Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 2.83 Kb.

бет1/10
Дата09.01.2017
өлшемі2.83 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 №6 (45) 2015. Ғылыми және әдеби-көркем журнал
МЕНШІК ИЕСІ:
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 
Ғылым комитеті М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер 
институты 
РЕДАКЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС:
Қалижанов  У. 
–  төраға,  бас  редактор,  филол.ғ.д.,  ҰҒА 
корреспондент мүшесі
Ақыш Н. – бас редактордың бірінші орынбасары, филол.ғ.д.
Ананьева С. – бас редактордың орынбасары, филол.ғ.к., доцент
Ахетов  А.  –  М.О.Әуезов  атындағы  Әдебиет    және  өнер  
институтының  аға сарапшысы
Әбдезұлы Қ. – филол.ғ.д., профессор
Әбдіғазиев Б. – филол.ғ.д., профессор
Әзібаева Б. – филол.ғ.д., профессор
Әлібекұлы А. төрағаның орынбасары, филол. ғ.к., доцент
Елеукенов Ш. – филол.ғ.д., профессор
Ерғалиева Р. – өнертану ғ.д., профессор
Жұмасейітова Г. – өнертану ғ.к., доцент
Күзембай  С.  –  өнертану  ғ.д.,  профессор,  ҰҒА  корреспондент 
мүшесі
Қасқабасов С. – ҚР ҰҒА академигі
Қирабаев С. – ҚР ҰҒА академигі
Мамыраев Б. – филол.ғ.д., профессор
Мұқан А. – өнертану ғ.к., доцент
Мұсағұлова Г. – өнертану ғ.к., доцент
Нұрғали Қ. – филол.ғ.д., профессор
Ісімақова А. – филол.ғ.д., профессор
Сұлтан    Е.  –  М.О.Әуезов  атындағы  Әдебиет    және  өнер  
институтының  баспасөз  хатшысы

ҚҰРМЕТТІ ОҚЫРМАНДАР!
Қолдарыңызға  ұстап  отырған  –  ғылыми-көпшілік  және 
әдеби-көркем «Керуен» журналының кезекті саны:
– егер де Сіз тәуелсіз еліміздің әдебиеті мен өнері, фоль-
клоры  мен  рухани  өмірі  жайында  жан-жақты  хабардар 
болғыңыз келсе;
– егер де Сіз ұлтымыздың жан дүниесінің айнасы болып 
табылатын көркем әдебиетіміз жайындағы терең де білікті 
зерттеулерді оқығыңыз келсе;
–  егер  де  сіз  төл  өнеріміздің  әр  саласынан  жазылған 
мазмұнды    мағлұматтарға,  байсалды  талдауларға 
қаныққыңыз келсе;
– егер де Сіз Қазақстан Республикасы Білім және ғылым 
министрлігіне қарасты М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және 
өнер институтының тыныс-тіршілігінен үнемі құлағдар бо-
лып отырғыңыз келсе;
– егер де Сіз өзіңізді төл әдебиетіміз бен өнеріміздің шы-
найы жанашыры деп санасаңыз;
–  бір  ауыз  сөзбен  айтқанда,  бүгінгі  рухани  өміріміздің 
тыныс-тіршілігінен  жан-жақты  хабардар  болғыңыз  келсе, 
онда Сіз...
«Керуен» журналының тұрақты оқырманына айналасыз.
 
Жазылу индексі: 75278
Жазылу бағасы:
2 айға 4 айға 6 айға 8 айға 10 айға  12 айға
Қала үшін
350 
700 
1050  1400 
1750 
2100 
Ауыл 
үшін
300 
600 
900 
1200 
1500 
1800 
«Керуен» журналына жазылу жыл бойы жүргізіледі. 
Журнал 
«Қазпошта» 
АҚ-ның 
жергілікті 
бөлімшелерінде  жазылуға  болады.  Оған  ешқандай  шек 
қойылмайды.

3
Әдебиеттану                        
        Г.Пірәлі
М.ӘУЕЗОВКЕ ҚОЛТАҢБАСЫМЕН КІТАБЫН 
СЫЙЛАҒАН АЛЕСЬ ЗВОНАК КІМ?
Жазушы  кітапханасының  9-шы  шкафының  1-ші 
қатарындағы  белорус  ақыны  Алес  (Петр  Борисович)  Зво-
нак  өзінің  1957  жылы  Минскідегі  мемлекеттік    «Дзяржа-
унае  Выдавецтва  БССР  Рэдакцыя  мастацкай  літаратуры» 
баспасынан  жарық  көрген  «Табе  адной»  («Тебе  одной»)  
атты  1925-1956  жылдары  жазылған  таңдамалы  жырлары 
топталған жыр жинағына «Дорогому Мухтару Омарханови-
чу Ауэзову на память о назабываемых встречах. С чувством 
большого уважения и пожеланиям многому лет жизни. Ал. 
Звонок  ( бұл қолы ) 2.Х.57 г. Г.Алма-Ата» делінген қолтаңба 
жазып  ұсыныпты.  Көзінде көзілдірігі бар  маңдайы    ашық 
белорус ақынының суреті бейнеленген  өңір бетте авторуч-
камен жазылған бұл автограф оның Қазақстанда, оның аста-
насы Алматы қаласында болғандығын және көрнекті сурет-
кер Мұхтар Әуезовпен кездесіп, жақсы таныс болғандығын 
дәлелдейтін тарихи әрі әдеби дерек. Бұл кездесу мен олардың 
шығармашылық байланыстарының тағы бір куәсі – «Әуезов 
үйі»  ғылыми-мәдени  орталығының  Алматы  қаласының 
«Жібек  жолы»  баспасынан  2005  жылы  576  бет  болып 
жарияланған көлемді еңбек «М.О.Әуезов шығармашылығы 
бойынша  библиографиялық  көрсеткіштегі»  мына  мәтін:  « 
2452. Звонак А., Федарович И. Мухтар Ауэзов (К 60-летию 
со  дня  рождения)  //  Літі  мастацтва.  1957.  –  28  верасня». 
«Об  Ауэзове  на  белорусском  языке»,  491-бет).  Бұл  әдеби 
деректер  екі  ұлт  әдебиетінің  ірі  өкілдерінің  өзара  тығыз 
шығармашылық  байланыста,  таза  адами  достық  қарым-
қатынаста екендігін болғанын дәлелдесе керек.
Мұхтар Әуезовтің 60 жылдық мерей тойы тек өз елімізде 
ғана    емес    кеңестік  кезеңдегі  15  одақтас  республика 

4
Әдебиеттану                        
көлемінде де кеңінен аталып өткені мәлім. Міне сол жыл-
дары  әрбір  ұлт  әдебиетінде      әлемдік  деңгейдегі  даңқты 
дарын  иесі,  көрнекті  суреткер  Мұхтар  Әуезовтің  өмірі 
мен  шығармашылығы  жайлы  жоғары  деңгейдегі  ғылыми 
теориялық  баяндамалар  мен  әдеби  мақалалар  жарияла-
нып,  қазақ  қаламгерінің  көркем  шығармалары    кеңінен 
таныстырылғаны  әдебиет тарихынан белгілі. Соның бірі бе-
лорус ақыны Алесь Звонак пен И.Федаровичтың жоғарыда 
аталған  «Мухтар  Ауэзов»  атты  мақаласы.  Осы  мерейтой 
барысында  бір-біріне  бауыр  басып,  әдебиет  әлеміндегі 
көзқарастары  мен  пікірлері  ортақ  болған  екі  ойшылдың 
одан  кейінгі  достықтары  да  жарасымды  жалғасын  тапқан 
сыңайлы.  
Бүгін  біз  ұлы  суреткердің  кітапханасынан  жылы  орын 
алып, оның иесіне деген жүрек жарды жылы лебізін арнаған 
белорус  ақынының  осы  жыр  жинағындағы  қазақ  еліне 
арнаған жыр шумақтарына тоқтала кетуді жөн санап отыр-
мыз.
Белорус  ақыны  Алесь  Звонактың    осы  жинағының 
201-ші    бетінде  жарияланған  «1.  Казахстан»  деген  жыр 
шумағында  қазақ  еліне  келгенде  көрген,  көңіліне  ұнаған 
дала  суреттері  мен  Абай  өлеңдерінің  әуені,  домбыраның 
үні,  кезінде  Шыңғысхан  жорытқан  жолдардағы  тарих 
іздері,  кейінгі    кеңестік  кезеңде  көркейіп,  өскен  жас  ре-
спублика Қазақстанның салтанаты туралы асқақ пафоспен 
жырланған.  Ал, «2. У пошуках вады» мен «3. Георазвед-
ка»  деген  үш  циклы  өлеңінде  де  кешегі  даланың  бүгінде 
думанды еңбек алаңына айналғанын, кең қазба байлықтары 
мен өндіріс ошақтарының ашылып жатқанын жаңа өмірдің 
жарқын көріністері ретінде бейнелеген. Мәселен, «1. У по-
шуках вады» деген өлеңі: 
«Над зямлёй, над жоутымі пяскамі,
 Сонца разгараецца ярчэй.
 Быццам лебедзь з чорнымі крыламі,

5
Әдебиеттану                        
  выплывае  дзень  між  двух  начей»,  –  деп  басталса  (202 
стр), «3.Георазведка» жыры: 
«... За гэта па пустках, 
                        гарах Казахстана,
              ДЗЕ солены потам
              Гарачыя дні,
              Хадою упартаю
              Воля крутая
              Хадзіла пяскамі  
              Тае стараны!», – деп аяқталады [С.205].  Міне бұл 
жырлар ақынның қазақ жеріне келіп, оның жаңа өмір сал-
тына сай жаңарып, өсіп-өркендегеніне куә болып, көңілдегі 
жақсы сөздерін арнағанының куәсі.
Енді  1957  жылдың  2  қазанында  қазақ  жеріне  келіп, 
әлемге әйгілі қазақ қаламгері Мұхтар Әуезовпен танысып, 
жүрек жарды сөздері мен тілегін төгілтіп қолтаңба берген 
Алесь  Звонак  кім  деген  сауалға  келсек,  кеңестік  кезеңнің 
алғашқы  жылдары  М.Әуезов  секілді    әдебиетке  келіп,  өз 
ұлты әдебиетінің көшбасшысының бірі болғандығын, жаңа 
өмірдің  жыршысы,  жаңалықтың  жаршысы,  ұлт  мәдениеті 
мен өнерінің жанашыры болғандығына куә боламыз.
Звонак Алесь (1907-1996) – белорус халқының көрнекті 
жазушысы,  ақыны,  драматургы,  аудармашысы,  теат-
ртанушысы.  Белорусь  Республикасының  Мемлекеттік 
сыйлығының  Лауреаты  (1992).  Белорусь  Республикасы 
мәдениетінің  еңбек  сіңірген  қызметкері  (1992),  белорус 
әдебиетінің жазба дәуірінің қалыптасып, дамуына өлшеусіз 
үлес қосып, табанды еңбек еткен үлкен талант иесі. Өткен 
ғасырдың  20-шы  жылдары  құрылған  «Маладняк»  деген 
әдеби бірлестіктің белсенді мүшесі болған Алесь Звонок  бе-
лорус әдебиетінің түрлі жанрларының жандануына, ұлттық 
рухани құндылықтарының қалыптасуына ұйымдастырушы 
әрі  жетекші  ретінде  де  үлкен    үлес  қосқан  даңқты  да-
рын иесі. Жұмысшы маляр бола жүріп, өз бетінше білімін 

6
Әдебиеттану                        
жетілдіріп, әдеби сауатын ашқан Алесь Звонактың алғашқы 
жырлары 1925 жылы жас ақындардың жинағына еніп, таны-
ла бастайды. Ұлт зиялылары мен қалың оқырмандарының 
көңілінен  шыққан  оның  алғашқы  өлеңдер  жинағы  «Буры 
у граніце» 1929 жылы жарық көріп, жоғары бағаға ие бо-
лады.  1930  жылы  «Загай»,  1931  жылы  «Каршун»,  1932 
жылы  «На  лінію  агню»,  1935  жылы  «Мая  Радзіма»  де-
ген  жыр  жинақтары  Минскідегі  мемлекеттік  «Дзяржау-
нае  Выдавецтва  БССР  Рэдакцыя  мастацкай  літаратуры» 
баспасынан  жарық  көреді.  Осындағы  жылдарға  қарасақ 
автордың соншалықты еңбекқорлығы танылады. Жыл сай-
ын  өз  заманының  тарихи  шежіресін  көркем  сөзге  түсіріп, 
жұртына  жыр  дестелері  арқылы  жаңа  өмірдің  жарқын 
көріністерін жеткізген ақынның өз дәуірінің дауылпаз жыр-
шысы болғанын көрсетеді. 
Сөз  өнерінің  шебері  болған  белорус    ақының 
шығармаларында  советтік  өмір,  азаматтық  соғыс 
жауынгерлерінің  ерліктері  мен  бейнелері  революциялық 
пафоспен  жырланған.  Сол  кездері  жаңадан  сауаттанып, 
мемлекеттік  істерге  белсене  араласа  бастаған  белорус  жа-
стары да оның кейіпкерлеріне айналып, жас ұрпақтарға үлгі 
болады.  Барлық  одастас  республикалардағыдай  жаңадан 
қалыптасып келе жатқан жазба әдебиеті, оның түрлі жанр-
ларында еңбек еткен көрнекті ақын және қоғам қайраткері 
Алесь  Звонак  та  өзінің  білімін  үнемі  жетілдіріп,  1930 
жылы Белорус мемлекеттік университетін, сонсын Мәскеу 
университетін  бітіреді.  Жоғары  оқу  орындарынан  кейін 
Ленинград  Дзяржаунай  Академиясының  аспирантурасын 
бітіріп, кәсіби әдебиетші маман болады. Ақынның ғылыми, 
әдеби диапозонын кеңейткен бұл кәсіби білім Алесь Звонак-
ты  енді дарынды драматург ретінде танытады. ХХ ғасыр 
басындағы  белорус      әдебиетіндегі    барлық  жанрда  еңбек 
етіп,  ұлттық театр, кино, әдебиет, өнер, мәдениет салала-
рын қалыптастыруға көрнекті  ақын Алесь Звонак та белсе-

7
Әдебиеттану
не атсалысып, қайраткерлік танытады. Екі ұлт өкілдерінің 
өмір  сүрген  дәуірлері  мен  еңбек  еткен  салалары  ортақ, 
мақсат-мүдделері бір болғандықтан да олардың ойлары мен 
пікірлері  де  бір  болып,  тез  тіл  табысқандығының  белгісі 
жоғарыда атап көрсеткен қолтаңба мәтіні болса керек.
Ұлы  Мұхтар  Әуезовке  қолтаңбамен  ұсынылған  Алесь 
Звонактың  жыр  жинағына  алғы  сөз  жазған  Мікола  Хве-
рарович:  «Книга  вершау  «Табе  адной»,  якая  прапануец-
ца  чытачу,  адлюстроувае  увесь  творчы  шлях  паэта.  Тут 
ёсць  вершы  і  ранняга  перыяду  і  вершы  апошняга  часу, 
якія  друкуюцца  упершыню»  деп,  бұл  туындының    ақын 
шығармашылығының  шеберлік  шыңын  танытатын  еңбегі 
екендігін  ескертеді.  Белорус  әдебиетінің  көрнекті  өкілі 
Алесь Звонактың поэзиясының көркемдік қуаты, өлең сөздің 
өрнегін өркендетудегі өзіндік үлесі жайлы осы алғы сөзде 
жан-жақты талданып, әңгімеленеді. Алайда, біз бүгінде жиі 
жүгінетін  интернет  ақпараттан  бұл  ақынның  кейінгі  өмірі 
мен  шығармашылығы  туралы,  деректер  мен  зерттеулерді 
таба алмадық.  
Қалай болғанда да екі ұлт әдебиетінің көрнекті өкілдері 
Алесь Звонак пен Мұхтар Әуезовтің таныс, пікірлес, сый-
лас  болғандығын  осы  кішкене  ғана  қызыл  қоңыр  кітап 
куәландырып тұр. 
Жалпы белорус ақыны Алесь Звонактың өз заманының 
заңғар жыршысы екендігін  осы кітаптағы түрлі тақырыптағы 
жыр  жолдары  дәлелдейді.  Олардың  бәрі  белорус  тілінде 
болғандықтан  жете  түсініп  жатпасақ  та  жалпы  қалам 
қарымы,  жырлау  әуені,  сөздік  қорының  байлығы,  түрлік, 
стилдік  өрнектері  оқушысына  түсінікті.  227  беттік  жыр 
жинағы  белорус  халқының  ХХ  ғасыр  басындағы  тарихын 
түзіп, өмірін өрнектеумен қатар ұлт әдебиетінің жанрлық, 
стилдік жағынан жаңаруының жарқын үлгісі ретінде таны-
лады.      
Белорус  тілінде  жарияланған  көрнекті  ақын,  Мұхтар 

8
 Әдебиеттану
Әуезовтің кезінде  қадірлі қонағы болған Алесь Звонактың 
жыр жинағы жазушы кітапханасынан жылы орын алып, екі 
ұлт әдебиетінің тығыз байланыста болған шығармашылық 
байланысын айқындап тұр. Қазақстанның да сол кезеңіндегі 
өмір  белестері,  жаңа  заман  әкелген    әлеуметтік,  мәдени, 
әдеби, рухани жаңалықтар қазақ еліне қонаққа келген бело-
рус   ақынының көз қуанышына айналып, жүрегінен шабыт-
ты жыр шумақтары болып  қалам қарымына қарай көркем 
кестеленген. М.Әуезовпен достық байланысы жөнінде осы 
кітап пен ондағы оймақтай қолтаңба мәтінінен өзге ешқандай 
факті  кездестіре  алмасақ  та  екі  ұлт  әдебиетінің  көрнекті 
өкілдерін  табыстырған  сол  кездері  кеңінен  насихатталған 
әлем халықтары арасындағы  интернационалдық достықтың 
дәнекер болғаны  сөзсіз.
Соңғы  жылдары  осынау  ұлы  достық  қайта  жаңғырып, 
екі  ұлт  әдебиеті  арасындағы  рухани  байланыс  орнауы 
қазақ  қаламгерлеріне,  әдебиеттанушы  ғалымдарына  жаңа 
мүмкіндіктер  беріп,  тың  тақырыптарға  себепші  болуы  екі 
ұлт өкілдеріне де қуаныш сыйлауда. 
«История  советской  многонациональной  литерату-
ры» деген 6 томдық еңбектің  (Москва. Издательство «На-
ука»,  1972.  662  с.)    4  томына  жауапты  редактор  болған 
З.С.Кедрина.Томның «Кіріспесі» «На грани войны и мира» 
деп  аталады.  Мұнда  соғыстан  соңғы  жылдардағы  одақтас 
руспублика әдебиетіндегі көркем шығармаларға шолу жаса-
лып, оның басты бағыттарына сипаттама беріледі. Томның 
жауапты редакторы қазақ әдебиетінің жанашыр досы, ұлы 
Мұхтар  Әуезовтің  замандасы  әрі  әріптесі  Зоя  Кедрина 
болғандықтан осы кіріспенің өзінде қазақ әдебиетіне, оның 
көрнекті  өкілдерінің  соғыс  жылдары  мен  соң  жазылған 
шығармаларына  жиі  тоқталып,  кеңінен  орын  берілген. 
Мәмселен,  осы  алғы  сөзде  М.Әуезовтің  «Абай»  романы, 
А.Бектің  «Волоколамским  шоссе»  («Его  реальный  живой 
герой Баурджан Момыш-улы стал типическим характером 

9
Әдебиеттану 
советского война»), Ғ.Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» «Сол-
дат из Казахстана» Ғ.Мұстафинның «Миллионер» романы 
және Қалижан Бекхожин, Әбу Сәрсенбаевтардың поэзиялық 
шығармаларына кеңінен таныстырылады («Человек и кон-
фликт»).
...Осы  томда  «Белорусская  проза»,  «Белорусская  дра-
матургия»  (М.Г.Ярош)  тараулар  енген.  М.Әуезовтің  за-
маны  кезіндегі  белорусс  әдебиеті  жайындағы  мәліметтер 
болғандықтан  оларға кеңінен тоқтала кетуді жөн көрдік.
Соғыстан кейінгі белорусс әдебиетіне жаңа тапсырмалар 
беріліп, экономиканы қалпына келтіру, ел еңсесін көтеріп, 
күш-қайрат жинап жаңа өмір бастау үшін рухани рух берілуі 
керек болды. Алайда, алапат соғыс қаламгерлердің арасы-
нан атақты, Янка Купала, Змитрок Бядуля, Кузьма Чорный, 
Алесь Жаврук, Микола Сурначев, Хведос Шинклер қайтпай 
қалса,  тап  осы  жылдары  одақтық  оқырмандарға  Янка 
Брыль, Иван Шамякин, Алексей Кулаковский, Иван Мележ, 
Кастусь Киреенко, Анатоль Велюгиналардың туындылары 
кеңінен танылып, тарады. Сондай-ақ белорусс әдебиетінің 
көрнекті  өкілдері  Я.Коласа,  К.Крапивы,  М.Лынькова, 
А.Кулешова, М.Танка, П.Бровки, П.Панченко және өзге де 
ақын-жазушылардың  туындыларында  сол  кезеңнің  өмір 
шындығы тереңінен бейнеленеді. Әсіресе осы кезеңде бело-
русс әд-де прозаның, роман мен поветің сапалық көрсеткіші 
өсті.  Соғыс зардаптары мен сол кездің өмірін бейнелеген 
белорусс  прозашыларының  шығармаларына  эпикалық 
стиль өрнек тапты. «...В творческой практике писателей от-
четливо проявилось стремление к широкому отображению 
событий, к созданию масштабных, панорамных эпических 
полотен, к обогащению жанровых возможностей белорус-
ского романа. Однако хорошие намерения не всегда приво-
дили к желаемым творческим результатам» [С.120].
Соғыстан 
кейінгі 
алғашқы 
жылдары 
көркем 
шығармалардағы  көпірме  мақтау,  қабылдағанмен  кейін 

10
Әдебиеттану
шындыққа  сәйкес  келмейтін  дүниелерді  қабылдау  қиын 
болды. 
1954 жылы халық ақыны Якуб Колас «На росстанях» (пер-
вая повесть «В полесской глуши» (1923), вторая «В глубине 
Полесья» (1927) атты трилогиясында халық өмірін кеңінен 
қамтып1925  жылғы  оқиға,  белорусс  зиялыларының  жеке-
ден  гөрі  халықпен  бірігіп  күресудің  қажеттілігі  жас  ұстаз 
–  кейіпкер  Коластың  ақиқат  іздеуші  табиғаты,қасындағы 
шаруалардың өмір тұрмысын жақсартуға деген талпынысы 
тереңнен талданады». Как и большинство великих художни-
ков, Якуб Колас многогранен. «...Он создал множество пре-
восходных лирических стихов и несколько монументальных 
лиро-эпических поэм, целый ряд замечательных рассказов, 
повестей  и  трилогию  «На  росстанях»,  успешно  выступал 
как драматург, публицист, критик, литературовед. Но много-
гранность таланта писателя проявилась не только в жанро-
вом разнообразии его творчества. Якуб Колас – это целый 
мир,  прекрасный  и  неисчерпаемый.  Тонкий  лирик  в  вни-
мательный  бытописатель,  остроумный  юморист  и  мудрый 
философ, вдохновенный романтик и безжалостный сатирик 
– таким выступает Колас в своих лучших произведениях, к 
числу которых относится и трилогия «На росстанях». В ней 
проявилась широта авторского взгляда, глубина восприятия 
событий, нарисованы яркие и своеобразные картины народ-
ной жизни. Есть и еще одна примечательная черта таланта 
Коласа. Как, пожалуй, никто из белорусских писателей чув-
ствовал он красоту и прелесть, своеобразие родной приро-
ды. Он опоэтизировал белорусскую природу в классических 
поэмах «Новая земля» и «Сымон-музыкант». Гимн природе 
Белоруссии, неповторимой в своем очаровании, пропел он 
в трилогии», – дейді осы тараулардың авторы Ярош.  Қазақ  
әдебиетіндегі    бүкіл  жанрлардың  көшбастаушысы  болған 
Мұхтар  Әуезовтің  деңгейлес  белорусс  жазушысы  тура-
лы  М.Әуезов  кезінде  одақтық  көлемдегі  жазушылардың 

11
Әдебиеттану
түрлі  жиындары  мен  съездеріндегі  баяндамаларында  сөз 
қозғамауы мүмкін емес. 
«Белорусская поэзия» тарауында: «Белорусс әдебиетінің 
бүкілодақтық әдебиетке қосқан үлесі зор болғандығы, оның 
көрнекті өкілдері поэзияның мойындалған шеберлері Арка-
дий Кулешов, Петрусь Бровка, Максим Танк, Пимен Пан-
ченко,  Петро  Глебка,  Максим  Лужанин.  «...Своей  творче-
ской зрелости достиг талант Анатолия Велюгина, Кастуся 
Киреенки, Василя Витки, Миколы Аврамчика, Антона Беле-
вича, Алексея Зарицкого и др. По существу, поэтам не тре-
бовалось много времени для «перестройки», для того чтобы 
активно включиться в мирные дела» [С.157].
 Белорусс ақындарының шығармашылық ізденістері по-
эма  жанрында  өмірлік  мәселелерді  өтерді.  Часто  шли  ли-
ризации жанра, синтеза лирического начала, публицистич-
ности и романтического «укрупнения» образа. Подлинным 
достижением белорусской эпической поэзии явилась поэма 
Я.Коласа  «Хата  рыбака»,  завершенная  в  1947  г.  Белорусс 
халқының  тарихи  тағдыры  туралы  лирикалық  толғаныс, 
естелік арқылы дамыған эпикалық поэзияны дамытты.
«Белорусская драматургия». «Специфика драмы, как из-
вестно, заключается в том, что борьба определенных обще-
ственных сил, столкновение человеческих характеров в ней 
очерчиваются  наиболее  отчетливо  и  энергично.  В  драма-
тургии, справедливо заметил А.Фадеев, «конфликт различ-
ных борющихся начал дается в наиболее обнаженном виде» 
(«Идейность и мастерство» М., 1953. С.21). Вот почему в 
произведениях  талантливых  драматургов  очень  ощутимо 
биение пульса эпохи, ярко раскрывается борьба нового со 
старым. Об этом свидетельствуют и лучшие, верные жиз-
ненной правде пьесы белорусских писателей» [С. 286].
«В белорусской послевоенной драматургии, таким обра-
зом, были свои недостатки и потери, и немалые. Но в целом 
она развивалась не без успехов, стремилась к раскрытию су-

12
Әдебиеттану  
щественных конфликтов своего времени, обогащалась  зна-
чительными  идейно-художественном  отношении  пьесами. 
Комедии К.Крапивы «Милый человек» и «Поют жаворон-
ки»,  драмы  А.Мовзона  «Константин  Заслонов»,  сатириче-
ская  комедия  А.Макаенка  «Извините,  пожалуйста»  –  про-
изведения, в которых правдиво и выразительно изображены 
жизнь и борьба белорусского народа, и сегодня остаются в 
активе нашей литературы» [С.191].

13
                                                                           Б.Б. Мамраев
ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ ПРОЦЕСС ПЕРВОЙ 
ЧЕТВЕРТИ ХХ ВЕКА                      
                                                       
В  мире  наша  страна  стала  узнаваемой  после  обретения 
независимости,  стала  уважаемой  благодаря  политике  мира 
и  согласия,  воплощенных  идей  Лидера  нации  Нурсултана 
Назарбаева  и  национальной  интеллигенции.  Имена  первых 
наших  просветителей,  первых  ученых,  общественных  дея-
телей стали известны лишь после принятия независимости. 
Период  с  декабря  1988  года  –  время  окончательной  реаби-
литации крупнейших казахских поэтов и писателей – предо-
ставил колоссальную возможность и богатейшие факты для 
воссоздания целостности литературного процесса начала ХХ 
века, отсутствие которой не обеспечивало полноты познания 
и  научно-объективной  оценки  историко-культурной  жизни 
страны. 
Казахская  литература  как  основополагающая  часть  ду-
ховной культуры казахского народа, имеющего богатые ве-
ковые традиции, детерминирует необходимость постоянного 
системного и многоаспектного изучения.  Теоретическое ос-
мысление  различных  периодов  истории  литературы  позво-
ляет определить роль и место духовных достижений народа 
в диахронном и синхронном аспектах в общей системе раз-
вития мировой художественной культуры, что дает возмож-
ность  осуществить  реальные  шаги  вхождения  суверенного 
Казахстана в общечеловеческий научно-культурный процесс.   
Кардинальное изменение исторического развития огром-
ной  державы,  ее  распад,  образование  независимых  госу-
дарств  предоставили  народам  возможность  изучения  соб-
ственной истории. Для постижения истории художественной 
культуры и понимания современных проблем художествен-
ного  творчества  важны  методологически  определяющие, 
концептуально значимые вопросы истории казахской литера-
Әдебиеттану  

14
туры, ее современного переосмысления. 
Парадоксальность современного состояния общества со-
стоит в том, что в начале третьего тысячелетия мы столкну-
лись с теми же вопросами и проблемами, что и в начале ХХ 
века:  каковы  пути  дальнейшего  развития  человека  и  обще-
ства,  каковы  формы  общественного  устройства,  что  есть  и 
какова  ценность  жизни  индивида.  Среди  этих  глобальных 
проблем немаловажное место занимает проблема влияния ху-
дожественной культуры и литературы на действительность.  
На современном этапе мы можем более детально изучить 
подлинную биографию и бесценное наследие людей, назван-
ных врагами народа, чьи имена ушли в забвение. Возвраще-
ние творческого наследия Шакарима Кудайбердиева, Ахме-
та  Байтурсынова,  Алихана  Букейханова,  Гумара  Карашева, 
Мыржакыпа Дулатова, Магжана Жумабаева, Жусипбека Ай-
мауытова, запрещенных ранее некоторых крупных произве-
дений Султанмахмута Торайгырова, а также других худож-
ников слова позволяет нам сегодня восполнить пробелы не 
только в истории литературы. 
Проблема  историко-духовной  реабилитации  восприни-
мается  намного  шире,  поскольку  начало  века  останется  в 
истории  народа  как  эпоха,  выдвинувшая  на  общественно-
политическую и художественно-культурную арену не толь-
ко названных поэтов и писателей, но и историков, юристов, 
экономистов, ставших фигурами общегосударственного мас-
штаба. Среди них Б. Каратаев, Р. Марсеков, Х. Досмухаме-
дов, Ж. Акпаев, М. Тынышбаев, К. Тогусов и многие другие. 
Целостная  картина  исторической  эпохи  может  быть  пред-
ставлена  наиболее  полно  только  с  включением  их  имен  и 
творческого наследия в историю культуры и общественной 
жизни страны. 
Среди  плеяды  ярких  представителей  казахской  нацио-
нальной интеллигенции имя Халела Досмухамедова особен-
ное. Блестящий педагог, глубокий мыслитель, ученый и врач, 
краевед  Х.  Досмухамедов  показал  себя  истинным  патрио-
Әдебиеттану  

15
том, достойным сыном казахского народа. Он стал образцом 
настоящего  интеллигента,  всего  себя  посвятившего  людям, 
служению своему народу.
В 1990 году, в начальный период нового, научного осмыс-
ления истории казахского художественного слова, особенно 
периода начала ХХ-го столетия, академик НАН РК З. Ахме-
тов обратил внимание исследователей на ряд важнейших те-
оретических посылок,  среди  которых  наиболее интересной  
представляется следующая мысль ученого: «… Понимание 
развития  художественной  литературы  как  процесса  важно 
и  в  методологическом  плане,  ибо  дает  возможность  в  пол-
ной  мере  учитывать  социальные,  исторические  параметры 
в  художественном  мышлении,  рассматривать  литературные 
явления и факты в соотнесении с эпохой, социальными пре-
образованиями и в то же время с внутренними закономерно-
стями самой литературы, ее художественным своеобразием, 
национальными  литературными  традициями.  Своеобразие 
казахского  литературного  процесса  начала  ХХ  века  можно 
понять  лишь  в  том  случае,  если  рассматривать  литературу 
в  неразрывной  связи  с  историческим  развитием  общества, 
важнейшими социальными событиями предреволюционных 
лет» [1, с.30]. 
Однако только определение социальной детерминации ху-
дожественных явлений не способно раскрыть всего их мно-
гообразия,  хотя  сама  по  себе  данная  проблема  достаточно 
широка и ведет к уяснению такого важного вопроса гумани-
тарной науки, как литература и социология. В данном случае 
нас интересует идея социальной детерминации прежде всего 
как социально-политическая обусловленность, имеющая не-
посредственное отношение к истории литературы.  
Художник,  не  познавший  объективные  законы  действи-
тельности, не представляющий ясно историю развития чело-
веческого общества, никак не может претендовать, с одной 
стороны, на создание подлинно художественного произведе-
ния,  отображающего  саму  жизнь,  с  другой  –      вряд  ли  это 
Әдебиеттану  

16
творение  повлияет  на  качественное  изменение  личности  и 
общества. Иными словами, талант художника, как изначаль-
но природный дар, имеет возможность своего развития при 
соблюдении целого ряда объективно-субъективных условий, 
определяющим  среди  которых  является  знание  глубинных 
законов  жизни  в  равной  степени  как  человеческого  обще-
ства, так и отдельной личности.
Задача литературоведа в данной ситуации не менее сложна 
и ответственна. В первую очередь ему надлежит профессио-
нально оценить художественное творение как явление духов-
ное и социально значимое. Принципы этой оценки выраба-
тываются литературоведческой наукой исходя из основного 
постулата: то творение велико, в котором чувствуется жизнь 
и которое создано по законам высокой художественности.          
Важно разграничивать такие понятия, как история лите-
ратуры  и  история  литературного  процесса  при  анализе  ро-
мантизма, символизма, реализма в отечественной литерату-
ре. Важна роль литературной критики. Именно литературная 
критика определила ряд существенных вопросов, имеющих 
приоритетное  значение  для  своего  времени.  Прежде  всего 
– это вопрос о роли и значении литературы, о состоянии и 
дальнейшем развитии литературного языка, о национальном 
своеобразии, об освоении мирового художественного опыта, 
о необходимости жанрового разнообразия и  отношении к на-
родному творчеству, которые в конечном счете преследовали 
благородную цель – пробуждение и развитие национального 
сознания, национальной гордости, без чего невозможно су-
ществование  нации,  во  имя  которой  представители  культу-
ры и литературы отдали свои жизни. В жизни и творчестве 
писателей процесс восстановления разорванных связей, вос-
соединения оборванных струн приобретал отчетливый куль-
турно-возрожденческий смысл.
Наивысшую ценность в казахской литературе первой чет-
верти  ХХ  века  обретает  человеческая  жизнь.  Впервые  так 
остро  и  зримо  углубляется  художник  в  человека,  в  себя,  в 
Әдебиеттану  

17
свои чувства и переживания. При всем единстве целей и за-
дач, стоящих перед писателями и поэтами, публицистами и 
драматургами, каждый из них оставлял за собой право соб-
ственного видения окружающего мира, и это всецело зависе-
ло от его таланта. 
Историко-литературное  значение  казахского  романтизма 
заключается в том, что он послужил важной и необходимой 
ступенью  дальнейшего  развития  национальной  литературы 
на ее пути к реализму. Поэты романтического и символист-
ского направлений, безусловно, внесли новое содержание в 
центральную тему литературы – тему личности, тему чело-
века,  его  естественного  права  на  свободу.  Они  приблизили 
поэзию к успешному решению задачи отражения реальной 
действительности.  Творчеству  крупнейших  поэтов  и  писа-
телей начала века – Султанмахмуту Торайгырову, Магжану 
Жумабаеву,  Берниязу  Кулееву  –  присущи  гуманистический 
дух,  демократическое  чувство,  обостренный  патриотизм  – 
именно  эти  черты  дают  возможность  воспринимать  казах-
скую литературу начала столетия как особую эпоху в исто-
рии художественной мысли Казахстана.
Среди  тенденций  развития  казахской  литературы  доста-
точно  зримо  проступает  проблема  ее  отношения  к  славян-
ской  и  западно-европейской  художественной  литературе  и 
философской мысли. Состоявшаяся встреча Востока и Рос-
сии  в  судьбах  русских  писателей  Дмитрия  Мамина-Сиби-
ряка, Михаила Пришвина, Георгия Гребенщикова привела к 
художественному отражению казахской тематики в их леген-
дах, очерках, рассказах и повестях. Казахская тема органич-
но  включается  в  общую  проблематику  творчества  русских 
писателей, высвечивая новые грани евразийских взглядов. 
Постоянство  и  интенсивность  творческих  и  дружеских 
контактов  литераторов  сопредельных  стран  формирова-
ли  другую  оптику  миропонимания,  раскрывая  потребность 
друг в друге. Г. Гребенщиков, самобытный талант которого 
расцвел на земле Восточного Казахстана, словно завершает 
Әдебиеттану  

18
художественное  исследование  казахской  дореволюционной 
действительности,  начатое  Г.  Державиным,  А.  Пушкиным, 
В.  Далем,  Т.  Шевченко,  Д.  Маминым-Сибиряком,  М.  При-
швиным и другими. Прозаик пытался видеть мир глазами ко-
чевника и вплетал в русское художественное повествование 
степные узоры, неразрывно связав своей творческой судьбой 
Россию  и  Казахстан.  Тем  самым,  по  мнению  современных 
исследователей, «в самих основаниях русской культуры за-
ложен бинарный код притяжения / отталкивания по отноше-
нию и к Западу, и к Востоку, что обусловливает ее имманент-
но пограничный характер» [2, с.14].
В  истории  осмысления  литературно-культурных  связей 
казахов зарождение сравнительного литературоведения сле-
дует искать в трудах Ч. Валиханова. Вслед за ним выросла 
целая плеяда казахских исследователей, поэтов и писателей, 
которые  в  разной  степени  внесли  свой  вклад  в  разработку 
многих  аспектов  сравнительного  литературоведения:  пере-
воды и разработка проблем художественного перевода, опре-
деление  типологических  схождений,  анализ  многопланово-
сти литературных связей и влияний. Проблематика влияний 
и типологических схождений  «при несовпадении отдельных 
исторических фаз и процессов» остается в центре научных 
интересов  представителей современных научных филологи-
ческих школ [3, с.421].         
Художественное исследование казахской литературы пер-
вой  четверти  ХХ  столетия,  возможностей  человека,  разбу-
женного  («Оян,  қазақ!»  М. Дулатова) катаклизмами  новой 
эпохи,  способствовало  дальнейшему  развитию  жанров  и 
стилей, обогащению изобразительных средств миропонима-
ния, поэтизации созидательного начала. В литературе усили-
вается философское звучание, происходит обогащение пси-
хологического  анализа,  возникают  новые,  нетрадиционные  
формы  прозы  и  поэзии.  Художественный  процесс  отмечен 
определяющей ролью фольклорного влияния, просветитель-
ско-романтическим симбиозом, слитностью романтического 
Әдебиеттану  

19
и реалистического художественного мышления.
Решающая роль в литературном движении первой четвер-
ти ХХ века принадлежала поэтам и писателям, жившим пе-
редовыми идеями века, стоявшим на почве прогрессивного 
общественного и художественного мировоззрения, – тем, кто 
стремился    развить  национальную  литературу,  способную 
ответить на насущные социальные и политические запросы 
времени.  Углубление  познавательных  функций  литературы 
нового периода казахской истории способствовало формиро-
ванию социально и эстетически зрелой, духовной и мысля-
щей личности, осознающей свое предназначение на Земле.  
Всматриваясь  в  многовековую  историю  казахов,  мы  мо-
жем  определить  общественно-художественный  процесс  на-
чала  ХХ  века  как  период  интеллектуальной  реставрации. 
Воссоздание целостной картины истории казахской литера-
туры начала ХХ века, определение основных тенденций ее 
развития позволяет ей в полной мере быть включенной в ми-
ровой литературный процесс.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал