Мектебінде



жүктеу 3.57 Kb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата11.04.2017
өлшемі3.57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                   
Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
       МЕКТЕБІНДЕ 
Казахский язык и литература 
             в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
 2001 жылдың
қаңтар айынан          
 5/2011  
МАМЫР
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО – ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
   
Жаңылхан  АДАМБАЕВА,  Рақыш  ӘМІРОВ, 
Берікжан 
ӘЛМҰХАМБЕТОВ, 
Айша 
ӘЛІМЖАНОВА,  Шәмша  БЕРКІМБАЕВА,  Роза 
БАТТАЛ,  Әлімхан  ЖҮНІСБЕК,  Қарлығаш 
ЖҮНІСХАНОВА, Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар 
ҚАДЫРҚҰЛОВ,  Ольга  МЫРЗАГЕЛДИНОВА,       
Фаузия  ОРАЗБАЕВА,  Күлпәш  САРИЕВА,  Пиалаш 
СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

                          МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                         Ғылыми ойлар отауы
К.ИБРАЕВА,                                    Қазақстандағы этникалық мәдени 
Б.ҚАЙЫРҒАЛИЕВА,                    мұраларды оқу-тәрбие процесінде
С.ТІЛЕУШЕВА.                             пайдалану...............................................................3
Рақымжан ТҰРЫСБЕК.               М.Қашқаридің туғанына - 1000 жыл................10
                                           В мире педагогики
Бибинур КИСИКОВА.                  Использование музыки на занятиях 
                                                           английского языка...............................................15
Нургуль БАКТИЯРОВА,              Развитие личности ребенка через 
Марина ГАУС,                                триязычие............................................................18
Татьяна МИТРЕНКО.
Айгуль САПАРОВА.                     Фразеология - совокупность устойчивых
                                                           выражений...........................................................22     
                                           
Мұғалімдерге көмек     
Зейнеш АЙМАХАНҚЫЗЫ.         Кәсіптік бағдар өрісі...........................................35
Ләззат ШОРТАНБАЕВА.             Қазақ тілі сабақтарында мақал-мәтелдерді 
                                                           пайдалану.............................................................39
Гүлмира ЖАНАЙДАРОВА.         Қазақ  тілінен жазғы сауықтыру алаңындағы
                                                           жұмыс жоспары...................................................42
Айжан МАНАБАЕВА.                   Мектеп жасына дейінгі баланың адамгершілік,
                                                            экологиялық тәрбиесін қалыптастырудағы
                                                            тәрбиешінің рөлі................................................54        
                                    
Тиімді әдіс - баршаға ортақ
Мейрамгүл АБАТОВА.                 Жаңа  инновациялық технологияларды
                                                           пайдалану - білім сапасын арттырудың 
                                                           негізгі шарты.......................................................57
                                
Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті
Нұрсұлу ҚАЗБЕКҚЫЗЫ.             Абайдың қара сөздерін оқыту............................62                              
Айжан ТӘТТІБАЕВА.                   Сүйінбай Аронұлы. «Жақсы мен жаман 
                                                           адамның қасиеттері»...........................................65
Нұргүл ШАЯХМЕТОВА.             Абайдың отыз сегізінші қара сөзі......................69
Мереке ӘДІЛХАНҚЫЗЫ,            Абай - қазақ әдебиетінің шамшырағы..............73
Анна МАРУХИНА.  
                                          Интерактивті сабақ 
Құралай БАЛАБЕКОВА.              Қызығы көп мұхиттар........................................78
                                   Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Райхан ЕСКЕНДІРОВА.              Грамматиканы қайталатқан қазақтың 
                                                           ұлттық тағамдары...............................................83
Дидар ОПАНОВА.                         Ойлау қабілетін арттырған жұмбақтар.............87
Нүрилә ХАСЕНҚЫЗЫ.                     Жаңа сөздер - азық-түлік дүкенінде...................92
Нұржамал НҰРПЕЙІСОВА.        Сөздік қорды молайтқан стадион......................96
Рымғайша ШИЛИЯСОВА.          Тілді ұстартқан ұлттық киімдер........................98
Ментай ҚОЗҒАНБАЕВА.              Салалас құрмалас сөйлем................................102
Ғалия МЫРЗАҒҰЛҚЫЗЫ.          Көсемшені көркейткен бейнелеу өнері..........109
Жұлдыз СҰЛТАНОВА.                 Мемлекеттік ту - мерейім!...............................117
Қанапия БАРАҚАТОВА.               Бізді сөйлеткен көктемгі еңбек........................121
Хадиша ЗЕЙНОЛДАҚЫЗЫ.         Әңгіме арқауы - менің үйім..............................124
                                            
 Білім сынағында  
Ардақ АХМЕТБЕКҚЫЗЫ.          Тақырыптық бақылау жұмысы........................127
   
                                      Сәтті сағат ойыны   
Махаббат МАНАТҚЫЗЫ.             «Бүгін бізде бес сабақ».....................................129      
                                                   Әдеби кеш
Ақмарал МЕЙІРМАНОВА.          Сәкен - жырдың сарқылмас дариясы.............133  
                                      Сыныптан тыс тәлім
Әлия АЙТУҒАНОВА.                    Күй атасы - Құрманғазы..................................137

3
Ғылыми ойлар отауы
К.ИБРАЕВА,
Астана қаласындағы
Сәкен Сейфуллин атындағы
 ҚМАТУ-дың профессоры, п.ғ.д.
Б.ҚАЙЫРҒАЛИЕВА,
 ЕАГИ аға оқытушысы.
С.ТІЛЕУШЕВА,
Астана қаласындағы 
№3 мектеп-гимназияның мұғалімі.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭТНИКАЛЫҚ 
МӘДЕНИ МҰРАЛАРДЫ ОҚУ-
ТӘРБИЕ ПРОЦЕСІНДЕ                 
ПАЙДАЛАНУ
Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесі ұлттық 
мәдениетімізде  мыңдаған  жылдар  бойы  қалыптасқан  мол 
қазыналар,  идеялар  мен  бастамалар  негізінде  құрылып, 
қазақ халқының рухани дәстүрін, өнер мен шығармашылық 
күш-қуатын, әлемдік қазыналарды тұғыр етуі тиіс. Мектеп, 
жоғары оқу орындары өз  ұлтының   мәдениетіне   сүйенбей 
зиялы адамды тәрбиелей алмайтынын өмірдің өзі дәлелдеді. 
Мектептердің мәні - өз шәкірттеріне халқының мәдениетін, 
дәстүрін,  өнерін  терең,  жан-жақты  үйрету,  олардың  сана-
сына  ұлтына  деген  құрмет  пен  мақтаныш  сезімін  сіңіре 
білу  және  басқа  да  ұлттардың  мәдениетін  қадірлей  білуге 
тәрбиелеу болып табылады. Түркі елінің ұлы ойшылдары - 
Қорқыт ата (VІІІ-ІХ ғ.ғ.), әл Фараби (ІХ-Хғ.ғ.), Ж.Баласағұни 
(Х-ХII  ғ.ғ.),  Ахмет  Иүгінеки  (ХІІ-ХІII  ғ.ғ.),  Қожа  Ахмет 
Иассауи  (1093-1166  ж.ж.),  С.Бақырғани  (ХІғ.),  М.Қашқари 

4
(XI  ғ.),  Реванди  Хорезми  (XIII  ғ.),  Саиф  Сараидің  (ХІII-
ХІV  ғ.ғ.)  шығармаларындағы  халықтық  педагогика  мен 
психологиялық  ой-пікірлерінде  көрініс  тапқан  ұлттың 
өнегелі дәстүрлерінің бала тәрбиесіндегі мән-маңызы ерек-
ше орын алуда.
Бұлардың  өмір  сүрген  кезеңі  -  халықтың  ұлттық  сана-
сезімінің өзіндік ерекшеліктерімен дараланған кезең. 
X  ғасырда  қазақ  жерінде  Әмудария  мен  Сырдарияның 
төменгі ағысынан бастап, шығысындағы Жетісу мен Қашқар-
ға дейінгі   жерінде  түрік тайпаларының Қарахан мемлекеті 
орналасты.  Бұл  феодалдық  түрік  мемлекетінде  экономика-
лық,  әлеуметтік,  саяси-мәдени,  ғылым-білім  мәселелері 
жақсы жолға қойылып, ақын-жазушылар, ғұлама-ғалымдар, 
сәулетші,  суретші,  құрылысшылар  сол  кездегі  түрік 
мәдениетінің дамуына зор үлесін қосқан. Бұны дәлелдейтін 
нақты деректер жеткілікті.
Бүгінгі таңда елімізде жүріп жатқан жаңару үрдісі өткен 
тарихымызды объективтік тұрғыдан дұрыс бағалауға мәде-
ни құрылыс саласында, әсіресе, ағарту, мектеп, оқу-тәрбие 
ісіне  қатысты  талай  ғасырлар  бойы  жинақталған  тәлім-
тәрбиелік мұраларды егеменді еліміздің бүгінгі күн талап-
тарына сай пайдалануға қолайлы жағдайлар тудырып отыр.
Педагогика 
ғылымының 
кұрамдас 
бөлігі 

этнопедагогиканың  қоғамның  тарихи  дамуы  барысында 
көкейтесті мәселеге айналғанын өмірдің өзі дәлелдеп берді. 
Соңғы  жылдары  әр  республиканың  егемендік  алып,  жеке 
мемлекет  болуына,  сонымен  бірге  ұлттық  сана-сезімінің 
жетілуіне,  қоғам  өмірінің  рухани  жандануына  байланысты 
оның  көкейтестілігі  арта  түсуде.  Мұны  ғылымның  барлық 
саласында,  соның  ішінде  педагогика  ғылымы  саласында 
орындалған зерттеу еңбектері де дәлелдеді. Этнопедагогика 
жеке ғылым тұрғысында қарастырылып, оның казіргі заман 
талабына сай тәрбиелеудегі мән-мағынасы зерделенуде.

5
Ал,  енді,  қазақ  этнопедагогикасын  мектеп  практика-
сына  енгізу  мәселесіне  келетін  болсақ,  тарихи  деректерге 
қарағанда, Қазақстан егемендігін алғанға дейін бұл мәселе 
педагогика ғылымының аясынан тыс қалып отырған. Бұған 
таңдануға  болмайды,  өйткені,  мұның  бәрі  сол  кездегі 
кеңестік  идеологияның  талаптарынан  туындаған  жайт  еді. 
Әйтсе  де,  бұдан  қазақ  этнопедагогикасына  мүлдем  назар 
аударылмаған екен деген ой тумауы тиіс. Бұл мәселе бойынша 
бірқатар тәжірибелер жинақталды, өнеге тұтар құнды идея-
лар, көзқарастар сарапталып, оны дамытуға, жеткіншектер 
тәрбиесінде  пайдалануға  байланысты  ұсыныс-нұсқаулар 
берілді. 
Қазақ  халық  педагогикасының  қалыптасуына  Қорқыт 
ата үлкен үлес қосты. Оның үлгі-өнеге, өсиет-нақыл сөздері 
қазақтармен  қатар  барша  түрік  халықтарына  кең  таралған. 
Қазақ  топырағында  халық  педагогикасы  мен  психология 
жайлы  арнаулы  ілім  ретінде  қарастырған  ғұлама-философ, 
әмбебап ғалым - Әбу Насыр әл Фараби. Оның түсінігінше, 
адам  -  жаратылыстағы  ең  қасиетті  жан,  сондықтан  оған 
үлкен құрметпен қарау керек.
Осы тұрғыдан алғанда қазақ халқының дербес ел болып 
тарихи  аренаға  шыққан  кезеңіндегі  (Х-ХІV  ғ.ғ.)  халықтық 
педагогика  мен  психологиялық  ойларының  өзіндік  даму, 
қалыптасу жолын тұтас, белгілі жүйемен зерттеу - көкейтесті 
мәселенің  бірі  дер  едік.  Ортағасыр  ғұламалары  өмір  бойы 
дүниеден  жиып-терген  ой  нәрін  туған  халқына  ұсынған.
Қазіргі  мақсатымыз  елдің  ертеңгі  болашағын  ойлайтын 
азаматтарды  тәрбиелеу  болса,  оларды  әлеуметтік  өмірмен 
үйлесімді тіршілік етуге даярлау халықтық тәлім-тәрбиенің 
үлесіне тиеді. Мұндай қастерлі міндеттерді жүзеге асырудың 
бірден-бір  тиімді  жолын  халықтық  тәлім-тағылымның 
ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибесінен іздестіру қажет 
болмақ.  Осыған  байланысты  халықтық  тәрбие  көздерінің 

6
тарихи  орны  мен  рөлін  обьективті  тұрғыдан  дұрыс 
бағалап,  зерделеу  бүгінгі  таңда  терең  мәнді  әлеуметтік 
маңызға, педагогикалық сұранысқа ие болып отыр. Себебі, 
өткеннің педагогикалық мәдениетін білу, ұлттық білім беру 
жүйесі  айрықша  орын  алуына  байланысты,  ұлттық  білім 
мазмұнының этномәдениеттілік (этнокультурная), аймақтық 
(региональная  направленность)  тәрбие  бағыттылығы,  оны 
ой  елегінен  өткізу  және  пайдалану  қазіргі  жағдайларда 
жас ұрпақты тәрбиелеудегі әлеуметтік күрделі мәселелерді 
ойдағыдай шешуге жәрдемдеседі.
Сонымен,  ғылыми  әдебиеттерге  жасалған  талдау, 
зерттеліп отырған проблемаға байланысты жазылған бірқа-
тар еңбектердің барына қарамастан,  Х-ХІV ғ.ғ. аралығында-
ғы  халықтық  педагогика  мен  психологияның  пайда  бо-
луы, дамуы және қалыптасуы тарихының өзінен бұрынғы, 
кейінгі  және  қазіргі  білім  қағидалары  мен  күні  бүгінге 
дейін байланыстырылып, жүйелі түрде қарастырылмағанын 
айғақтайды. Ал, бұл - өз кезеңіндегі қазақ халықтық педаго-
гикасы мен психология теориясы мен практикасына елеулі 
үлес  қосатын,  түркі  тектес  халықтардың  тәлім-тәрбиелік 
мұрасын,  халықтық   педагогикасын   зерттеу   қажеттілігін
туындатады.  Біздің  пайымдауымызша:  ортағасырлық  түркі 
ғұламаларының  мұраларындағы  халықтық  педагогикалық 
ой-пікірлері жастар мен жеткіншектерге Қазақстандағы пе-
дагогика ғылымының даму тарихын дұрыс түсінуге, қазіргі 
жағдайы мен келешегін      болжай        білуге септігін тигізеді.  
Түркі  тектес  жұртының  тәлім-тәрбиелік  ойлары  жал-
пы  адамзаттық  адамгершілік  кұнды  қасиеттерді,  рухани 
құндылықтар,  салт-дәстүрлер,  әлемдік  деңгей  арасындағы 
сабақтастықтың  ғылыми  мәнін  ашу;  жастарды  жеке  тұлға 
ретінде  жаңа  әлеуметтік-мәдени  жағдайдың  ерекшелігіне 
байланысты  жан-жақты  мәдениетті  тәрбиелеу;  педагоги-
ка  тарихына  ортағасырлық  халықтық  тәлім-тәрбиелік  ой-

7
пікірлерін  енгізу  кажеттілігі;  аталмыш  мәселенің  қазіргі 
кездегі  қажеттілігі  мен  оны  әрі  қарай  дамыту  педагоги-
ка  тарихында  зерттелмеуі  арасында;  ойшылдардың  тари-
хи  шығармаларын  өткен  озық  тәжірибелердің  халықтық 
тәлімдік-тағылымдық  әлеуметі  мен  олардың  бүгінгі  мек-
тептен  тыс  тәрбие  әрекеттерінде  жүйелі  пайдаланыл-
мауы  арасында;  ғұламалардың  халықтық  педагогика 
мен  психологиялық  ой-пікір  тарихнамасын  студенттерге 
меңгерту қажеттілігі мен оны жүзеге асыруға қажетті ғылыми-
әдістемелік еңбектердің жоқтығы арасындағы қайшылықтар 
бар екені анық байқалады. Х-ХІV ғ.ғ. аралығындағы түркі 
жұртының халықтық педагогика мен психологиялық тәлім-
тәрбиелік ой-пікірлерінің даму, қалыптасу тенденцияларын 
анықтап,  оларды  белгілі  жүйеге  келтіру  зерттеу  проблема-
сы  мен  тақырыбын  Х-ХІV  ғ.ғ.  Қазақстан  педагогика  мен 
психологиялық ойларының дамуы» деп тұжырымдауымызға 
себеп болды.
Қазіргі  көңіл  аударарлық  жайт:  ортағасырларда  жазы-
лып,  қазіргі  түркі  халқының  бәріне  ортақ  болып  табыла-
тын осындай классикалық қымбат қазына - тәлім-тәрбиелік 
мәні  бар  тамаша  туындылар  жан-жақты  қарастырылып, 
зерттелуі қажет; ғұламалардың ең басты идеялары халықтық 
педагогика  мен  психологиялық  ойлары.  Адамды  жан-
жақты  адамгершілігі  мол,  рухани  тұлға  ретінде  тәрбиелеу 
мәселелері қазіргі күнде де өз маңызын жойған жоқ. Орта 
ғасырларда     ғұмыр   кешкен   Қорқыт   ата,    Әбу  Нәсір әл 
Фараби, Жүсіп     Баласағұн,    Махмұт      Қашқари,     Қожа 
Ахмет   Иассауи, С.Бақырғани,   Ахмет    Иүгінеки,     Реванди
 Хорезми, Саиф Сараи сияқты ғұламалардың еңбектері күні 
бүгінге дейін алыс және жақын шет ел кітапханалары мен 
мұрағаттарында   сақтаулы.   Осыларды   өз  елімізге жеткізу 
жастарымызға халықтық педагогика мен психологияның ілкі 
бастаулары ретінде қалыптастырып, халық тәлімі жолдарын 

8
анықтап,  айқындау  -  ең  маңызды  мәселе.  Халқымыздың 
ұлт болып қалыптасқанға дейінгі ата қоныстары - Отырар, 
Түркістан, Сайрам, Жент, Сауран, Сығанақ, Тараз, Баршын-
кент, Меркі қалалары ортағасырлық түркі жұртының халық 
тәліми, ғылыми, мәдени ошақтары болды. Аталған қалалар-
да көптеген мектептер мен медреселер ашылып, оқу араб-
парсы  және  түрік  тілдерінде  жүргізілді,  ғылымның  түрлі 
салалары  (дін,  математика,  логика,  философия,  риторика) 
бойынша  білім  беріліп,  шәкірттер  шығыс  ойшылдарының 
туындыларымен  танысты,  халық  тәлім-тәрбие  ошақтары 
қалыптасты.  Орта  ғасырларда  Фараб-Отырар  шаһарынан 
шыққан  дәрігер,  философ,  математика,  медицина  саласы 
бойынша ұлы ғалым Ибн Эби Усайбиға (1203-1270) фило-
софия  ғылымының  категорияларын  араб  тіліне  аударып, 
түсініктемелерін  анықтаған,  арабша  «файласуфиан»  деген 
сөздің  «даналықты»  сүйемін  деген  мағынасы  бар,  фил  - 
«сүю» (махаббат), суфиан - «даналық» деп түсіндіріп берген, 
т.б.  ғылыми  ұғымдардың  мәнін  ашып,  әр  ғылым  саласына 
үлес қосқан.
Рухани  білім  берудің  оқу  орны  ретінде  мұсылмандық 
медресе  өз  тарихи  бастауын  сонау  қадым  замандардан  та-
ратады. Алғаш медреселер дүниедегі ілім-білімге көз аша-
тын  орын  мақсатында  ірі-ірі  мешіттер  жанынан  ашылып 
отырған.  Тарихи  деректерге  сүйенер  болсақ,  X  ғасырдың 
өзінде Түркістан шаһарында медресе жүмыс істегені мағлұм. 
Мұнда аталмыш орын тек өз жағдайын орнықтырып қоймай, 
діни  мектептердің  мәнін  одан  әрі  арттыра  түсіп,  маңызды 
әлеуметтік   институт   статусына   дейін   көтеріледі.   Олар 
Мәуреннахр мен Хорасан мұсылмандық мемлекетінің руха-
ни және саяси өмірінде, әсіресе, дәуірлеп тұрған кезеңінде 
айрықша рөл атқарған. Дала ақсүйектері арасында мұсылман 
мәдениетін, жазу-сызу мен кітап білімін тарату ісі де осынау 
қалалар арқылы жүзеге асырылады.

9
Қазақстан  тарихы  мен  рухани  мәдениетінде  өзіндік  із 
қалдырған  тарихи  тұлғалар  дала  ғұламаларының  түркілік 
тәлім-тәрбиелік  ойлары  мен  педагогикалық  толғамдарын 
қарастырып,  нақты  деректерін  жастарға  жеткізу  -  бүгінгі 
күннің  өзекті  мәселесі.  Ортағасырлық  түркі  тектес 
ғұламалардың    халықтық    тәлім-тәрбиелік   ой-пікірлері 
жастар  мен  жеткіншектерге  Қазақстандағы  педагогикалық 
ғылымның  даму  тарихын  дұрыс  түсінуге,  қазіргі  жағдайы 
мен болашағын болжай білуге септігін тигізері сөзсіз.
Әл Фараби шығармаларының басым көпшілігі әлі де араб 
тілінен аударылмай, зерттелмей жатыр. Астрономия, логика, 
әуез жайлы еңбектері, әсіресе, халықтық педагогика мен пси-
хология,  тәлім-тәрбие,  жеке  адамның  дамуы,  қалыптасуы, 
т.б. жайындағы ой-пікірлер күні бүгінге дейін терең зертте-
ле қойған жоқ. Ал, бүгінгі күнге жеткен зерттеулер қазіргі 
жаңаша көзқарасқа сәйкес келмейді.
Жоғарыда айтылғандай, ғұламаның көптеген туындыла-
ры шетел кітапханаларында сақтаулы, оның халықтық педа-
гогика,  халықтық  психология  жайындағы  ойлары  зерттел-
мей, туған халқына беймәлім күйінде өз еліне жетпей жатыр. 
Сонымен,  ортағасырлар  ойшылдарын  тәлім-тәрбиелік  ой-
пікірлерін оқыту арқылы жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін 
дамыта  отырып,  еліміздің  мәдениетті,  еңбекқор,  іскер, 
білікті,  бойында  халықтық  білімге  негізделген  ізгілікті 
қасиеттері қалыптасқан азаматын тәрбиелейміз.
   
   
 

10
Рақымжан ТҰРЫСБЕК, 
Еуразия ұлттық университетінің
профессоры,
филология ғылымдарының докторы. 
МАХМҰД ҚАШҚАРИДЫҢ 
ТУҒАНЫНА - 1000 ЖЫЛ
(М.Қашқаридің «Түркі тілдерінің жинағы» («Диуани лұғат 
ат - түрік») атты еңбегінің жариялануы мен зерттелу 
тарихы)
Махмұд  Қашқаридің  есімі  мен  еңбегі  Түркі  әлеміне 
кеңінен  мәшһүр  болып  табылады.  Оның  өмірі  мен  кезеңі 
күрделі  де  қиын  болғанымен,  басты  туындысы  -  “Түркі 
тілдерінің жинағы” түркі жұртының тарихы мен тағылымын, 
өмір-тұрмыс сырларын, мәдени-рухани мәселелерін кеңінен 
қарастыруымен  де  мән-маңызы  жоғары  болды.  Әсіресе, 
Түркі  тілді  халықтардың  ортағасырлық  кезеңінде  -  «Түркі 
тілдерінің жинағы» энциклопедиялық еңбек ретінде қымбат 
қазыналар қатарына қосылды.
«Түркі тілдерінің жинағы» - XI ғасырда, Қарахан дәуірін-
де  жазылды.  Автордың  жазбалары  бойынша,  Түркілердің 
ел-жерін, өмір-тұрмыстарын, дәстүр-өнегелерін жан-жақты 
танып,  байыпты  зерделеген.  Алуан  дерек  көздері  мен  мол 
материалдар  жинаған.  Қоғам  дамуын,  кезең  көріністерін, 
әлеуметтік-мәдени  ортасын,  саяси  құрылымдарын  кеңінен 
қарастырған.  Қысқасы,  Түрік  халықтарының  тарихы  мен 
тағдырына, жағрафиясы мен мифологиясына, халық әдебие-
ті мен тұрмыс-салттарына жіті ден қояды. Кітап табиғаты-
мен  танысқан  тұстарда  автордың  түркі  халықтарының 
тарихы  мен  тағылымына,  өмір-тұрмыс  тіршіліктеріне, 
дәстүр  сабақтастығына,  кәсіп-дағдыларына,  ой-сөз,  тілдік 

11
ерекшеліктеріне  қызығушылығы  мен  сүйіспеншілігін, 
әдеби-тарихи    һә
м
  мәдени  мұра-мирастарға  деген  құрмет-
тағзымын  айқын  аңғаруға  болады.  Бұған  кітап  құрылымы 
мен мазмұны, мол материалдар жиынтығы мен дәйек-дерек 
көздерінің  алуан  арналы,  сан  сипатты,  көп  қырлылығы  да 
дәлел болса керек-ті. Маңыздысы, әрине, түркі халықтарына 
ортақ  мұратты,  тарихы  мен  тағылымын,  әдеби-мәдени  һәм 
рухани  мәселелерді  жан-жүректен  қозғап,  мол  материалдар 
жиынтығын жүйелі де нанымды үлгіде жеткізеді.
«Түркі  тілдерінің  жинағының»  қолжазбасын  1914-
15  жылдары  түрік  ғалымы  Али  Амри  Ыстамбұлдағы  
«Саһабалар  жыршысы»  деген  кітап  базарынан  алады. 
Қолжазба  көшірмесін  Қиласли  Рифат  жасап,  1-2  кітабын 
1915 жылы, 3 кітабын 1917 жылы Ыстамбұлда бастырады. 
Кітаптың түрік халықтарына ортақ тұстарын, мәдени-рухани, 
тілдік  сипаттарын  кеңінен  көрсетеді.  Әлемдік  маңызын, 
филологиялық  қырларын,  тарихи-әдеби  негіздерін  жан-
жақты  ашады.  Қысқасы,  кітап  табиғаты,  құрылым-мазмұн 
жүйесі, ортақ мұрат, сипаттары кең көлемде көрініс береді.
 «Түркі тілдерінің жинағы» әр дәуірде түрлі қырынан 
қарастырылып,  жан-жақты  бағаланды.  Айталық,  неміс 
ғалымы  М.Хартман  -  «Халық  ауыз  әдебиетінің  нұсқасы» 
деп  таныса,  Н.А.Баскаков  жинақ  авторын  «Түркі  тілдерін 
өзара  салыстыра  зерттеудің  пионері»  деп  бағалады.  Ал, 
А.Н.Самайлович «XI ғасырдың Радловы» деп жазды. Бұдан 
басқа, атап айтқанда -  В.В.Бартольд,  А.Н.Кононов,  В.А. 
Гордлевский,  Т.М.Гарипов,  X.Г.Нигматов,  М.Ш.Шералиев, 
Ә.И.Фазылов,  С.А.Аманжолов,  Н.Т.Сауранбаев,  А.Н. 
Ысқақов,  Ғ.Мұсабаев,  Ә.Құрышжанов,  т.б.  филологиялық 
тұрғыдан  қарастырып,  құнды  ой-пікірлер  айтты.  «Жинақ-
тың»  жағрафиялық  тарихи  тағылымын,  түркі  халықтары-
ның  табиғаты  мен  дәстүрлерін,  өмір-тұрмыс  сипаттарын, 
жыл қайыру мен тілдік мұратын, бәйіт пен мақал-мәтелдер 

12
жүйесін жіті саралады. Ұлттық мұратқа, көркемдік құпиясы 
мен тілдік ерекшеліктерге көп көңіл бөлді.

Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ

жүктеу 3.57 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет