз 
қарға  тамырымыз  бен  қарым-қатынасымызды,  босағамыз 
бен  болашағымызды  сақтап  қалуға  тырысқан  ғылыми 
еңбектерін  әміршіл-әкімшіл  дәуірде  ебін  тауып  қазағына 
жеткізе білді.  
Бар өмірін туған елінің жарқын болашағы үшін күресуге 
арнаған  Ататүріктің,  қазақтың  ержүрек  ұлы  Тұрар 
Рысқұловтың  “Түріктің  түріктен  басқа  досы  жоқ”,  “Түркі 

49
Әдебиеттану
тілдес, түгел бол” деген аталы сөздері түркі халықтарының 
шын мәніндегі тәуелсіздікке, егемендікке қол жеткізгенше 
тек сыбырлап айтатын ұлағатты сөздеріміз еді. Діни бірлік 
қана емес, әдеби бірлікте қажет екендігін түсінетін кез туып, 
бұрынғы бұғып жатқан ғылыми ойлар бұрынғыдай астар-
ланбай, батылдықпен сыртқа атойлады.  
Жер, ел, тіл, дініміз бен діліміз, көне тарихымыз бен салт-
дәстүріміз – ең киелі, қасиетті ұғым, әр халықтың қастер тұтар 
мұраты,  ұлттық  идеологиямыздың  сай  маңызды  тармағы, 
туыс  халықтарды  байланыстыратын  күре  тамыры  болса, 
соның ең маңызды саласы – діни әдебиетіміз. Осылардың 
бәрі жинақталып келіп  – тәуелсіз елдің үш тұғырлы тірегі 
іспеттес екені айтылып жүр. Оған әдебиеттегі тәуелсіздікті 
қоссаңыз жоғымыз түгенделеді, әрі іргеміз бүтінделеді. 
“Тарихи  әдебиетте,  өткен  ғасырдағы  ақын-жазушылар 
шығармаларында  туыс  тілдердегі  сөздер  қазіргіден  гөрі 
басымырақ  қолданған-ды.  Русша  оқу  жайын  сөйлегенде, 
қазақ бұл оқуларды қалай оқып жүргенін айтамын. “Қазақ” 
газетінің  бас  мұхаррирі.  Нағыз  түркі  тілімен  жазылса, 
лұғатсыз  оқуға  болар  еді”[2]деген  А.  Байтұрсыновтың 
өзекті  ойларымен    үндескен  пікірлер  өткен  ғасырдың 
басындағы  басқа  да  зиялылар  тарапынан  көтерілген  еді.  
Абайдың өзі қазақ тілінде қолданыс тауып жүрген шет тілі 
сөздерін еш талғаусыз қолдана бермегені мәлім. Бұл тура-
сында “...Абай қазақ тілінің араб, парсы, татар сөздерімен 
қатты шұбарланып, қазақ тілінде деген кейбір өлеңдер қай 
тілде екенін айыру қиын халге жеткен кезде тарихи сахнаға 
шығып,  қазақ  тілін  орынсыз  шұбарландырушыларға  аяу-
сыз соққы беріп, ана тілін таза сақтады”,- дейді профессор 
Қ.Жұмалиев[3].  Солай  бола  тұрғанымен  діни  терминдерді 
беруде сол кездегі ақындарда араб тілінсіз беру мүмкін емес 
еді.  Осындай стильдік ерекшелік пен рухани арналардың 
әр  тектілігі  сол  дәуір  ақындарын  өздеріне  дейінгі  қазақ 
әдебиеті өкілдерінен мүлдем өзгешелендіріп тұрды.   

50
Әдебиеттану
  Діни-ағартушылық ағымның ірі өкілі Нұржан Науша-
баев: 
Өлеңді бала жастан еттім қалап, 
Фарсы, ғарап лұғатпен келтірер ем,-
деп, ой толғауы көп нәрсені білдіреді. Қазақ әдебиетіне араб 
пен парсы тілінің әсері аз тиді деп жүргеніміз бекершілік. 
Оның  әсерінің  мол  болғандығынан  қазіргі  оқырман  М. 
Көпейұлы сияқты ақындардың өлеңдеріндегі: 
“Дұшпанға таба болмай, күлкі-досқа”, 
Муафық қағидаға болсаң нұсқа. 
“Мұсих мұхамул” болам деп жүрген жандар, 
Тінүйін мен Зафадай қалса босқа[4, 28б]- 
деген  жолдарды  бірден  түсінбей  дал  болады  да,  түрлі 
сөздіктерге жүгінеді.    
  Бұл  турасында  Қинаят  Шаяхметұлы:  «Алайда,  басқа 
жақтарына тиіспей, тек қана тілдік ерекшелік бойынша арнайы 
және байсалды көзқарас құзырына алсақ, жалпыхалықтық 
таза қазақ тілі бұл «кітаби» шығармашылыққа әдеби биікке 
көтерілмеді.  (Шәді  Жәңгіров,  Ақан  сері  Қорамсаұлы, 
Мәшһүр  Жүсіп  Көпеев  сияқты  шеберлер  жайы  өз  алды-
на  бір  бөлек).  Ұзақ  тәмпіштеусіз-ақ  «кітабилыққа»  тән 
тілдік  «сәнді»  айғақтайтын  мынандай  ашық  мойындау-
мәлімдемені еске түсірейік. Есімі әйгілі Нұржан Наушбаев: 
          ...Көңіл келген істі нұсқалайын
          Жоқ алтынды қазайын қайдан тауып-
деп қынжылыс білдіруі, бар алтын мәнсінбей, қазақша сара 
жазуды қомсынуы ешқандай кездейсоқтық емес » [5, 4-5б].   
XI  ғасырдағы  түркілер  елінде  –  Түркістанның  әдеби-
мәдени даму дәрежесінің өте  биікте тұрғандығын сипаттай-
тын әдеби-тарихи жәдігерлер аз емес. Дәл осы ғасыр ішінде 
түріктер  әлемі  дүние  жүзінде  теңдесі  жоқ  екі  шығарма 
жаратқанын мақтан ете алады. Олар: Махмұт Қашқаридың 
“Түркі  тілдерінің  сөздігі”  мен  Жүсіп  Баласағұнның 
“Құтадғы  білігі”.  Мұның  біріншісі  –  түрік  тілдерінің  та-

51
Әдебиеттану
ралу  өрісін,  табиғатын,  ерекшелігін  баяндаған  бірегей 
ғылыми  еңбек  болса,  екіншісі  –  сол  дәуірдегі  мемлекет, 
ел  басқарудың  міндеттері  мен  шарттарын  назым-өлеңмен 
шежірелеген  дидактикалық  дастан.  Осыларға  жалғас  бұл 
өлкеде  тағы  да  екі  ұлы  дастан  -  әдіп  Ахмед  Иүгенекидің 
“Ақиқат сыйы” мен Ахмет Яссауидің “Хикметтер кітабы” 
(XII  ғасыр)  дүниеге  келгенін  айтсақ,  түркі  халықтарының 
адамзаттың көркемдік, ғылыми дамуына зор үлес қосқанын 
көреміз.Мұның  бәрі,  әлбетте,  кездейсоқ  құбылыс  емес. 
Бұлар IX-X ғасырларда Әбунасыр әл-Фараби дәуірінен ба-
стау  алатын  Орта  Азия,  Түркістан  ренессансымен  тамыр-
лас,  сабақтас  құбылыстар.  Әрқайсысы  жан-жақты,  толық, 
іргелі мұншама еңбектердің пайда болуы Ояну дәуіріне ғана 
тән  көріністер[4,3б]    деген  Р.  Бердібаев  пікіріне  толықтай 
қосылуға болады. 
М.  Көпейұлы  өзінің  шығармаларында  өзінен  бұрынғы 
түркі тілдес әдеби тілдің ауызша және жазбаша суреттілік, 
көркемдік,  жанрлық  мүмкіндіктерін  кеңінен  пайдаланып, 
сол дәстүрді дамытып әкеткендігі көзге ұрып тұрады.
Бізді айран-асыр ететін  бір жайт – түркілердің ұлы ту-
ындысы  саналатын  “Құтты  білікте”  айтылған  ойлардың, 
халыққа  айтылған  ақыл-кеңестердің,  өмірлік  жағдайға 
жасалған  әр  қилы  сипаттамалардың  тек  өткен  дәуір 
шындығы  ғана  болып  қалмай,    Мәшһүр  өмір  сүрген 
заманның  әлеуметтік,  қоғамдық  сауалдарына  да  жау-
ап  бере  алатындығы.  Бұл  реттен  алғанда,  дастанның  тұла 
бойындағы айтылатын әр алуан пікірлер діни-ағартушылық 
кезеңінде де, біз өмір сүріп отырған заманда да өте өзекті 
мәнге  ие.  Қазіргі  адамдар  бойындағы  жиі  орын  алып, 
көзге  ұратын    мін  ретінде  сыналып,  әшкереленіп  жүрген 
ел  адамдары  арасындағы  жағымсыз  мінез-құлықтар  сонау 
ертеден  бері  түркі  фольклоры  мен  жазба  жәдігерлерінде 
айтылып келгенін байқай аламыз. Заман өзгергенмен, адам 
табиғатына,  тіршілігіне  тән  іс-әрекеттердің  ұнамдысы  да, 

52
Әдебиеттану
залалдысы да қайталанып келіп отырады екен. Сондықтан 
дастандағы ақыл, нақыл сөздер құрғақ үгіт болып естілмей, 
әрбір дәуір адамы жаңадан танып, өзінше пайымдауы үшін 
аса қажет насихат болып шығады. Тіпті дастанның кейбір 
ғибрат  сөздерін  көрнекі  етіп  жазып,  көпшілік  орындарға 
іліп қоярлықтай мәнді[4,5б].
Осындай ой-толғамдардың ішінен Жүсіп Баласағұнның 
айрықша  мән  беріп,  кеңірек  тоқталып  отыратын 
тақырыптары  да  екшеленіп  көрінеді.  Соның  біріншісі 
және ең негізгісі мемлекет, ел басқарушының құқығы мен 
міндетіне арналады. 
Сондықтан 
туындының 
түпкілікті 
тоқталатын 
мәселесі:Патшалықты басқарудың әр түрі, әділдіктің шарт-
тары мен тәртібі екенін қадап көрсетеді. оған іле-шала:
 
Ел патшаны сақтап, құлқын түзетсін,
 
Патша елдің жанын, тәнін күзетсін, - 
деген  түркі  мемлекеттілігі  үшін  саяси  бағдарламалық  си-
паты  бар  өлең  жолдары  келтіріліп  отыр.  Ақылды,  адал 
патша – құт, дүниеқор, пейілі арам әкім – жұт болатынын 
кейіпкерлердің  қай-қайсысы  да  өз  түсінігімен  толықтыра 
түседі. 
Араға  ғасырлар  салып  тап  осы  мәселе  мүлде  басқа 
қырынан М. Көпейұлында былайша көрініс табады. 
Таусылмай толып жатыр арманымыз,
Ерікті болмаған соң мал – жанмыз.
Болмаңыз алты ауызды, жақсыларым,
Бұл тойдан не боламыз қалғанымыз?!..,
Пайданың ортасында өзі жатыр,
Әрқашан залалына бізді сатар.
Ынтымақ сағдатлу, жақсыларым
Яки қазақ, яки бол өзбек, татар[6,37б] – 
деп,  ХХ  ғасыр  басындағы  түркі  бірлігінен  хабар  береді. 
Мәшһүр – Жүсіп өлеңі тарих оқулығы түстеп-түгендеп бере 

53
Әдебиеттану
алмайтын  дәуір  тынысын  аз  сөзбен  сипаттай  алған  және 
оқырман  түсінігіне  қажетті  мөлшерде  мол  мағұлмат  бере 
алады.  Бұл  турасында  орыс  зерттеушісі  М.Ю.Лотманның 
«кез келген кішігірім өлең бойына көркем туындыға жатпай-
тын қалың томдарға сыймайтын ақпаратты ұсынады[7,35б] 
– деген пікірімен келісеміз.
Ел  билейтін  патшаның  ақылы  елден  асқан  дана  болуы, 
шығарған  заңының  әділдігі  және  беріктігі  ел  бақытының 
өлшеуіші  деген  ой-пікір  Жүсіп  Баласағұн  туындысының 
бойында алтын желідей тартылғандығын аңғарамыз. Мем-
лекет іргесінің  мықты, ел ішінің бірлігін сақтаудың басты 
құрал – заң  деген ой айтады Жүсіп ақын.
 
Кімнің бағы асса, игеріп ел үшін,
 
Ізгі түзу заң жасасын ел үшін...
Қоғамның  әрбір  саналы  мүшесінің  ақыл,  қабілетінің 
жарқырай  жарыққа  шығуына  себі  тиетін  кемел  заң  мен 
берік тәртіп орнатқан патшалықты көкке көтере дәріптейді. 
Мәшһүрде  сол  сарынға  басқа  қырынан  армандау 
тұрғысынан келеді: 
 
Тәртіп орнап, жұрт байыды, білісті,
 
Қасқыр мен қой бірге тұрып су ішті...
Ал  әкімнің  бірсыпырасы  қарауындағы  елді  көгертпей, 
қамқорлық орнына зорлық көрсетіп, қанауды ғана білетінін 
өшпестей етіп таңбалайды.
 
Бұл бектер – от, отқа жақын бармағын,
 
Егер барсаң, күйіп, күл боп қалғаның...
Дастандағы әділ патшаның сөзбен сомдалған бейнесінің 
үлгісі ретінде алынған Күнтуды Елік өзінің жұрт алдындағы 
қастерлі парызын, қасиетті борышын аса жоғары түсінетін 
ғұлама адам болып суреттеледі. Ол:
Біл,  әділ  заң,  басшылықтың  тұғыры,Заң  бар  жерде  –  берік 
елдің жұлыны.
Әділ заңым жетер күндей бар елге,Ниет, тегім үлгі болғай 
әлемге.
Адам ба адам өз пайдасын күйттеген,Адам нағыз ел пайда-

54
Әдебиеттану
сын діттеген.
Не  жақсы,  көр,  әділ  заң  жақсы,Әділ  заңмен  бектің  аты 
қалмақшы, - 
дейді.
Осыдан мың жыл бұрын жазылған бұл сөздер, Мәшһүрді 
де, бүгінгі қазақ ақындарын да, алаш қоғамның озық ойлы  
адамын да ойландырмай қоймайтын даналық жолдары.
Ақын адамдардың бір-біріне деген асқан қиянатшылдығы 
мен  көрнау қараулығын, әсіресе, ел тізгінін ұстаған әкім-
бектердің  тоңмойын  қайырымсыздығы,  дүниеге  деген 
нысапсыздығы,  мал-мүлікке  деген  құнығушылығыннан 
туындаған  не  адамнан,  не  алладан  қорықпайтын  кесірлі 
әдеттерінің басын ашып көрсетіп отырады. Міней отырып, 
оларды  имандылыққа,  қанағатшылдыққа,  өзін  ғана  ойла-
май, өзгелердің де мүддесімен есептесуге үндейді. 
Бұл М. Көпейұлы: 
Пендесі бір Құдайды білмей ме екен?!
Мінезін Құдай оның көрмей ме екен?!..
Ағартып, ауыр жұмыс, аршу қиын,
Мекені бір Құдайдың жүрегінде...
Мақсат бар: біреуді алдап, артық жеген,
Нақақ бар: жаламенен күйген неген...
Жүректі шайтан кернеп аумалаған,
Жақсылар мұнан басын сауғалаған.
Езуін қиғаштаған дүмшелер бар,
Құранды бір теңгеге саудалаған[6,164-165]– 
деп,  әуелі  патша  саясатына,  кейін  кеңес  үкіметінің 
туындатқан  кесірі  мен  кесапатын  не  өз  атынан,  не  көптің 
атынан  бір  АллаҺты  ауызға  ала  отыра  білдіреді.  Ұлттың 
Тәңірге  қосылуы  діннің  қысымшылық  пен  жалғандықтан 
арылуы деген философиялық түйіндеулер жасайды.
Адамның көзі тірілікте ешнәрсеге тоймайды, бірақ ешкім 
де ол дүниеге жиған-терген мүлкін алып кетпейді, сондықтан 

55
Әдебиеттану
жаратқанға  сыйынудан, таза, адал  жүруден, пейілді тазар-
тып, хақ жолына берілгендіктен артық аброй да, байлық та 
жоқ дегенді насихат етеді. Байлықтың аумалы-төкпелілігін, 
мансаптың баянсыздығын, тек адамдарға жасаған жақсылық 
қана  ізгілік  боп  саналатынын  дастан  кейіпкерлерінің  бір-
бірімен сұхбаты сияқтандырып айтады.
Қанша мүлік жиғаныңмен көз толар,Тиер нәсіп екі құлаш 
бөз болар...
Құлқыңды онда, дүние деп күйінбе,Құлқың ізгі болса, то-
лар үйің де...
Зорлық қылма, араласпа арамға,Қанын төкпе, кек сақтама 
адамға.
Екі әлемде кісілерге керегің,Ізгі қылық, түзу құлық дер 
едім.
Түгел алғың келсе, дердің ырысын,Таза болсын сөзің, ойың, 
жұмысың...
Бегің залым болса, шөлдей қу тақыр,Қылығы – у, қуанышы 
су татыр.
Сұғанақтық–дауасыз дерт, арылмас,Күллі жаһан емі 
қонбай, жазылмас.
Мейірлі бол, қызметшінің күйін біл,Ашты тойдыр, 
жалаңашты киіндір.
Бұл дүние тұзды судан аумайды,Ішсең тілің құрғап, шөлің 
қанбайды.
Халқы азса, оны бектер түзетер,Бек азса егер, оны кімдер 
түзетер?
Құт опасыз, еріп жолдан жаңылма,Бақ тұрақсыз, 
жағынба да табынба.
Білімнің, ақылдың, қайырымдылықтың пайдасы туралы 
да көп қымбат ойлар
тізілген.  Ақын  бұл  қасиеттерді  бір-бірімен  байланы-
сты  құбылыстар  деп  қарайды.  Адамгершілікпен,  халыққа 
қамқорлық  ниетпен  нұрланған  ақыл  ғана  ізгілік  жолына 
апаратынын айтады.
Ақыл – шырақ, қара түнді ашатын,
Білім – жарық, нұрын саған шашатын[4,7-8]. 
Түркі    классиктері  осылайша  жырлаған  міне,  осындай 
өзіне  дейінгі  дайын  үлгіні  М.  Көпейұлы  өз  заманының 

56
Әдебиеттану
қалыбына салып, жаңаша тұрпатта түрлендіре білді. Өзіне 
дейінгілерде  болмаған  «ақылдың  азабы»,  «қос  әлемділік» 
және  «жалғыздық»  айшықтарын  АллаҺтың  құдіретімен 
байланыстыра отыра енгізді. 
Таусылып гүл көмір боп кетесің бе,
Бықсумен, қайран күнім, өтесің бе?!
Бақ құсым, айналайын, қонбай басқа,
Табанға тапталып – ақ кетесің бе?!
Қалумен жалғыз жұртта күнім өтті,
Топ жарып жазған сөзім әрбір жайда[8,164]– 
деп,  тас  керең  қоғам  мен  ел  –  жұрты  уағызына  елітіп, 
қабылдамаған  ақылман жанның пұшайман халін алдымызға 
жайып салады.
Жалғанда бір еңбегім жанбаған жан,
Тілімді жан деп адам алмаған жан.
Тапталып надандардың аяғына,
Сәулесі болмас мендей қалмаған жан[8,174]– 
деп, өзінің мұңын жекелікпен білдіресе, Жүсіп Баласұғын 
көптікпен танытып отырады. 
Араларын сан ғасырлық әдеби белестер бөліп жатқан қос 
ақын өмірдің мәні мен мұраты туралы түрлі көзқарастарды 
бір  арнаға  тоғыстырып  келтіре  отырып,  болмыстың 
қыры  мен  сырын  жан-жақты  қамтыған,  өшпес  өнегелер 
қалдырған классик қаламгерлерге айнала алды. екі әдебиет 
алыбы  да  замандар  бойындағы  түркілік  өмір,  тіршілік 
тәжірибесінде қорытылған, әр заманның адамына да ғибрат 
беретін құндылықтар. Әлемдік әдебиеттің асыл қазынасына 
қосылған,  даналыққа  толы  бұл  дастан  Мәшһүрдің  де, 
бүгінгі  буын  қазақ  ақындарының    да,  келешек  әдебиетке 
келер қаламгерлер қауымның да мәңгілік рухани қажетіне 
жарайтын көркемдік мүлік болып қала береді. Біз осы ұлы 
туындыны  М.  Көпейұлының  шығармашлығымен  бірлікте 
алып қарастырдық. 

57
Әдебиеттану
Пайдаланған әдебиеттер 
1.Өзбекәлі Жәнібеков. “Егемен Қазақстан” газеті, 21. 07. 
1993  
2. Байтұрсынов. А .// кітапта: Бизақов С. Түбі бір түркілер 
/Бас ред. Ә.Нысанбаев. –Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» 
Бас редакциясы,2000.-320 бет.
3.  Жұмалиев  Қ.  Қазақ  әдебиеті  тарихының  мәселелері 
және Абай поэзиясының тілі”, А., 1960.  
4.  Бердібай  Р.  Жұлдыздар  жарығы.  –  Алматы:  “Білім”, 
2000. – 248 бет.  
5.  Шаяхметұлы  Қинаят.  Шартарап.  Ғылым  жинақ. 
(филологиялық-контактология). – Семей-Новосибирск. Та-
лер–Пресс, 2006. – 350 бет.   
6. Мәшһүр – Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. 4 том. – 
Павлодар қ.: «ЭКО» ҒӨФ, 2004. – 535 бет. 
7. Лотман М.Ю. Анализ поэтического текста (структура 
стиха).  Л.: Просвещение Лен. отд. 1972. 
8. Мәшһүр – Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. 1 том. – 
Павлодар қ.: «ЭКО» ҒӨФ, 2003. – 436 бет. 
 
                                Резюме
В данной статье рассматриваются проблемы и сравнения 
духовно- просветительской литературы концеа 19 и начала 
20 веков. Особое внимание уделяется отношения простого 
народа и власти того времени в поэме М. Конеева и Ж. Ба-
ласагуна «Кутты билик».
                                 Summary
This article is devoted to poetries of M. Kopeyuly which took 
place  in  a  literature  at  the  end  of  the  XIX  and  the  beginning 
of  the  XX  centuries. The  author  considers  the  writer’s  works 
connecting with poem «Kutty Bilik».  of Zh. Balasugany. 

58
Өнертану
Г.Т.Жумасеитова
СПАРТАК КАЗАХСКОГО БАЛЕТА. 
ПАМЯТИ РАМАЗАНА БАПОВА 
    
Путь истинных творцов и ярких талантов никогда не бы-
вает легким, особенно в искусстве. Где всегда присутству-
ет  цеховая  конкуренция,  ничем  необъяснимая  зрительская 
любовь,  значение  личностного  масштаба  исполнителя  в 
культуре страны. В жизни настоящих мастеров, отмеченных 
перстом счастливой судьбы, все эти ипостаси гармонично 
соединяются.       
Именно так счастливо сложилась судьба одного из ярких 
представителей  казахского  балетного  искусства  Рамазана 
Саликовича  Бапова,  первого  и  единственного  в  истории 
Казахстана  Народного  артиста  СССР  среди  хореографов, 
лауреата  Государственной  премии  страны.  За  его  плечами 
четверть века служения на балетной сцене, более тридцати 
ведущих партий, постановки и множество учеников. Были 
удачи и неудачи, но трудно припомнить спектакль, от кото-
рого отдавало бы формальным ремесленничеством. Любое 
сценическое создание Р.Бапова – плод раздумий и терзаний, 
интеллектуальной работы ума, в первую очередь.
Путь в прекрасный мир балета Рамазану Бапову откры-
ла  счастливая  рука  основоположника  казахской  балетной 
школы  Александра  Селезнева.  Юный  Рамазан  оказался  в 
числе 10 счастливчиков, которые в 1958 году были отправ-
лены  учиться  в  Московское  хореографическое  училище, 
признанную во всем мире цитадель классического  балета, 
где  преподавали  только  лучшие  педагоги  и  выдающиеся 
деятели советской хореографии. Одним из таких педагогов 
от бога считался А.Руденко, в  класс которого повезло по-
пасть  Рамазану  Саликовичу.  Годы  учебы  в  Москве  стали 
для него счастливым временем приобщения к прекрасному 
искусству балета, заложив фундамент крепкой профессио-

59
Өнертану
нальной школы. Посещение лучших театров и музеев Мо-
сквы, участие в спектаклях Большого театра СССР, дружба 
и творческое общение с настоящими мастерами своего дела 
сформировали  его  художественные  убеждения,  высокие 
эстетические взгляды на хореографическое искусство.
Не сразу все складывалось легко и просто, но упорные 
годы  ученичества,  преодоление  себя  на  пути  постижения 
профессиональных  высот  позволили  Бапову  с  отличием 
прийти к окончанию училища. На отчетно-выпускном спек-
такле  Бапов  покорил  педагогов  и  зрителей  внешностью 
статного красивого юноши с незаурядными профессиональ-
ными возможностями. Хорошие данные  - музыкальность, 
мягкий  широкий  прыжок,  выразительная  сценическая 
внешность  в  сочетании  с  хорошей  школой,  трудолюбием 
и вдумчивостью во всем позволили именно нашему казах-
станскому  выпускнику  стать  единственным  представите-
лем советской балетной школы, отобранным для участия в 
Международном конкурсе артистов балета в Варне. В пер-
вый раз он удостоился лишь диплома из-за несоответствия 
показанных  вариаций  требуемой  программе  конкурса.  Че-
рез несколько лет танцовщик из Казахстана займет место в 
тройке призеров.   
После  окончания  Московского  хореографического  учи-
лища Бапову представилась возможность остаться работать 
в  балетной  труппе  Большого  театра.  Неизвестно,  как  сло-
жилась  бы  его  судьба  на  подмостках  прославленного  теа-
тра, но судьба в очередной раз Бапова поставила перед вы-
бором, и он, ни на минуту не задумываясь, решил вернуться 
на родину. В 1966 году молодой танцовщик был принят в 
труппу  Государственного  академического  театра  оперы  и 
балета им. Абая. Начались трудовые будни с вхождением в 
репертуар, день за днем осваивались новые балетные поста-
новки, были выходы в кордебалете, за четверками последо-
вали двойки, затем небольшие дуэты и сольные номера. В 

60
Өнертану
январе 1968 года молодой танцовщик дебютировал в балете 
«Бахчисарайский фонтан» в партии Вацлава. Молодой, кра-
сивый и пластичный танцовщик пленил зрителей  чистотой 
исполнения хореографического рисунка танца. Чистота тан-
ца сочеталась в его исполнении с романтической возвышен-
ностью и одухотворенностью. 
Год за годом репертуарный багаж танцовщика пополнял-
ся  новыми  партиями.  В  галерее  разноплановых  образов, 
созданных на сцене казахского оперного театра Р.Баповым, 
можно вспомнить Козы-Корпеша в балете «Козы-Корпеш – 
Баян-сулу» Е.Брусиловского, Ромео в «Ромео и Джульетте» 
С.Прокофьева, Альберта в «Жизели» А.Адана, Джеймса в 
«Сильфиде» Х.Левенсхольда, Хулигана в «Барышне и Ху-
лиган» Д.Шостаковича и др. За успешными выступлениями 
танцовщика на гастролях, Международных конкурсах и фе-
стивалях стоял тяжелый непрерывный труд репетиционной 
работы. 
В своих творческих поисках Бапов не был одинок. Рядом 
с ним с первых дней работы в театре была его партнерша, 
единомышленница  и  спутница  жизни,  талантливая  бале-
рина и верный друг Людмила Георгиевна Рудакова. В этот 
период  уже  блистали  и  только  раскрывались  яркие  арти-
стические индивидуальности таких балерин, как Сара Ку-
шербаева,  Зарема  Кастеева,  Фируза  Жулимбетова,  Раушан 
Байсеитова, Майра Кадырова. Он танцевал с каждой из этих 
балерин, умел подстраиваться под индивидуальность и тем-
перамент каждой из них, при этом никогда не изменяя своей 
собственной исполнительской манере. В классических дуэ-
тах он всегда представал как настоящий сказочный принц, 
пленяя зрителей одухотворенностью и истинно рыцарским 
апломбом  в  танце.  Наиболее  гармоничный  артистический 
дуэт возник при встрече танцовщика с молодой балериной 
М.Кадыровой.  Этот  дуэт  отличала  не  только  техническая 
слаженность,  но  и  гармония  внутреннего  строя  артистов, 

61
Өнертану
схожесть темпераментов, умение создавать интересный  ак-
терский ансамбль. 
Известная  советская  балерина  Майя  Плисецкая,  не  раз 
наблюдавшая за его танцем на различных конкурсах и фе-
стивалях, в свое время так высказалась в одном интервью об 
исполнительском мастерстве Рамазана Саликовича. «Меня 
поразила  в  Бапове  какая-то  необычайная  открытость,  ши-
рота  танца,  которая  тесно  переплеталась  с  молодым  азар-
том, неумной жаждой передать зрителю свои эмоции, свое 
понимание музыки, раскрыть трактовкой балетной партии 
собственное  понимание  героя.  Отточенная  техника,  лако-
низм и в то же время драматическая насыщенность танце-
вального образа отличают выступление Бапова. Удивителен 
по своей красоте, по своей раскованности прыжок  - взлет 
танцовщика, полный изящества, блеска, одухотворенности. 
Это артист, обладающий большими возможностями и яркой 
индивидуальностью». 
Год  за  годом  повышалась  исполнительская  техника  Ра-
мазана Бапова, постепенно, как алмазные грани, оттачива-
лось  мастерство  танцовщика.  Вчерашний  молодой  солист 
занял  место  премьера  труппы,  став  самой  яркой  звездой 
на балетном небосклоне Казахстана. Благодаря вхождению 
в  звездный  состав  лауреатов  Международных  конкурсов, 
танцовщик очень часто выезжал на гастроли и различные 
концерты  мастеров  советской  сцены,  где  его  искусством 
восторгались зарубежные коллеги и рукоплескали зрители 
крупнейших столиц мира и Советского Союза. 
Казалось, что все приходит к танцовщику очень легко и 
просто. Только лишь близкие коллеги и родные знали, что 
после окончания репетиции Бапов подолгу вместе со сво-
ей женой и балериной Л.Рудаковой оставались в балетном 
классе, где часами отрабатывали, отшлифовывали каждую 
танцевальную  комбинацию,  жест,  находя  пластическое 
оправдание  и  мотивировку  поступкам  героев  на  сцене.  В 

62
Өнертану
1973  году  творческие  достижения  молодого  танцовщика 
были  отмечены  присвоением  Рамазану  Бапову  звания  за-
служенного артиста Казахской ССР.
Гармонично всегда представал Р.Бапов в национальных 
балетах. Их было не так много, но каждая из таких ролей 
воспринималась  как  особое  откровение,  определенный 
вклад  в  развитие  национальной  исполнительской  шко-
лы. Козы в балете «Козы-Корпеш – Баян-Сулу», Ишпак во 
«Фресках» покорили зрителей образами романтически-воз-
вышенных героев и темой высокой любви, глубоким про-
никновением в мир национальных образов. Более широкие 
возможности  представлялись  танцовщику  в  исполнении 
пылких влюбленных и отвергнутых возлюбленных в клас-
сических балетах и постановках современных хореографов.
Бапов был как будто создан для образов принцев в клас-
сических балетах. Зигфрид в «Лебедином озере», Дезире в 
«Спящей красавице», Солор в «Баядерке», Ромео в «Ромео 
и Джульетте» отличались в исполнении Бапова четкостью 
танцевального  рисунка,  психологической  оправданностью 
и  академической  завершенностью.  Чуткий  партнер,  уве-
ренно владеющий техникой дуэтно-классического танца и 
элегантной  манерой  исполнения,  он  любую  балерину  мог 
вознести  до  невиданных  высот  рыцарского  поклонения, 
где представал перед зрителями трогательным романтиком 
балетной  сцены.  На  казахской  балетной  сцене  Бапов  стал 
общепризнанным  исполнителем  шедевров  классического 
наследия.
На протяжении всей творческой деятельности Р.Баповым 
создано  множество  ролей  –  принцев,  аристократов  в  са-
мых  различных  балетах.  Несомненно,  к  творческим  уда-
чам танцовщика относится образ графа Альберта в балете 
«Жизель».  Своеобразие  его  интерпретации  заключается  в 
стилистическом единстве актерской выразительности и тан-
цевальной характеристики роли. Сочетание романтической 

63
Өнертану
приподнятости  чувств  с  изяществом  хореографической 
фразировки  делает  его  танец  особенно  привлекательным, 
придавая  наглядный  аристократизм.  Прекрасное  владение 
всеми  приемами  мужского  классического  танца,  высокая 
хореографическая  культура,  тонкость  пластической  нюан-
сировки сделали эту партию одной из лучших в его репер-
туаре.
Долгое время Р.Бапов выступал лишь в образах влюблен-
ных юношей, романтических принцев и лирических героев. 
В этих ипостасях он был необыкновенно органичен, и дол-
гое время казалось, что он, как танцовщик ограничен в рам-
ках данного амплуа. Выступление Бапова в образе Спартака 
развеяло это устоявшееся мнение.  Партия Спартака в одно-
именном балете А.Хачатуряна в постановке Заура Райбаева 
в 1974 году стала открытием и квинтэссенцией творческих 
поисков  Р.Бапова  как  танцовщика-художника.  Работа  над 
этим образом продолжалась еще долгое время и после пре-
мьеры. Впервые на нашей сцене создавался образ столь вы-
сокого эмоционального накала, таких зримых идейно-худо-
жественных задач. У Р.Бапова получился свой, особенный 
Спартак. Хотя героическая интонация ясно и выпукло «зву-
чит» у него во всех сценах, все же в его предводителе рабов 
на первый план выступает мыслитель-философ, с горечью 
размышляющий о добре и зле, будущем и прошлом своего 
народа. В монологах танец его Спартака предельно графи-
чен и виртуозно лаконичен, все подчинено кульминацион-
ной  точке  развития  образа.  Именно  этот  созданный  образ 
ясно  очертил  Р.Бапова  как  танцовщика  интеллектуального 
плана, для которого средство его искусства – это размышле-
ние о месте человека и мироздании.
В премьерных спектаклях танцовщик заострял внимание 
на больших антре, знаменитых спартаковских прыжках по 
диагонали  «крест-накрест»,  передающих  стихию  героиче-
ского  порыва.  По  истечении  некоторого  времени  по  мере 

64
Өнертану
глубокого вживания артиста в роль более важными для него 
стали  монологи  Спартака.  Именно  в  них  он  раскрыл  ду-
ховную, внутреннюю жизнь героя, от монолога к монологу 
усиливая в нем сознание в необходимости борьбы.
В истории национального балета Спартак в исполнении 
Бапова стал ярким художественным открытием. По силе ху-
дожественного перевоплощения его Спартак пока никем не 
превзойден. За исполнение ведущих партий в классических 
и национальных балетах, в числе которых образ Спартака,  в 
1976 году Бапов был удостоен Государственной премии Ка-
захской ССР им. К.Байсеитовой. А в 1979 году Бапову было 
присвоено высокое звание «Народный артист СССР»,  пер-
вому и единственному среди артистов балета Казахстана. 
Желание  учиться  и  развиваться  привело  Бапова  в  сте-
ны  Ленинградской  государственной  консерватории  им. 
Римского-Корсакова,  в  котором  он  получил  образование 
по  специальности  «режиссура  балета».  Свою  дипломную 
работу  Рамазан  Саликович  осуществил  на  сцене  родного 
коллектива,  поставив  балет  «Тщетная  предосторожность» 
П.Гертеля в 1987 году. Оставив в неприкосновенности ли-
бретто Ж.Доберваля, начинающий балетмейстер Бапов осо-
бое  внимание  уделил  пантомимно-игровым  сценам.  В  его 
«Тщетной  предосторожности»  сохранился  дух  старинного 
балета, ощущение эпохи подчеркивалось такими характер-
ными чертами, как манерность поз корпуса, вычурные по-
зиции рук. 
В артистической природе Рамазана Бапова, как показало 
время, выпукло отразились его жизненные и человеческие 
качества, внутренняя порядочность, благородство и умение 
быть выше непонимающих и не принимающих его людей. 
Все, кто когда-либо работал с Рамазаном Саликовичем, от-
мечали  его  внутреннюю  культуру,  такт  и  деликатность  во 
всем, он никогда не поднимал голоса, был всегда внимате-
лен и доброжелателен ко всем, невзирая на чины и звания. 

65
Өнертану
Его скромность часто шокировала многих, а для него само-
го это было просто и понятно, в порядке вещей. 
По прошествии времени стало ясно и то, что именно Ба-
пов явился носителем блестящей русской исполнительской 
школы мужского танца на казахской балетной сцене. По сте-
пени актерского мастерства, технике исполнения и чистоте 
линии классического танца Бапов в период расцвета своего 
творчества ни в чем не уступал признанным мастерам муж-
ского танца ведущих театров страны.  Выдающаяся школа 
мужского танца, нашедшая свое отражение в творчестве та-
ких мастеров Большого театра  как Лавровский, Месерер, 
Лиепа, Васильев и мн.др., получила свое развитие на казах-
ской балетной сцене в лице Рамазана Бапова. Балетный пе-
дагогический принцип «из рук в руки – из ног в ноги» очень 
важен в этом виде искусства. Так как просто прочитать по 
книге или увидеть записи уроков для хореографов, где важ-
ны самые мелкие детали и нюансы, всегда недостаточно. И 
очень  жаль,  что  ввиду  различных  обстоятельств,  сложив-
шихся  в  театре  и  самой  труппе,  Бапову  пришлось  уехать 
за рубеж. Подготовить учеников по своему подобию, зани-
маться с ними на протяжении нескольких лет, готовить раз-
личные партии ему почти не пришлось. Были лишь редкие, 
а потому и особенно ценные репетиции Бапова с молодыми 
исполнителями ГАТОБа им. Абая.
Командировка на два года в Турцию затянулась на много 
лет, продолжившись в Америке. Турецкий и американский 
опыт обогатил Рамазана Саликовича новыми впечатления-
ми, знаниями и учениками, где он в очередной раз  подтвер-
дил свой высокий профессиональный авторитет, выступая 
в  качестве  полпреда  казахской  балетной  школы.  Работа  в 
классе, постановки номеров и одноактных балетов, подго-
товка учеников к различным конкурсам –  это череда забот 
и утомительных тренировок задержала Бапова за рубежом 
почти  на  20  лет.  И  лишь  в  2007  году  по  личному  пригла-

66
Өнертану
шению Президента Казахстана Н.А.Назарбаева Бапов вер-
нулся на родину, где вскоре приступил к работе в качестве 
главного балетмейстера театра.
Под руководством Рамазана Бапова балетная труппа те-
атра  продолжила  свою  генеральную  линию  сохранения 
балетов классического наследия, поиски в области нацио-
нальных спектаклей и сотрудничество с именитыми балет-
мейстерами современности.    
11 марта 2014 года оборвался жизненный путь выдающе-
гося танцовщика Казахстана ХХ века Рамазана Саликови-
ча Бапова. Прервана жизнь, но не память, потому что его 
искусство для казахского балета – это определенная эпоха, 
непревзойденный  образец  классического  танцовщика.  Его 
искусство навсегда останется в сердцах зрителей и коллег, 
видевших  его  на  сцене,  в  сердцах  благодарных  учеников, 
которым он открыл дорогу в прекрасный мир балета. Твор-
ческая деятельность Рамазана Бапова – это не только этапы 
жизни и образы талантливого служителя Терпсихоры,  но и 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал