Мен «Ана тілі» газетін жарық көрген күнінен



жүктеу 0.93 Mb.

бет3/10
Дата09.01.2017
өлшемі0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Жандос 

ӨТЕлгЕНов, 

Шетпе селосы 

әкімдігінің 

бас маманы, 

23 жаста

Жұлдызай 

ШАРХАТБАЕвА,

Маңғыстау ауданы 

әкімдігінің 

ұйымдастыру 

бөлімінің бастығы, 

25 жаста

Аллаберген ҚОНАрбАев,

журналист

Маңғыстау ауданы

құрме тіне орай социалистік құрылыс-

тағы ай рықша сіңірген еңбегі үшін Қазақ 

КСР-і Жоғарғы Кеңесі Президиумының 

Құрмет Грамотасымен наградталынған» 

(ЦГА РК. Ф. Р-1109. Оп. 6. Д. 21. Л. 252) 

деп жазылыпты. Әжем көзінің тірісінде 

ұлынан қалған грамотаны көзінің 

қарашығындай сақтап жүретін. Қазір 

оның жалпы сұлбасы ғана қалыпты. Оны 

растайтын құжаттың табылғанына қатты 

қуандым.

Әкем жайлы оның бұрынғы шәкірт-

тері жазған естеліктерін, мақалаларын 

хаттап, жинап жүрмін. Оның есімі 

Қарағанды облысының энциклопедиясы-

на енген. Портреті берілген. Онда былай 

деп жазылыпты: «Жамауов Қыздарбек 

(1915, қазіргі Қарағанды обл., Ұлытау 

ауд., Сарыкеңгір аулы – 1944), халық 

ағарту ісінің Ұлытау өңіріндегі алғашқы 

өкілдерінің бірі. Ұлытау ауданындағы 

Бозтұмсық ауылындағы орталау мектепті 

бітірген соң, қысқа мерзімді мұғалімдер 

даярлайтын курста оқиды. 15 жасынан 

бастап, ел ішіндегі сауатсыздықты жоюға 

атсалысады. Алғашқыда мұғалім, кейін 

бастауыш мектеп меңгерушісі, содан соң 

жетіжылдық мектептің директоры болып 

жұмыс атқарады. Қаракеңгір бойындағы 

ауылдардың қызыл отау жұмыстарына 

белсене араласады. Өзі ән салып, сыр-

най тартқан. Жиын-той, мерекелерде 

спорт ойындарын ұйымдастырып, өзі де 

белсенді атсалысқан. Әнші әрі палуан 

атанған. Ұлы Отан соғысында ерлікпен 

қаза тапқан. Оның майданнан жазған 

өлеңдері ел аузында «Қыздарбек әні» де-

ген атпен сақталған. Қазақ КСР Жоғарғы 

Кеңесі Грамотасымен марапатталған» 

деп жазылған.

Сөйткен әкем Қыздарбек Жамауов-

тың есімін мәңгі сақтау үшін, Ұлытау 

ауданындағы бір кезде өз қолымен 

құрған Бозтұмсық ауылындағы орта 

мектепті оның атымен атауды сұраған 

жергілікті тұрғындардан өтініш түскен 

болатын. Әзірге нәтиже шықпай отыр. 

Ұлы Жеңістің 70 жылдығына орай, ел 

үшін еңбек етіп, майданда өмірін құрбан 

еткен аяулы әкемнің есімін ескерер деп, 

ел ағаларының құлағына жетер-ау деген 

үкілі үмітпен, үшбу сәлемімді жолдап, 

осы мақаланы жазып отырмын.

 людмила ҚыЗДАрбекОвА,

Қазақ кСр оқу-ағарту ісіне еңбегі 

сіңген қызметкер,

«еңбек ардагері» медалінің иегері,

Қр Спорт ардагері

АЛМАТЫ 


1943 жыл.

4

5

№24 (1282) 



18 – 24 маусым 

2015 жыл


№24 (1282) 

18 – 24 маусым 

2015 жыл

АНА ТІЛІ

АНА ТІЛІ

Жуырда Қазақстан Республи-

касы Мәдениет және спорт 

министрлігінің Тілдерді да-

мыту және қоғамдық-саяси 

жұмыс комитеті Ш.Шаяхметов 

атындағы Тілдерді 

дамытудың республикалық 

үйлестіру-әдістемелік 

орталығымен бірлесе отырып, 

«Медициналық терминдерді 

біріздендірудің нормативтік-

лингвистикалық негіздері» 

атты республикалық дөңгелек 

үстел өткізді.

«ҚазаҚ тілін үйренеміз! 

Изучаем казахский язык!»

«ҚазаҚ тілін үйренеміз! 

Изучаем казахский язык!»

Продолжение рубрики «Қазақ тілін үйренеміз! Изучаем казахский язык!» будет 

в следующем номере газеты. Ждем отзывов и предложений по электронной почте: 

anatili_gazeti@mail.ru, а также по телефонам: 394-42-46, 394-41-30, 394-37-75. 

 рубрику ведут: Дәуіржан ТӨлебАев, Динара МАСАкОвА

Сегодняшняя тема нашей рубрики называется «Совершать поездку», что 

в переводе на казахский означает «Саяхат жасау». А также вы сможете 

выучить новые вам слова.

еСТе САҚТАңыЗ – ЗАПОМНиТе:

ҚыСҚАША СӨЗДІк – крАТкий СлОвАрь

ПОвТОриТе СкОрОгОвОркУ

МАҚАл-МӘТелДер – ПОСлОвицы и ПОгОвОрки

Пойыз – поезд.

Жолаушылар пойызы – пассажир­

ский поезд.



Жүрдек пойыз – скорый поезд.

кесте – расписание.

келуі – прибытие.

кетуі – убытие.

Қызмет бабымен – по работе, по 

службе.


Жол – путь.

ел ішінде – по стране.

Тоқтау – останавливаться.

купелі вагон – купейный вагон.

Плацкарт вагоны – плацкартный 

вагон.


Жолаушы – пассажир.

Жолсерік – проводник.

Шығарып салушы – проважающий.

Қарсы алушы – встречающий.

Жүк көтеруші – носильщик.

бағыты – направление.

Теміржол вокзалы – железнодорож­

ный вокзал.



Әуежай – аэропорт.

Ұшақ – самолет.

Аспан – небо.

Ұшу – летать.

Тіркеу –  регистрация.

Өту – пройти.

Қону – приземляться.

Жолдама – путевка.

Отырғызу – посадка.

Жылдамдық – скорость.

биіктік – высота.

белдік – ремень.

Хабарлау – объявлять.

Жүк – багаж.

Жол жүгі бөлімі – багажное отде­

ление.


Қайтарда – на обратном пути.

рейс нөмірі – номер рейса.

Жол болсын! – Счастливого пути!

кешіру – прощать.

Тырысу – стараться.

Жеткізу – доставлять.

Дайындалу – готовиться.

Тістеу – кусать.

Істеу – делать.

Ауыру – болеть.

Секіру – прыгать.

Жетілдіру – усовершенствовать.

Тілеу – желать.

Іздеу – искать.

Жамылу – укрываться.

бітіру – заканчивать.

Сыну – ломаться.

кірісу – вмешиваться.

Танысу – знакомиться.

келісу – договариваться.

Жіберу – отправлять.

бекіту – укреплять.

білу – знать.

Тігу – шить.

белгілеу – отмечать.

кіру – входить.

Жарысу – соревноваться.

Отыру  – сидеть.

Тапсыру – сдавать.

Сыпыру – подметать.

ысыту – нагревать.

Араластыру – размешивать.

Әзірлеу – готовить.

Әзірлену – готовиться.

кесу – резать.

Жырту – рвать.

Тіркеу – регистрировать.

Сызу – чертить.

Тамызу – капать.

Толтыру – заполнить.

Ішу – пить.

Қарау – смотреть.

Атқару – выполнять.

басқару – управлять.

Жақсару – улучшаться.

Қою – поставить.

Қуу – гнать.

Аяқтау – заканчивать.

Қабылдау – принимать.

Сақтау – беречь.

лақтыру – кидать.

Шақыру – приглашать.

Тоқу – вязать.

Ақ тай ақ па?

Қара тай ақ па?

Анау арал, қай арал?

Қайыңды арал, талды арал

Ішінде бұзаулы ала марал. 

Айнала, айнала,

Айналуы айнала,

Айналма, әй, бала. 

Омар ора алар,

Омар ора алмаса,

Орал ора алар.

Бай май шайқа,

Байқа, жай шайқа.

Талғат балға тап,

Он шақты жаңғақ шақ.

Шақсаң, сақ шақ.

 Қыстың қамын жаз ойла,

 Жаздың қамын қыс ойла.

Қонақ келсе, құт келер.

Жеті атасын білмеген ұл жетесіз.

Баламен жолдас болсаң,

Бала боларсың.

Қариямен жолдас болсаң, 

Дана боларсың.

Аққу көлін аңсайды,

Адам туған жерін аңсайды.

Өз тілің – бірлік үшін,

Өзге тілің – тірлік үшін.

Тіл мәртебесі – ел мәртебесі.

Кітап – алтын қазына.

Ер дәулеті – еңбек.



Примеры по данной теме:

біздің ұшақ жарты сағатқа кешігіп жатыр – Наш самолет опаздыва­

ет на полчаса.



Сені әуежайдан күтіп аламыз – Мы тебя встретим в аэропорту.

Ұшақ сағат 15.00-де қонады – Самолет приземлиться в 15.00.

Қайтарда Асқардың үйіне кіріп шығамын – На обратном пути заеду 

к Аскару.



Жүк 10 келіден аспауы керек – Багаж не должен превышать 10 кг.

бізді Аман қарсы алды – Нас Аман встретил. 

Қызмет бабымен Астанаға ұшып барамын – По работе улетаю в 

Астану.


Примеры:

емтиханға дайындалуым керек – Должен готовиться к экзамену.

біз бүгін кездесеміз деп келістік – Мы договорились сегодня встре­

титься.


Тамақты ысытып жіберші – Нагрей еду.

Оның денсаулығы жақсарып келеді – Его здоровье улучшается.

Мен тоқи аламын – Я умею вязать.

толғАуы тоқсАн туғАн тіл

Аталмыш іс­шараға меди­

циналық  терминоло гиядағы 

қордаланған мәселелерді тал­

қылау мақсатында ҚР Үкіметінің 

жанындағы Республикалық 

терминология комиссиясының 

мүшелері, тіл және медицина 

саласының ғалымдары, орталық 

атқарушы органдардағы тіл сала­

сына жауапты құрылымдардың 

басшылары мен мамандары, БАҚ 

өкілдері қатысты.

Дөңгелек үстелді ҚР Мәде­

ниет және спорт министр лігі 

Тілдерді дамыту және қоғамдық­

саяси комитеті төрағасының 

орынбасары Серік Сәлемов  

жүргізіп отырды. 

Шараны Қазақстан Республи­

касы Президенті Әкімшілігінің 

инспекторы Әділбек Алпысбай 

құттықтау сөзімен ашты. Ол өз 

сөзінде қазақ тілі бүгінгі таңда 

білім мен ғылымның, бизнестің 

тіліне айналғанын, тек соңғы үш 

жылда мемлекеттік тілді дамытуға 

10 миллиард теңге бөлінгенін 

атап өтті. Тіл білімінде, терми­

нология саласында қордаланған 

мәселелерді бірлесе отырып, 

кеңесе отырып шешуіміз керек 

екеніне баса назар аударды. 

– Біз Қазақстан Республи­

касының Президенті Нұрсұлтан 

Әбішұлы Назарбаевтың 2020 

жылға қарай мемлекеттік тілді 

білетін қазақстандықтар санын 

кемінде 95 пайызға жеткізу тап­

сырмасын іске асыруға тиіспіз. 

Бұл ретте мемлекетімізде көптеген 

іс­шаралар жүзеге асырылуда. 

Бүгін ұйымдастырылып отырған 

«Медициналық терминдерді 

біріздендірудің нормативтік­

лингвистикалық негіздері» атты 

республикалық дөңгелек үстелді 

осындай үлкен де маңызды 

шаралардың заңды жалғасы деп 

білеміз, – деді Әділбек Алпысбай. 

Қазақстан Республикасы 

 Кеңес өкіметі кезіндегі орыстандыру саясатының негізгі тәсілі - жасанды 

түрде орыс тіліне қажеттілік тудыру және жергілікті ұлттың тілін қоғамдық 

өмірден ығыстырып шығару болатын. «орыс тілін білмесең – адам 

болмайсың!» деген тұжырымның қазақ даласына кең таралған кезеңі де осы 

уақыт еді. 

Тәуелсіздік бізге жаңа Елтаңба мен мемлекеттік Ту бергенімен, өкі ніш-

ке орай, қазақ тілінің қолдану деңгейін көтере қоймады. Қазақ тілін 

біреуіміз мойындасақ, енді біреуіміз мойын дамаймыз. Соны көріп отырған 

шетелдіктер, соңғы уақытта, қазақ тілін жылы жауып қойған сияқты. 

«ШЕвРОННЫң» МҰНЫСЫ НЕСІ? 

Қазақстан», «Евразия», «Каун терпарт – 

Консорциум» сияқты қорлар конкурсқа 

қазақ тіліндегі жобаларды қабылдай 

бастады. Ең қызығы, алғашқы жылдары 

сол жобаларға сараптама жасау, баға 

беру, орын үлестіру де менің еншімде 

болатын... Біздің Орталықтың мүшелері 

шетелдердегі сан түрлі тренингтерден 

өтіп, республиканың батыс, оңтүстік 

өңірлерінде жүздеген семинар­тренинг­

тер өткізді. 

Содан бері 20 жылдай уақыт өтіпті. 

Алайда халықаралық қорлардың қазақ 

тілін менсінбеушілік көзқарасы әлі күнге 

дейін өзгермеген сияқты. Кеше ғана 

менің поштама түскен мына бір хабарла­

маны көріп, жағамды ұстадым. 



«Фонд Евразия Центральной Азии и 

Экспертный Центр НПО при Almaty M

anagement University объявляют отбор 

приглашенной заявки на закупку услуг по 

проведению тренинга на тему «Роль во-

лонтерской деятельности в НПО секторе» 

для представителей НПО, в рамках проек-

та «Инициатива по развитию потенциала 

экспертов в сфере НПО», финансируемого 

компанией Шеврон. Язык проведения: 

Русский.  

ФЕЦА и Экспертный Центр НПО 

AlmatyManagementUniversity в партнерстве 

с Компанией Шеврон в Казахстане запу-

стили проект «Инициатива по развитию 

потенциала экспертов в сфере НПО Ка-

захстана» для улучшения организационного 

и институционального развития НПО и 

повышения профессионализма предста-

вителей НПО сектора. Ожидания от 

деятельности проекта – это улучшение 

качества предоставляемых услуг регио-

нальными НПО для местного населения, 

что повлечет за собой улучшение качества 

их жизни».

Егер бұл бағдарлама тек орыстілді 

азаматтарға арналса (орыс тілінің 

мәселесіне немесе орыс мәдениеті 

мен әдебиетіне арналған іс­шаралар), 

қазақтілді қауымды ысырып тастауын 

түсінуге болар еді. Ал бағдарламаның 

қ о й ы п   о т ы р ғ а н   « Ү к і м е т т і к   е м е с 



ұ й ы м д а р д ы ң   қ ұ р ы л ы м д ы қ   д а м у ы н 

жақсарту және олардың өкілдерінің 

біліктілігін көтеру» мәселесі – қазақтілді 

ҮЕҰ­ға, республиканың қазақтілді 

қауымына қатысы жоқ деп ешкім де айта 

алмайтын болар. Бағдарламадан күтілетін 

– «Аймақтық ҮЕҰ-дың жергілікті халыққа 

көрсететін қызметінің сапасын көтеру» де 

– сандық жағынан да, сапалық жағынна 

да екінші орында тұрған қазақтілді 

ұйымдарға аса керек мәселе. Сондықтан 

«Шевронның» бұл қызметтерді тек қана 



орыстілді ұйымдарға көрсетпек болғаны 

маған мүлдем түсініксіз...

Біреулер «тренингтің тек қана орыс 

тілінде жүргізілуін» талап етіп отырған 

Евразия қоры мен Алматы Менеджмент 

университеті болар деп ойлауы мүмкін. 

Өз басым бұған сенгім келмейді. Бұл екі 

Орталық та талай қазақ тіліндегі семинар­

тренингтерді өткізген құрылымдар. Ал 

Алматы Менеджмент университетінің 

Ү Е Ұ   С а р а п т а м а л ы қ   О р т а л ы ғ ы н 

басқаратын Бақытнұр Отарбаеваның 

кезінде қазақтілді жастардың сүйікті ха­

барына айналған «Азамат» тележобасын 

басқарғанын, қазақтілді пікірталас клуб­

тарын ашып, оның республика көлеміне 

таралуға үлкен үлес қосқанын жақсы 

білемін. Екіншіден, қолдаушы жақтың 

– «Шеврон» компаниясының – өзіне 

алып келген жобаны жан­жақты қарап, 

екшелеп, оның неліктен орыстілділерге 

ғана арналғанын сұрап, анықтап, содан 

соң ғана шешім қабылдайтыны анық. 

Білмеймін, мүмкін, 20 жылдан астам 

Қазақ жерінде жұмыс істеп келе жатқан 

белді компанияның қазақтілді ҮЕҰ­

ды ашықтан­ашық кемсітушілігі – сол 

жердегі «қазақ тілін менсінбеймін» дей тін 

қызметкерлерінің жымысқы қар сылығы 

болар.


Ә л і   е с і м д е ,   9 0 ­ ж ы л д а р ы   о с ы 

мәселеге қатысты шетелдік қорлар 

мен ұйымдардың басшыларымен 

«айқайласқанда»: «Қазақтілділерге 

а д а м   қ ұ қ ы ғ ы н ,   д е м о к р а т и я л ы қ 

құрылымдарды, азаматтық қоғамды 

білудің қажеті жоқ деп санайсыз ба? 

Әлде тек орыстілділер ғана демократия­

ны түсіне алады деп ойлайсыздар ма? 

Сендердің ҮЕҰ­ды тек қана орыс тілінде 

оқытамыз дегендерің – қазақтілділерді 

кемсітушіліктің (дискриминация) нағыз 

өзі  емес пе?» деген сөздерді айтатын­

мын. 


Меніңше, мемлекеттік тілдің абы­

ройын көтеріп, оның қолдану деңгейін 

кеңейту – бәріміздің қасиетті борышы­

мыз. Бүгінгі «Шеврон» компаниясының 

жасап отырған мұндай келеңсіз іс­

әрекетіне, бірінші ке зекте, Қазақстанның 

үкіметі тос қауыл қоюы шарт. «Әй, дейтін 

әже, қой дейтін қожа» болмаған жағдайда 

ертең қазақтарға қытай тілінде де, араб 

ті лінде де «семинар жасаушылардың» 

көбейетіні анық.

Дос кӨШІМ,

қоғам қайраткері

аШық айту – арДың ісі

Сүт тағамдары – молочные продукты

қымыз


құрт

май


айран

ірімшік


уыз

сүзбе


қаймақ

тосап


балқаймақ

шалап


сүт көже

сүт


шұбат

Ұлттық спорт ойындары – национальные виды спорта

бәйге

теңге алу



тай жарыс

жаяу жарыс

құнан жарыс

аударыспақ

ат жарыс

қыз қуу


палуан күресі

тоғызқұмалақ

өгіз тартыс

асық ойыны

арқан тартыс

жілік ұру

терминология институты – 

уақыт талабы

Тілдерді қолдану мен дамытудың 

2011­2020 жылдарға арналған 

мемлекеттік бағдарламасында 

белгіленген мақсат­міндеттердің 

бірі терминологиялық лексиканы 

біріздендіру, қазақ терминдерінің 

реттелген қорын қалыптастыру 

екені белгілі. Терминологиялық 

қ о р д ы   ж е т і л д і р у   с а л а л ы қ 

терминдердің сапасын арттыру­

мен, сондай­ақ терминтану мен 

терминография жөніндегі арнайы 

жұмыстарды жандандырумен де 

тікелей байланыс ты. Бұл орайда 

қызметкері Кеңесбек Демеш 

медицинаға мемлекеттік тілді 

енгізу, оны осы салада қолдану 

оп­оңай іске асыра қалатын шаруа 

емес екенін, бұл табандылықты 

қажет ететін жұмыс екенін атады. 

– Медициналық терминдерді 

өзгертудің үдерісі уақыт өте 

келе өзгере береді. Бұл саладағы 

алғашқы қадам, дәрігерлік 

қабылдаудан басталады. Меди­

циналық терминдер өте­мөте 

мұқият қарастыруды, түсінуді, 

бірізділікті қажет етеді. Бұл 

талқылау  әдістерін  пайдала­

нуды жөн көрдік. Ол өзінің 

тиімділігін көрсетті. Мысалы, 

медицина саласының терминдері 

жүйеленіп, 2 мыңнан аса термин 

талқыланды. Жалпы термин 

жасау ісі бүкіл халыққа ортақ іс. 

Осы іске жалпы жұртты тарту 

мақсатында 2012­2014 жылдары 

«Ана тілі» газетінің қатарынан 

23 нөмірінде  «Оқырманмен ой­

ласу» деген айдармен 2,5 мыңнан 

аса термин жарияланды. 1 мыңға 

жуық термин Мәдениет және 

негіздері дамып, кемелдене 

түсуіне берік негіз қаланғанын 

жеткізді.

Бұдан соң сөз алған жазу­

шы, аудармашы, ҚР Үкіме­

тінің жанындағы Республи­

калық терминология комис­

сиясының мүшесі Кеңес Юсуп 

Терминологиялық  инсти тутты 

ашу қажеттілігінің туын дап 

отырғанына ерекше назар ау­

дарды.  «Астана»  меди ци на­

л ы қ   у н и в е р с и т е т і н і ң   п р о ­

филактикалық медицина және 

тамақтану кафедрасының про­

фессоры Мұхамбедия  Ахметов 

м е   д и ц и н а   т е р м и н д е р і н е 

ж е   к е ­ ж е к е   т о қ т а л д ы . 

С.Ж.Асфендияров атындағы 

Қ а з а қ   ұ л т т ы қ   м е д и ц и н а 

университетінің қалыпты ана­

томия кафедрасының профес­

соры, медицина ғылымының 

док торы  Жауғашты   Ахметов 

т е р     м и н ж а с а м н ы ң   б ү г і н г і 

мәселелеріне шолу жасады. 

М.Оспанов атындағы  Батыс 

Қа зақстан мемлекеттік универ­

си тетінің   профессоры,  ме­

дицина ғылымының докто­

ры Балаш Түсіпқалиев ме ди­

циналық жоғары оқу орын­

дарына арналған оқулықтар 

дайындаудың жай­күйін алға 

тартты. 

А.Байтұрсынов атындағы 

Тіл білімі институты термино­

логия бөлімінің меңгерушісі, 

филология ғылымының кан­

дидаты Сәрсенбай Құлманов 

оқытушылар мен төртінші билік 

өкілдері журналистердің терми­

нология саласында біліктілігін 

арттыру, академиялық сөз­

д і к т е р д і ң   с а й т ы н   а ш у ­

ды ұсынды. Ш.Шаяхметов 

атындағы Тілдерді дамытудың 

республикалық үйлестіру­

ә д і с т е м е л і к   о р т а л ы ғ ы 

директорының орынбасары, 

филология ғылымының канди­

даты Бижомарт Қапалбек тер­

минология саласының аударма­

шыларына семинар­тренинг­

тер өткізу, интернет ресурс­

тарында терминология саласын 

одан әрі жетілдіру мақсатында 

пікір алмасу үшін электрондық 

алаңды қалыптастырудың 

ма ңыздылығына  тоқталды. 

Мұнымен қоса фармацевтика 

және басқа да салалар бойын­

ша сөздіктерді құрастырып, 

терминдерді қалыптастыру ая­

сында қазақ тілінің нормала­

рына назар аудару керектігі 

б а с а   а й т ы л д ы .   А т а л ғ а н 

дөңгелек үстел әртүрлі нұсқада 

қолданылып жүрген сөздерді 

біріздендіруге және медици­

на саласындағы терминдерді 

қ а л ы п т а с т ы р у ғ а   с е п т і г і н 

тигізері сөзсіз. 

Толымбек ӘбДІрАйыМ

АСТАНА


сөз қозғаған ҰҒА корреспондент­

мүшесі, филология ғылымының 

док  торы,  профессор  Кәрімбек 

Қ ұ р м а н ә л и е в   Т і л   к о м и т е т і 

ұйымдастырып отырған алқалы 

жиында айтылатын әңгіме бары­

сы ауқымды екенін айтты. 

 Халықаралық терминдерді 

аударуды біріздендіру мәсе­

лесіне тоқталған профессор 

ха лықаралық  қолданыстағы 

терминдердің жағдайынан нақты 

мысалдар келдірді. Мұндай 

терминдердің барлығын аудара 

беруге қарсы екенін білдірді. 

– Менің ойымша, бүкіл еуро­

па тілдеріне сіңісіп қалған латын, 

грек тілдеріндегі медициналық 

терминдерді аудармай­ақ сол 

күйінде алсақ та болады. Ал сла­

вян, орыс тілдеріндегі сөздерді 

аударсақ ұтылмаймыз. Самолетті 

– ұшақ, вертолетті – тікұшақ, 

столоваяны – асхана қылдық. 

Меніңше, бұдан да әдемі ба­

лама табуға болады, – деген 

К.Құрманәлиев осы орайда өзге 

ұсыныс­пікірлерімен бөлісті.   

Жиынға қатысқан Қазақстан 

Республикасы Парламенті Се­

наты Аппаратының жауапты 

саладағы терминдердің бала­

масын табу үшін, ең әуелі 

оның түбіріне, сол түбірдің 

м а ғ ы н а с ы н а   ү ң і л у   к е р е к . 

Дәрігерлер сырқаттың атауын 

латынша жазады. Медициналық 

терминдерді аударғанда, ана 

тілімізде бұрыннан бар сөздерді 

пайдалансақ ұтылмаймыз, – деді 

К.Демеш. 

Педагогикалық ғылымдар 

академиясының басқарма тө­

р а   ғ а с ы ,   п е д а г о г и к а   ғ ы   л ы ­

м   ы   н ы ң   д о к т о р ы   А с қ а р б е к 

Құсайынов 2012­2014 жылда­

ры ҚР Мәдениет және спорт 

министрлігінің Тілдерді дамы­

тудың республикалық үйлестіру­

әдістемелік орталығының тап­

сырысы бойынша 30 томдық 

қ а з а қ ш а ­ о р ы с ш а ,   о р ы с ш а ­

қ а з а қ ш а   т е р м и н о л о г и я л ы қ 

сөздіктер төңірегінде ой қозғады. 

Ғалым 30 томдық сөздіктер 

томдығын дайындауға 52 меке­

меде жұмыс жасайтын 144 ғылым 

докторы мен профессорлар, 120 

ғылым кандидаттары мен доцент­

тер атсалысқанын айтты. 

– Біз жұмыс барысында сала 

терминдерін жүйелеп жазып­

спорт министрлігінің ресми сай­

тында «Терминдер» айдарын­

да берілді. Кейіннен Термин­

ком мәжілісі шешіміне орай, 

дайындалған барлық 30 томдық 

сөздік Академия сайтына ілініп, 

«Егемен Қазақстан» және «Ана 

тілі» газеттеріне арнайы хабарла­

ма берілді. Біз тілге қамқор жан­

дардан нақты ұсыныстар алдық. 

Дайындалған сөздіктердің са­

пасын арттыруға ҚР Үкіметінің 

жанындағы Республикалық тер­

минология комиссиясы  мол үлес 

қосты. Терминком мүшелері: 

Ербол Әбдірәсілов, Сауытбек 

Абдрахманов, Мәди Айымбет, 

Жарылқап Бейсенбай, Кеңесбек 

Демеш,  Самат Ибраим, Дәуітәлі 

Омашұлы, Шәмшидин Паттеев, 

Кеңес Юсуп сөздіктерді мұқият 

қарап, терминдерге қатысты 

мыңдаған ұсыныс­пікірлер айт­

ты. Бірлесе атқарған осындай 

көлемді, ауқымды, тыңғылықты 

жұмыс негізінде қазақ тілінің 

2 5 0   м ы ң н а н   а с а   с а л а л ы қ 

ғылыми терминдер жүйесі 

түзілді, – деді А.Құсайынов. Ол 

алдағы уақыттарда қазақ тілі 

терминологиясының ғылыми 

Тәуелсіздік бізге жаңа Елтаңба 

мен мемлекеттік Ту бергенімен, өкі­

ніш ке орай, қазақ тілінің қолдану 

деңгейін көтере қоймады. Қазақ тілін 

біреуіміз мойындасақ, енді біреуіміз 

мойын дамаймыз. Соны көріп отырған 

шетелдіктер, соңғы уақытта, қазақ тілін 

жылы жауып қойған сияқты. 

90­жылдардың басында, Қазақ 

еліне көптеген халықаралық ұйымдар 

мен шетелдік  қорлар келіп, біздерге – 

үкіметтік емес ұйымдарға – демократия 

құрылымдарын, адам құқықтарын, ашық 

қоғамның шартта рын үйрете бастады. 

Сол уақытта олардың барлық семинар­

лары мен тренингтері тек қана орыс не 

ағылшын тілінде өтетін. Әсі ре се, бұл 

жағдай гранттық конкурстар кезінде, 

талай қазақтілді ұйымдардың шетқақпай 

болып, ысырылып қалуына себепші 

болатын (Меніңше, қазақтілді үкіметтік 

емес ұйымдардың орыстілді ұйымдарға 

қарағанда аз болуы, қазақ тілді азаматтық 

қоғамның дамымай қалуының басты 

себебі де осында). Бұл мәселені мен де 

бірнеше мәрте көтеріп, халықаралық 

қорлардың басшыларымен қатты сөзге 

де  бардым. Осы келеңсіз жағдайды шешу 

мақсатында 1996 жылы «Демократияны 

оқытып үйрету және тарату» Орталығын 

құрып,  қазақ  тілінде  се  ми  нарлар  жүргізіп, 

оқытушылар  дай ын   дай  бастадым. 

Ұмытпасам, 1997 жыл дары ғана «Сорос­




1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал