«Мектептегі жеңіл атлетика теориясы мен əдістемесі» пəнінің оқу-əдістемелік кешені



жүктеу 0.78 Mb.
Pdf просмотр
бет3/8
Дата01.05.2017
өлшемі0.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Қазіргі уақыттағы жеңіл атлетика

 

Орта ғасыр кезінде жеңіл атлетиканың дамуына көп көңіл бөлінген жоқ. Осы спорттың 



кейбір элементтері кейбір халықтардың ойындарында сақталды.  

 

XVIII  –  ғасырда  жүгіру,  секіру  жəне  лақтыру  дене  тəрбие  жүйесінде  қайтадан  дами 



бастады.  Олимпиадалық  ойындарға  қызығушылық  басталды.  Гректердің  Олимпиадасын  қайта 

қалпына келтіру үшін немістердің қоғам қайраткерлері дене тəрбиесінің И.К.Гутс-Мутс (1759-

1839) жəне Г.Фит (1765-1836) тілектерін білдірді.  

 

Қазіргі  уақыттағы  жеңіл  атлетиканың  отаны  Англия  болды.  ХІІ  ғасырда  монускриптегі  



лондоншылардың  жеңіл  атлетикалық  жарыстары  еске  алынады.  ХVIII-ші  ғасырда  үлкен  тас 

жолдарда, қала арасында жəне ипподромдарда жүгіру кеңінен тарайды. 1770 жылы бір сағатқа 

жүгіру  белгілі  болды,  бірінші  рет  17-шақырым  300  м.  Кəсіпқой  жүгірушілердің  өнер  көрсетуі 

жақсы  дамыды.  XVII-ші  ғасырдың  ортасында  колледждің  жəне  университеттің  араларында 

жарыс  кеңінен  тарай  бастады.  1864  жылы  Оксфорд  жəне  Кембридж  университеттерінің 

арасында жеңіл атлетикадан жарыс өтті. Англияның ұлттық біріншілігі екі жыл соң, яғни 1866 

жылы  өтті.  Жеңіл  атлетиканың  дамуына  көп  əсер  еткен  1865  жылы  Лондондағы  жеңіл  атлет 

клубының  ашылуы  болды  .  1880-ші  жылы  ұлттық  жеңіл  атлеттер  ассоциясы  құрылды.  Көп 

кешікпей  жеңіл  атлетика  спорты  АҚШ-та  дами  бастады.  Англиядағы  сияқты  бірінші  кəсіптік 

жүгіріске  көңіл  бөлінді.  Соның  ішінде  көп  сағаттық  жəне  көп  күндік  жүгірістерге 

қызығушылық  болды.  Белгілі  кəсіпқой  жүгіруші  И.Рауль  12  сағат  ішінде  144  шақырым  64  м. 

жүгіріп  өтті.  Бірінші  жеңіл  атлетикадан  жарыс  1877-ші  жылы  болды.  Университет  біріншілігі 

1874-ші  жылы  болды.  1875-ші  жылы  АҚШ  біріншілігі  өтті.  Англия  мен  АҚШ-та  жеңіл 

атлетиканың  дамуы  барлық  Европа  елдеріне  əсер  етті.  Францияда  кейін  Германияда  дами 

бастады.  ХІХ-шы  ғасырдың  соңында  жеңіл  атлетика  спорты  көпшілік  Европа  елдерінде 

танымал болды.  

 

 

 



 

 

Қазіргі уақыттағы Олимпиадалық ойындар. 

 

 

Жеңіл  атлетиканың  дамуына  көп  əсерін  тигізгені  Олимпиадалық  ойындарды  қайтадан 

жандандыруы  болды.  1895  жылы  Афинада  гимнастикалық  жарыс  өтті,  Олимпиадалық 

ойындарға  ұқсас.  Бағдарламасына  жеңіл  атлетиканың  көп  түрлері  кірді.  Қысқа  жəне  орта 



қашықтыққа  жүгіру,  ұзындыққа  жəне  биіктікке  секіру,  дискі  жəне  найза  лақтыру.  Бірінші 

халықаралық  ойынның  ұйымы  француз  педагогы,  қоғам  қайраткері  Пьер  де  Кубертеннің 

есімімен  байланысты.  Олимпиадалық  ойындар  əрбір  елдердің  арасында  достық  арақатынасты 

қалыптастыруды сақтайды.  

 

1894  жылы  Кубертеннің  қолдауымен  Парижде  халықаралық  спортық  конгресс  болды. 



Осы конгреске 34 елден делегаттар қатысты, соның ішінде Ресей делегаттары да бар. Конгресте 

Олимпиадалық ойынды жандандыруды жəне І-ші Олимпиадалық ойынды 1896 жылы Грецияда 

өткізуге  шешім  қабылдады.  1896  жылдан  бастан  қазіргі  уақытқа  дейін  28  олимпиадалық 

ойындар өтті, бірақ соғыстың кесірінен мына Олимпиадалық ойындар өтпей қалды: 1916 жылы 

Токиода, 1944 жылы Хельсинкиде. 1928 жылға дейін Олимпиадалық ойындарға дейін тек қана 

ерлер  қатысты,  ал  1928  жылдан  бастап  əйелдерге  қатысуға  мүмкіндік  берді.  Олимпиадалық 

ойындарында жеңіл атлетиканың бағдарламасы ауыса бастады. 200 м-ге жүгіру ІІ Олимпиадада 

қосылды,  5  жəне  10  шақырымға  жүгіру,  4  х  100  жəне  4  х  400  м-ге  жүгіру  V  Олимпиадада 

қосылды.  Көп  сайыс  бірінші  рет  ІІІ  Олимпиада  бағдарламасында  пайда  болды.  Əйелдер 

Олимпиадалық  жарысының  бағдарламасы  кеңейді.  ІХ  Олимпиадада  100  м-ге  жəне  800  м-ге 

жүгіруден, эстафеталық жүгіріс 4 х 100 м., биіктікке секіру, дискі лақтырудан болса, соған 200, 

400  жəне  1500  м.,  ұзындыққа  секіру,  ядро  итеру,  найза  лақтыру,  кедергілі  жүгіру,  бес  сайыс, 

жеті сайыс ауыстырылды, 80 м-ге кедергілі жүгіру 100 м-ге жүгіру болып ауыстырылды.  

 

І-ші Олимпиадаға Афинаға 13 мемлекеттен 285 спортшылар қатысса, Х-шы Олимаиадаға 



81 мемлекеттен келді. І-ші Олимпиадада Афинада 8 мемлекеттен келген 59 жеңіл атлет, жеңіл 

атлетиканың 12 түрінен сайысқа түсті. Соның ішінде 9 түрінен американдықтар жеңіске жетті. 

Гректерде  тек  қана  марафондық  жүгіруден  С.Луне  ұлтық  батыр  атанып,  алтын  медальға  ие 

болды. 


 

ІІ-ші  Олимпиада  ойындары  1900-ші  жылы  Парижде  сəтсіз  өтті.  Сол  уақытта  əлемдік 

көрме  ашылып  мамырдан  қазанға  ауыстырылды,  жеңіл  атлеттерге  уақыт  қолайсыз  болды. 

Олимпиадаға 20 мемлекеттен 1000 спортшы қатысты. Жеңіл атлетика бағдарламасына 12 жаңа 

түр еңгізілді.  

 

ІІІ-ші  Олимпиада  1904  жылы  АҚШ-та  Сент-Луисте  өтті.  Бұл  Олимпиадада  да 



американдықтарға тең келетін қарсыластар болған жоқ.  

 

IV-ші    Олимпиада  ойындарында,  Олимпиада  тарихи  үлкен  қадам  басты.  Олимпиадаға 



арнап  жаңа  стадион  салынды,  жеңіл  атлетиканың  жарысының  жаңа  бағдарламасы  жасалды 

жəне жаңа жарыс ережесі құрастырылды. Рейя Юри «резинкі адамы» атанды. Үш Олимпиадаға 

қатысып қатарынан 8 алтын медаль алды.  

 

V-ші Олимпиада 1912 жылы Стокгольмде өтті. Осы жылы жеңіл атлеттер  федерациясы 



құрылды,  əлемдік  рекордтар  жазып  отыратын  Олимпиада  батыры  болып  американдық  бес 

сайыс пен он сайыстан жеңімпаз атанды.  

 

VII-ші  Олимпиада  8  жылдан  кейін  1920  жылы  Антверпенде  өтті.  Пьер  де  Кубертен 



Олимпиадалық  ойынның  эмблемасы  ретінде  5  кішкене  шеңбер  ойлап  шығарды.  Ондағы 

мақсаты бес материктің спортшыларын бірлікке шақыру болды. (Көкшіл шеңбер Европа, қызыл 

Америка,  сары  Азия,  қара  Африка,  жасыл  Австралия.)  Пьер  де  Кубертеннің  ұсынысымен 

Олимпиаданың əн ұраны жəне жалауы бекітілді.  

 

VIII-ші  Олимпиада 1924 жылы Парижде өтті.  1900 жылғы қателіктерін түзеп жақсылап 



əзірленген, 6 əлемдік рекорд қойылды.  

 

ІХ-шы Олимпиада 1928 жылы Амстердамда өтті. Бірінші рет əйелдер қатысты. 880 жеңіл 



атлеттер қатысты 120-сы əйелдер болды. Алтынның көбі американдықтарға тиді. 

 

Х-шы 1932 жылы Лос-Анджелесте өтті. Негір Э.Толана 100 метрге жүгіріп рекорд қойды 



10,3сек., 1960 жылы өзгертілді.  

 

ХІ-ші  Олимпиадалық ойын 1916 жылы Берлинде өтті. Негір Д. Ауэла 4 алтын алды. 



 

XIV-  ші  Олимпиада  1948-ші  Лонданда  2-ші  дүниежүзілік  соғыс  аяқталғаннан  кейін 

болды. Голландық спортшы Ф.Бланкерс-Кун 4 алтын алды. 

 

XV-ші  Олимпиада  1952-ші  жылы  Хельсинкиде  өтті.  Осы  Олимпиадаға  ҚСРО 



спортшылары  қатысты.  Біздің  спортшы  жеңіл  атлеттер  2  алтын,  8  күміс,  7  қола  медальдарын 

алды.  Американдықтардан  кейін  екінші  орында  болы.  Осы  ойында  9  əлемдік  рекорд,  29 

Олимпиадалық рекорт жаңарды. 

 

XVІ-шы  Олимпиада  1956  жылы  Мельбурнде  өтті.  Бұнда  6  əлемдік  рекорд,  27 



Олимпиадалық рекорд қойылды. Советтік Стайер В.Куц 5000 м. жəне 1000м. қашықтықты ұтып 

алды. Советтік жеңіл атлеттер 5 алтын, 7 күміс, 10 қола медаль ұтып алды.  

 

XVІІ-ші  Олимпиада  1960  жылы  Римде  өтті.  Америка  құрама  штаты  бірінші  рет  СССР 



командасына  ұтылды.  Жеңіске  жеткен  жеңіл  атлеттер          П.Болотников,  Р.Шевлакадзе, 

В.Брумель, В.Голубничий, В.Цыбуленка, В.Рудешков, В.Крепкина, Н.Пономорева, Э.Озаминос.  

 

XVІІІ-ші  Олимпиада  1964  жылы  Токиода  өтті.  СССР  командасы  жүгіру  түрінен  2  қола 



медаль алды.  

 

ХІХ-ші  Олимпиада  1968  жылы  Мехикода  өтті.  Негір  Р.Бимона  8,90  метр  ұзындыққа 



секірді.  

 

ХХ-шы  Олимпиада  1972  жылы  Шайхенде  өтті.  Осы  Олимпиадада  да  ҚСРО  жеңіл 



атлеттерін  ГДР  атлеттері  кейбір  түрлерінен  ұтып  алды.  Ал  американдықтарды  үшінші  орынға 

түсірді.  СССР  спринтері  В.Борзов  100  жəне  200  метрге  жүгіруден  алтын  медаль  алып  келді. 

ГДР-дің жеңіл атлеттері 100-ден бастап 800 метр аралықта барлық қашықтықтарды ұтып алды. 

 

ХХІ-ші  Олимпиада  1976  жылы  Монреальде  өтті.  Советтік  жеңіл  атлеттер  бұрынғы 



жетістіктерінен  төмен  көрсетті.  Олар  ГДР  жəне  АҚШ-тан  кейін  үшінші  орынға  тұрақтады. 

Советтік жеңіл атлеттер 4 алтын, 4 күміс, 10 қола медальдарын ұтып алды. Осы Олимпиадада 

лақтырушылар  көзге түсті, балға лақтыру Ю.Седок, А.Стеридов жəне А.Бандарчук үш орынды 

Советтік  лақтырушылар  жеңіп  алды.  Ал  Т.Казаркина  800  жəне  1500  метрге  екі  алтын  əкелсе 

жəне В.Санеев үш адымнан секіруден бір алтын əкелді. 

 

ХХІІ-ші Олимпиада Москвада өтті АҚШ осы Олимпиадаға қатыспады. Тарихта бірінші 



рет  Советтік  жеңіл  атлеттер  4х100  м,  4х400  м  ерлер  жəне  4х100  м,  4х400  м,  əйелдер 

эстафеталық  жүгіруден  жеңімпаз  атанды.  Қыздарымыз  800  метрге  жүгіруден  əлемдік  рекорд 

қойса,  1500  метрге  Олимпиадалық  рекорд  қойды.  Эфиопиялық  М.Иифера  атап  кетпеуге 

болмайды, ол 39 жасында 5000 жəне 10000 қашықтыққа жүгіріп жеңімпаз атанда.  

 

ХХІІІ-ші Олимпиада 1984 жылы Лос-Анжелесте өтті. Американдықтар Олимпиаданы өз 



мақсаттарында  өткізді.  Оған  Социалистік  елдердің  спортшылар  қатысқан  жоқ  саясатқа 

байланысты.  «Достық-84»  социалистік  елдері  үлкен  жарыс  өткізді.  Биіктікке  секіруден 

«Фосбери-Флоп»  тəсілі  пайда  болды.  Ядрода  кішкене  өзгешілік  енді,  секіріп  итеру  енгізілді. 

Осылай жарыс жағдайын өзгерту спортшыларға үлкен көрсеткіштер көрсетуге мүмкіндік берді.   

 

Жеңіл атлетика жаттығуларына классификация жəне жалпы 

сипаттама. 

Жеңіл  атлетика  –  спорттың  түрі  ретінде  адам  баласы  үшін,  мынадай  дене  жаттығуларын 

біріктіреді:  жүру,  жүгіру,  секіру  жəне  лақтыру.  Сонымен  қатар  жеңіл  атлетика  ғылыми-

педагогикалық  пəн  болып  саналады.  Өзіне  тəн  ілімі,  əдісін,  тактикасын  үйретуін  жəне 

жаттығуын  қарайтын  сұрақтыры  болады.  Басқа  пəндер  сияқты  педагогикалық  пəн  ретінде 

философияға  жəне  басқа  да  аралас  ғылымға  –  физиологияға,  психологияға,  анатомияға, 

биомеханикаға, медицинаға негізделеді. 

 

Жеңіл  атлетика  дене  тəрбиелеу  мəдениеті  жəне  педагогикалық  институттарда  ілімін 



оқуға,  əдістемесін  үйретуге,  осы  спорттың  негізгі  əдісін  меңгеруге,  білімін  алуға  жəне  өз 

еркімен мектепте педагогикалық жұмысты жүргізуге қарап дайындады.  

 

Жеңіл атлетика дене жаттығуларының 5 түрінен тұрады: спорттық жүру, жүгіру, секіру, 



лақтыру жəне көп сайыстан. Осы түрлердің өзіне тəн түрлері жəне тəсілдері болады.  

 

Спорттық  жүру  –  адам  баласының  табиғи  қозғалыс  тəсілі.  Спорттық  жүрістің 

қарапайым  жүрістен  айырмашылығы  үлкен  жылдамықта  өзіне  тəн  əдісі  болады  жəне  үлкен 

жылдамдықты  қамтамасыз  етіп  қозғалысты  үнемдейді.  Спорттық  жүріспен  айналысқанда 

жүректің,  тыныс  алу  мүшелерінің  жəне  басқа  да  ағзаның  мүшелерінің  жұмыстары  жақсарып 

нығаяды.  Жарыс  кезінде  қиындықты  жеңуге,  шыдамдылыққа,  төзімділікке,  жігерлілікке 

тəрбиелейді. 


 

Спорттық жүрістен жарыс стадион жолдарында мына қашықтықтардан өтеді: 3, 5, 10, 15, 

20,  30,  50  шақырымдарға.  Сонымен  қатар  стадион  жолдарында  1  сағаттық  жəне  2  сағаттық 

жүріс болады. Спортшылар жарыстың ережесін бұзбаулары қажет. Аяқтың жермен байланысы 

(1 немесе 2 тірек кезең) болуы қажет. 

 

Жүгіру  –  жеңіл  атлетикада  негізгі  жəне  басты  түрі  болып  табылады.  Жүгіру  барлық 

жарыстың  орталық  бөлімі  болып  тұрады.  Жүгіру  жеңіл  атлетика  жаттығуларының  атап 

айтқанда  ұзындыққа  секірудің,  биіктікке  секірудің,  сырықпен  жəне  үш  адымдап  секірудің, 

найза,  гранат,  доп  лақтырудың  құрамдас  бөлігі.  Паркте  немесе  тоғайда  жай,  ұзақ  жүгіріс 

гигиеналық,  сауықтыру  маңызы  бар.  Жылдам,  спринттік  жүгіріс  жылдамдық-күш  сапасын,  ал 

орта  жəне  ұзын  қашықтыққа  жүгіріс  –  шыдамдылықты,  төзімділікті,  кедергілі  жүгіріс  – 

ептілікті, жоғарғы қозғалыстың үйлесімділігін келтіріп жетілдіреді.  

 

Жүгіру  –  тегіс  жерде,  атап  айтқанда  стадиондардағы  жолдарда,табиғи  кедергілерде, 



кросс жəне қолданбалы кедергілерге жүгіру жəне эстафеталық жүгіріс болып бөлінеді. 

 

Қысқа арақашықтық 30 метрден бастап 400 метрге дейін классикалық түрлеріне жататын 



арақашықтықтар: 100, 200, 400 метр. Орта арақашықтық 500 метрден бастап 2000 метрге дейін 

классикалық  түріне  жататын  арақашақтықтар:  800  метр,  1500  метр.  Ұзын  арақашықтық  3000 

метрден  бастап  10000  метрге  дейін,  классикалық  түрлеріне  жаттатын  арақашықтықтар:  5000, 

10000  метр.  Үлкен  ұзын  арақашықтық  –  20,25,30  шақырым,  бір  сағаттық,  екі  сағаттық  жəне 

марафондық  жүгіріс  42  км.  195  м.  Кросс  500  метрден  бастап  14  шақырымға  дейін,  сонымен 

бірге  тас  жолмен  30  шақырымға  дейін  жүгірістер  өткізіледі.  Кедергілі  жүгіру  стадиондағы 

жолдарда  50  метрден  400  метрге  дейін  классикалық  түріне  жататын  қашықтықтар:  кедергіл 

жүгіру: қойылған кедергілерден, су құйылған шұңқырдан тұрады. Мына қашықтықтардан 1500, 

2000 жəне 3000 метрден классикалық түріне жататын арақашықтықтар. 

 

Эстафеталық жүгіріс қашықтықтың ұзындығына, этаптың санына қарай бөлінеді, қысқа 



қашықтыққа  өтуі  мүмкін:  4х60  м,  4х100  м,  4х200  м,  4х400  м,  4х300  м.  Классикалық  түріне 

жататын орта қашықтық: 3х800 м, 4х800 м, 10х1000 м, 4х1500м., аралас эстафета: 400 + 300 + 

200 + 100 немесе 100 + 200 + 300 + 400 м. немесе 800 + 400 + 200 +100 м. 

 

Секіру  –  жеңіл  атлетикада  ұзындыққа,  биіктікке,  үш  адымдап  жəне  сырықпен  секіру 

болып  бөлінеді.  Олар  бəрі  де  екпінді  жүгірістен  орындалады.  Секіру  əр  түрлі  тəсілдермен 

орындалады. Ұзындыққа секіру мына тəсілдермен орындалады: «аяқты бүгіп» тəсілімен, «иілу» 

тəсілімен жəне «қайшылап» тəсілімен. Биіктікке секіру мына тəсілдермен орындалады: «аттау» 

тəсілімен,  «домалау»  тəсілімен,  «толқын»  тəсілімен,  «асырма»  тəсілімен,  «фосбери-флоп» 

тəсілімен. Үш адымдап секіру үш сатыдан тұрады: секіріп итеруден,  адымнан жəне секіруден. 

Ал сырықпен секіру сырықтың көмегімен тіреп секіру арқылы орындалады. Секіру біріншіден 

секірулігін,  жылдамдық-күшінің  сапасын  адам  баласының  жан-жақты  дамытуға,  ептілікке, 

ержүректілікті дамытып тəрбиелейді.  

 

Лақтыру  –  бұл  жаттығу  күш-жылдамдығы  сипатында  белгілі  бір  снарядты  алысқа 

лақтыру.  Аяқ-бел,  иық-қол  күштерінің  аз  уақытқа  күш  салуы.  Лақтыру  күш  арқылы  дамып, 

жылдамдық,  ептілік,  қозғалыстың  икемдігі  арқылы  жетілдіреді.  Лақтыру  мына  түрлерге 

бөлінеді: негізгі түрлері диск, найза, балға,  ядро. Қосымша түрлері гранат, кіші доп. Бұлардың 

өздеріне тəн əдісі мен тəсілдері болады. 

 

Көп  сайыс  –  жеңіл  атлетика  түрлерінен  тұрады.  Неше  түрден  тұрса  солай  аталады. 

Жеңіл  атлетиканың  мына  түрлерінен:  жүгіру,  лақтыру,  секіруден  тұрады.  Қазіргі  уақытта 

əйелдер  арасында  бес  сайыс,  жеті  сайыс,  ал  ерлер  арасында  он  сайыс,  жеті  сайыс  жəне  бес 

сайыс жақсы дамыған. Көп сайыстың қорытындысы ұпай санымен анықталады. 

 

Үйрету мен жаттықтыру педагогикалық процестің бір бөлімі. 

 

 

 



  Жеңіл атлетикада үйрету – бұл педагогикалық процес жеңіл атлетке керекті білімді жетілдіру 

жəне  біліктілік  дағдыны  меңгеру.  Бұл  процес  –  белгілі  бір  мақсатқа  жету  үшін,  арнаулы 

ұйымдастырылған. Ол педагог-жаттықтырушы мен қарым-қатынасты талап етеді, бір жағынан 

педагог-жаттықтырушы, екінші жағынан үйренуші. 



   

Үйрету  процесі  кезінде  үйренуші  арнаулы  білім  алады,  педагог-жаттықтырушы  оларды 

арнаулы  сөздікпен  таныстырады  жəне  жеңіл  атлетика  жаттығуларының  үйрету  ережесін  жəне 

орындау тəсілін түсіндіреді. Сөйтіп, əрекет бағдарламасы белгіленіп, болашақ əрекеттің моделі 

құрастырылады. Үйретудің жетістігі көпіне студенттердің арнаулы біліміне ғана емес сонымен 

қатар  қозғалысты  білу  дағдысына  байланысты.Жеңіл  атлетикада  бір  түрінің  қозғалысын 

əдісімен  дұрыс  орындау  үшін,  оны  толық  меңгеру  қажет  жəне  білікті  дағдысын  жинау  үшін 

мүмкіншілік туғызу керек. Үйренушіде қозғалыс мүмкіншілігімен білім дағдысы қалыптасады 

– бұл процесті тиімді деп санайды.  

   


Үйрету процесі кезінде студенттер қысқа уақыт ішінде терең жəне жан-жақты білім алу 

керек, болашақ педагогикалық өміріне байланысты арнаулы кəсіптік дайындығына керек.  

   

Жеңіл  атлетика  түрлерін  меңгергенде  қолданады:  көрсету  арқылы  үйрету,  істеп  көру 



жəне  қате  арқылы  үйрету,  басқа  кісі  арқылы  бағдарламалы  үйрету,  ішінде  соңғы  екі  үйретуге 

көп  көңіл  бөлген  жөн,  бұлар  бір-бірімен  байланысты.  Негізгі  хабарламадан  басқа  үйренуші 

педагогтан тікелей қозғалысты орындағаны туралы қосымша хабар алады. (субьектілік) əдістік 

туғызуға байланысты (обьектілік)    

   

Жеңіл атлетика түрлерін үйрету кезінде көп жылдық жұмыстың қортындысында жалпы 



педагогикалық  ережесін  жасау,  жеңіл  атлетикалық  жаттығуларды  типтік  үлгімен  үйрету  үш 

этаптан тұрады: 

   

1-ші этап. Мақсаты: жеңіл атлетика жаттығуларымен айналысшыларға осы жаттығудың 



əдісі туралы дұрыс ұғым құру. 

   


Амалы:  1.  Жаттығудың  негізгі  ережелерін  айтйп  түсіндіру  жəне  жарыстың  ережесіне 

орындау жағдайына байланысты. 

   

2. Жарыстың ережесіне сай жаттығудың əдісін əдемілеп көрсету. 



 

 

Жүгіру түрлері мен орындалу техникасы. 

Жүру мен жүгірудің негізгі əдістері. 

Дене тəрбие жүйесінде жеңіл атлетика ең маңызды құралдардың бірі 

болып табылады. Жеңіл атлетиканың элементтері енбген спорт түрлері жоқ десе де болады. 

Жүрудің, жүгірудің алуан түрлерін, секірулер мен лақтыруларды қамтитын жеңіл атлетика көп 

құрал жабдықтарды қажет етпейді. Сондықтан да онымен айналысуға мүмкіндіктер көп. 

 

Жүру  –  адамның  орнынан  қозғалуының  негізгі  əдісі.  Балалық  шақтан  əдеттегі  жүріске 



мейлінше тиімді дағдыны қалыптастыра отырып, оны үздіксіз жетілдіру керек.  

 

Жүру –  егер таза ауада өткізілетін болса, онда ол жүрек-тамыр аппаратын жақсартатын 



жəне  барлық  тіршілік  функцияларын  жақсартатын  дене  жаттығуларының  ең  қолайлы 

түрлерінің 

бірі 

болып 


табылады. 

Сонымен 


қатар 

жүрумен 


шұғылданған 

кезде 


шұғылданушылардың  күш-қабілеттеріне  сəйкес  денеге  түсетін  ауырлықтарды  реттеп  отыруға 

мүмкіндік бар. Жүруді спорт алаңында дене жаттығуы ретінде, сонымен қатар серуен кезінде де 

шынығу  мақсатында  қолданған  жөн.  Емін-еркін,  кең  адымдап,  қолды  сілтеп  жəне  мүсінді 

жақсы  ұстап  (бүкіреймей,  денені  қатайтпай  дұрыс  ұстап,  иықты  сəл  ғана  көтеріп,  басты  тура 

ұстап,  аяғының  астына  қарамай)  орындау  қажет.  Мүсінді  дұрыс  ұстау  оқушылар  үшін  өте 

маңызды, өйткені бұл қалыпты тыныс алу жəне қан айналымы үшін қолайлы жағдайды едəуір 

дəрежеде қамтамасыз етеді. 

 

Үлкендерге  қарағанда  жастардың  иықты  кең  жазып  жүруге  көбірек  көңіл  бөлгендері 



жөн.  Жүрген  кезде  адым  кең  əрі  жұмсақ  басылуы  қажет.  Бұл  үшін  аяқты  жерге  өкшемен  қою 

жəне сонымен бірге тізеден бүгу қажет. Аяқ өкшеден кейін бүкіл табанға басылады жəне содан 

кейін  аяқтың  ұшын  баса  отырып,  аяқтың  барлық  буындарын  жаза  отырып  итеріледі.  Аяқты 

басу тура болуы немесе олар сыртқа қарай шығыңқы болуы мүмкін 

  

Аяқтың  табанын  қалыптан  тыс  сыртқа  шығыңқы  басу  жəне  «қисық»  басу  кемшіліктің 



бірі болып табылады. Сондықтан бұған немқұрайлы қарамау керек. Дененің қозғалу бағытына 

көлденең теңселуі  немесе аяқтың ұшымен тым жоғары көтеріліп жүру тиімсіз, яғни бұл дұрыс 

жүрмеу  болып  табылады.  Жүру  кезінде  қол  иықтан  жəне  шынтақ  буындарынан  барынша  бос 


ұсталады.  Жұмсақ,  ырғақты  жүруді  қамтамасыз  ету  үшін  бір  қол  шынтақ  буындарынан  сəл 

иіліп,  алға,  ішке  қарай  кең,  еркін  сілтеледі,  ал  екінші  қол  бұл  кезде  шынтақ  буындарынан 

жазылып, кейін қарай сілтеледі. Алға қарай əр жақтағы аяқ пен қол бірге шығарылады.  

 

Жүрудің негізгі қарқынын – бір минутта 100, 120, 130 қадам жүруді меңгеру керек. Егер 



жүріс дене жаттығуы мақсатында қолданылатын болса, онда тез қарқынмен жүруді бір минутта 

130-150 қадамға дейін жеткізу керек. Бірақ жүруді демалу мақсаты үшін де пайдалануға болады 

жəне бұл керек те, мұндай жағдайда қысқа адымдап, бір минутта 80 қадамнан 110 қадамға дейін 

жүруге көбірек көңіл аударылады. 

 

Əр  адам  негізгі  қарқынмен  жүргендегі  өз  адымдарының  орташа  ұзындығын  білулері 



керек.  Осы  мақсатта,  серуендеп  жүргенде  өз  адымының  ұзындығын  анықтауға  көмектесетін 

арнаулы  тапсырмаларды  орындау  керек.  Мысалы,  бір  минутта  100  рет  адымдап  жүру 

қарқынымен 1 км жер жүріп, өз жүрісінің орташа қашықтығын анықтайды. Ол үшін тапсырма 

ретінде берілген бір километр жерді неше рет адымдап жүргенін санап шығуы керек.  

 

Жүрудің  бірнеше  тəсілі  бар  екендігі  баршаға  мəлім.  Əдеттегі  жүрістен  өзгеше,  еңкейе 



басып  жүруді  де  қолдану  қажет.  Еңкейе  басып  жүрудің  жай  жүрістен  шапшаңдығы  жағынан 

артықшылықтары  бар.  Ол  неғұрлым  үлкен  адымдап  жүру,  денені  аздап  алға  қарай  еңкейтіп 

ұстау жəне табанды мейлінше тіке басу. 

 

Тірелетін аяқ итерілген кезде толық жазылуы қажет. Жүрістің бұл түрін бос топырақты 



жермен жүрген кезде орындау қажет жəне тауға көтерілген кезде өмірге қажетті дағды ретінде 

пайдалануға болады.  

 

Күнделікті  қарапайым  жүріспен  жəне  жүрелеп  жүрумен  қатар,  мейлінше  тез  жүрудің 



əдісін  спорттық  адымдап  жүру  əдісін  үйрену  керек.  Жұмыс  практикасы  12-13  жастан  бастап 

осы əдісін ер балалар қызыға жəне ойдағыдай меңгере бастайтынын көрсетіп жүр.  

 

Спорттық  жүріске  үйренуді  мейлінше  кең  адымдап,  əдеттегідей  жүруден  бастау  керек, 



алайда  ол  кезде  жүрудің  біркелкі  болуын  сақтап  отырған  жөн.  Мұнда  мейлінше  кең  адымдап 

жүруге  болады.  Қолды  артқа  қарай  қатты  сілтеу  арқылы  қолдың  тура  сілтеніп  жұмыс  істеуі 

жəне  аяқ  табанын  тура  басу,  жамбастың  алдыңғы,  артқы  бағытқа  кеңінен  жұмыс  істеуіне 

себепші  болады,  ал  –  бұл  адымдап  жүрудің  кепілі.  Сонымен  қатар  тура  сызықпен  жүруді 

əдістемелік тəсіл ретінде қолдану пайдалы болмақ. Бұл кезде аяқтың табанын сызыққа тура қою 

керек  жəне  жерден  аяқ  өкшесін  ажыратқан  (алған)  кезде,  артта  тұрған  аяқтың  ұшын  сыртқа 

қарай беріп, табанын жерден итеріп, көтеріп аларда ажыратады. 

 

Мынау  есте  болсын:  ылғи  бірқалыпты  жүру,  яғни  ұзақ  уақыт  бойы  бір  қарқынмен 



орындалатын жүрістің белгілі бір түрін қолдану керек, қалыптан артық шаршатады. Сондықтан 

кейде  8-10  км.  қашықтыққа  қала  сыртына  серуенге  шыққанда  жүріс  қарқынын  өзгертіп  отыру 

керек, сонымен бірге жүрудің түрлерін де біраз өзгертіп отырған жөн болды. 

 

Айтқандай  спорттық  тəсілмен  жүру,    техникалық  жағынан  алып  қарасақ,  жай  жүрістен 



көптеген  айырмашылығы  бар.  Спорттық  жүрістің  жылдамдығы  жоғары  жəне  аяқтың  жермен 

байланысы  сақталмаса,  онда  спорт  ережесі  бұзылады  деп  есептелінеді  де,  екі  рет  ескертуден 

кейін спортшы сайыстан шығарылатыны естерінде болсын.  

 

Жеңіл  атлетикалық  жаттығулардың  ішінде  жүгірулер  үлкен  маңызға  ие.  Жеңіл 



атлеикасыз, оның ішінде жүгірусіз бірде-бір спорт түрі жоқ десе де болады. Жүру мен жүгіру – 

күнделікті  өмірде  кездесетін  дене  жаттығуларының  табиғи  түрі.  Осы  екеуімен  күнделікті 

жаттығу  адам  денесінің  негізгі  мүшелері  мен  жүйелерінің  функцияларына  тиесілі  əсерін 

тигізеді, жүрек-тамыр жүйесін нығайтады, тынысалу  мүшелерінің қызметін жақсартады, бұкіл 

организмнің  төзімділігін  арттырады.  Жүгірудегі  спорттық  түрлі  қимылдар  жылдамдықты, 

күштілікті, икемділікті, шыдамдылықты шыңдайды. Жүгіру стадиондағы, спорт алаңдарындағы 

жүгіру жолдарында, шеңбер боймен əр түрлі қашықтықта өткізіледі.  

 

Спорттық  əдісі  –  жаттығуды  орындау  тəсілі  болып  саналады.  Жеңіл  атлетикалық 



жаттығуларда  да  неше  түрлі  тəсілдермен  орындауға  болады.  Тəсілдері  əртүрлі  болуы  мүмкін, 

бірақ негізі жалпы болып қалады. Əдіс – қозғалыстың көрінісіне ғана жатпайды, сонымен бірге 

орындалу  сапасы,  күш  түсуінің  кезеңімен  қайталануы,  жылдамдықтың  өзгеруі,  ырғағы, 

спортшының ішкі күшіне байланысты жəне сыртқы əсер ететін күшке жəне тірек реакциясына 



қатысты.  Əрбір  қозғалыс,  адам  денесінің  қозғалуы,  ішкі  жəне  сыртқы  күшке  жəне  белгілі  бір 

дене  заңына  бағынышты  болады.  Мысалы,  жүгіргенде.  Жеңіл  атлетика  жаттығуларын 

орындауда  тəсілін  таңдап  алу,  жарыстың  ережесінің  талабынан  басқа  спортшының  басты 

мақсаты – эффектілігін, үнемділігін, қарпайымдылығын таңдап алу.  

 

Спорттық  жүріс  –  үлкен  ара  қашықтықты,  үлкен  жылдамдықпен  өтуге  көмектеседі. 



Спорттық жүрісте негізгі қашықтық 20-50 шақырым, əйелдерде   5-10 шақырым. Адам баласы 

қарапайым  жүрісте  сағатына  5-6  шақырым  өтсе,  минутына  100-120  адым  аттаса,  ал  спорттық 

жүрісте көрсеткіштері өседі, сағатына 12-14 шақырым өтеді, ал минутына 180-210 адым басып 

өтеді. Адымның ұзындығы өзгереді. Қарапайым жүрісте 70-80 см болса, спорттық жүрісте 110-

120 см болады. 

 

Спорттық  жүріс  жəне  жүгіру  циклді  қозғалысқа  жатады,  бірдей  қозғалыстың  көп  рет 



қайталануы. Оң жəне сол аяқпен адым, қос адым бір – цикл болады. 

 

Жүру  мен  жүгіруде  қол  мен  аяқтың  қозғалысы  қатар  айқасып  келеді.  Жүруде  иықпен 



жамбас қиын қарсы қозғалыс көрсетеді. Жүруде бір циклде екі кезең болады: бір тірек жəне екі 

тірек  ауысып  келеді,  ал  жүгіруде  екі  тірек  ұшу  қозғалысымен  ауысады.  Бір  тірек  кезеңді,  екі 

сатыға бөлеміз: артқы адым жəне алғы адым. 

 

Бірінші  саты:  артқы  адым  аяқты  жерге  тіреп  тұрған  кезден 



басталып, аяқ тіке тірекке келгенде бітеді.  

 

Екінші  саты:  алғы  адым  (сілтейтін  аяқ)  тіке  тіректе  тұрған  кезде 



басталып, аяқты жерге тіреген кезде бітеді.  

 

Бір мезгілде басқан аяқпен екі тірек кезеңі екі сатыға бөлінеді: алға 



итеру жəне артқа итеру болып (екі тірек). 

 

 Бірінші  саты  алға  итеру,  аяқты  тіреген  кезден  басталып,  тікелей 



тірекке келгенде бітеді. 

 

Екінші  саты  артқы  итеру  (тірек)  тікелей  тірек  кезден  басталып, 



аяқты тірек кезден алған кезде бітеді (екі тірек). 

 

Спорттық  жүрісте  бір  тірек  жəне  екі  тірек  жағдайымен  ауысып 



отырады. Ең бастысы итерген кезде артқы адым ал сілтеген кезде аяқты алғы адым.  

 

Жүру  мен  жүгірудің  айырмашылығы  жүрген  кезде  аяқтың  үнемі 



жермен байланысы, ал жүгірген кезде ұшу сатысы бар. 

 

Жүруде  жəне  жүгіруде  ішкі  жəне  сыртқы  күштің  əсер  етуімен  болады.  Ішкі  күшке 



жататындарқозғалыс  аппаратындағы  қарсылық  бұлшық  еттері  жиырылғанда  болатын,  ал 

сыртқы ауырлық күші, орталық əсердің қарсылығы жəне тірек реакциясы. Ауырлық күші үнемі 

əр  уақытта  бір  бағытта  тігінен  төмен  қарай  істеледі,  адам  баласы  орнында  немесе  қозғалыста 

болсын, жерге тіреліп тұрса да немесе ауада ұшып жүрсе де бағынышты емес. 

 

 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 0.78 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет