«Мәдени МұрА» МеМлекеттік бАғдАрламасының



жүктеу 2.22 Mb.
Pdf просмотр
бет22/22
Дата29.03.2017
өлшемі2.22 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
Алла  (Аллаһ)—ислам  дінінде  бүкіл  ғарышты,  тіршілік 

дүниесін  және  қиямет  қайымды  жаратушы,  баршаға  бірдей, 

жалғыз және құдіреті күшті Құдай есімі. 

Алла  Тағаланың  құдіреттілігін,  әділеттілігін,  қайырым-

дылығын,  т.с.с.  өзіне  ғана  тән  қасиеттерін  оның  тоқсан  тоғыз 

есімі көрсетеді. Мысалы: Акбар (ең ұлық), Тағала (ең жоғары), 

Кәрім (жомарт), Рахман (мейірімді), Рахым (рақымды), Халық 

(жаратушы),  Шәріп  (қасиетті),  Ахад  (жалғыз),  Самад  (мәңгі), 

Жаппар (құдіретті), Ғафұр (кешірімді), т.б.

Алланың атын зікір ету рәсімі Аллаһу акбар, Әлхамдулилаһи, 

Сұбхан  Алла  сөздерін  отыз  үш  реттен  айтып,  тәсбих  тастарын 

санамалау арқылы жүзеге асады. 



Адам ата, Хауа ана—«Құран» бойынша, Алла Тағаланың 

топырақтан  жаратқан  алғашқы  адамы.  Балшық  мүсін  ұзақ 

жылдар  жансыз  тұрады.  Ақырында  Алла  Тағала  Адамға 

жан  кіргізеді.  Адамның  бір  қабырғасынан  Хауаны  жасай-

ды.  Алғашында  екеуі  періштелер  қатарында  болып,  олардың 

арасында  беделді,  құрметті  орынды  иемденеді.  Періштелер 

Алланың жарлығы бойынша Адам мен Хауаға бас иіп, ғибадат 

етеді. Бірақ Ібіліс атты періште бұл жарлықты орындаудан бас 

тартады. Сол үшін Алла Тағала Ібілісті жұмақтан қуып жібе-

реді. 


Осыған  өкпелеген  Ібіліс  Адам  ата  мен  Хауа  анадан  өш 

алудың  жолын  іздейді.  Ақырында  олар  Ібіліс  шайтанның 

сөзіне  иланып,  алдауға  түсіп  тыйым  салынған  жемісті  жейді. 

Осы күнәлары үшін Адам мен Хауа бейіштен аласталып, көктен 

жерге түсіріледі. Олардан бүкіл адамзат тарайды.

Ғалишер  (Әли)—Оспаннан  кейін  билік  басына  кел-

ген  төртінші  әділетті  халифа.  Хазірет  Әли—Мұхаммед 



390

ҒАШЫҚТЫҚ  ДАСТАНДАР

390

391


пайғамбардың немере інісі, әрі оның Фатима атты қызын алған 

күйеу баласы.

Хазірет  Әлидің  атына  «Шаһимардан»,  «Қайдар»,  «Арыс-

лан», «Шері», «Мұртаза» сияқты бірнеше теңеу, эпитеттер тір-

кесіп отырады. Әлидің астындағы аты Дүлдүл де ауыз әдебиеті 

үлгілерінде кең тараған ұшқыр, жүйрік, ақылды пырақ-аттың 

нышанына айналған.

  Әли  ұрпақтары  мен  оның  жақтаушылары  кейін  шииттік 

ағымның  көсемдеріне  айналды.  Олардың  ұрпақтары  қазіргі 

Иран,  Ирак  және  Орта  Азияның  кейбір  аймақтарында  өмір 

сүреді.

Жүсіп—Зылиха,  Ләйлі—Мәжнүн,  Фаһирам—Гүләндам, 

Әмір—Үзира, 

Ғарып—Санам, 

Фархат—Шырын, 

Та-

хир—Зухра—Шығыс халықтарына, әсіресе араб, парсы және 

түркі  халықтарының  фольклорына  ортақ  бас  кейіпкерлер. 

Көбінесе,  олардың  қатарына  Сейфілмәлік—Бәдіғұлжамал 

да  қосылады.  Әдебиет  пен  фольклорда  ғана  емес,  сондай-ақ 

шығыс халықтарының тарихи санасында «Жеті ғашық» деген 

құрметті  атаумен  еске  алынып,  махаббат  жолында  күресуші 

барша жастардың сүйенер піріне айналған. 

Қасейін  (Хасен)—Мұхаммед  пайғамбардың  қызы  Фатима 

мен  хазірет  Әли  ибн  Әбу  Тәлибтің  баласы,  шииттердің  екінші 

имамы.  Әли  661  жылы  қаза  тапқаннан  кейін  Хасен  Иракта 

халифа  болып  жарияланды.  Әкесімен  бірге,  басқа  бауырлары 

секілді,  ол  да  ислам  болашағының  беріктігі  үшін  күрескен 

тарихи  тұлға.  Ислам  елдері,  әсіресе  шииттер  аса  қадірлейтін 

дін  қайраткері.  Олар  Хұсайын  сияқты  Хасенді  де  «ұлы  азап 

шегуші» деп санады. Хасен ибн Әли 669 жылы Мәдинеде қайтыс

» деп санады. Хасен ибн Әли 669 жылы Мәдинеде қайтыс

 деп санады. Хасен ибн Әли 669 жылы Мәдинеде қайтыс 

болды.  Кейбір  аңыз-деректерге  қарағанда,  оған  қарсыласы 

халифа Мағауия адамдары қастандық жасап, у берген.



Қадиша (Хадиша)—Мұхаммед пайғамбардың сүйікті әйелі. 

Ол  хазірет  Хадиша  ана  Мекке  маңындағы  христиан  әулетінде 

дүниеге келген.

Хазірет  Мұхаммедпен  некелескеннен  кейін  Хадиша  ана 

тағы  да  екі  ұл,  төрт  қыз  табады.  Екі  жасында  қайтыс    болған 

үлкен  ұлының  есімі  Қасым  еді.  Ежелгі  араб  дәстүрі  бойын-

ша  Мұхаммед  Әбул-Қасым  (Қасымның  әкесі)  деген  құрметті 

атқа ие болды. Екінші ұлы Абдаллах та сәби кезінде дүниеден 

қайтты. Ал Зейнеп, ұрқия, Үммігүлсім және Фатима деген төрт 


390

390


391

ҒЫлЫМИ  ҚОСЫМШАлАР

қызының тек соңғысы ғана оның ұрпағын жалғастырушы бол-

ды.


Құсайын (Хұсайын)—Мұхаммедтің қызы Фатима мен Әли 

ибн Әбу Тәлибтің кіші баласы, шииттердің үшінші имамы. Ис-

лам тарихында Хұсайынның есімі Хасенмен бірге аталады. 669 

жылы  Хасен  өлгеннен  кейін  Әли  ұрпақтарына  басшылық  ете-

ді.

Алайда  680  жылы  халифа  Мағауия  қайтыс  болғаннан  соң 



Иракта үмийалықтарға қарсылық күшейеді. Осы кезде куфалық 

халифа  йазидтың  белсенділігі  де  арта  түсті.  Оның  адамдары 

Хұсайынның немере інісі Мүслімді дарға асып өлтіреді. Куфаға 

келе  жатқан  Хұсайын  қайғылы  хабарды  естісе  де,  сапарын 

жалғастыра  береді.  Оның  Кербала  шөлінде  ат  суытқанын  біл-

ген йазид Хұсайынға қарсы төрт мың әскерін қарсы аттанды-

рады. 680 жылдың 10-қазанында күші басым жаумен ерлікпен 

айқасқан Хұсайын жолдастарымен бірге ұрыс даласында шейіт 

болады.

Имам Хұсайын қайтыс болғаннан кейін Кербала шииттер та-



бынатын қасиетті орынға айналады. Ал оның өлген күнін бар-

ша шиит қауымы аза тұтып, құрметпен еске алады. 



Ләйлі—МәжнүнТаяу  және  Орта  Шығыс  пен  Оңтүстік 

Шығыс, Азия халықтарының «ләйлі мен Мәжнүн» атты әдеби-

фольклорлық  туындыларының  кейіпкерлері.  Араб  мәнбілері 

бойынша, Мәжнүн − өмірде болған, VІІ ғасырдың аяғы мен VІІІ 

ғасыр аралығында өмір сүрген ақын. ләйлі мен Мәжнүн қазақ 

фольклорында таза, өшпес махаббат, шын ғашықтардың үлгісі 

ретінде бейнеленген.

Мұхаммед (с.а.с)

*

  [Мұхаммед  ибн  Абдулла  Әбул  Қасым]—



ислам  дінінің  және  болашақ  араб  халифатының  негізін  салу-

шы,  тарихи  тұлға.  Қасиетті  «Құран»  мен  мұсылмандардың 

сенімі  бойынша,  ол—Алла  Тағаланың  адамдарды  тура  жолға 

салу үшін жіберген Елшісі, ең соңғы пайғамбар.

Мұхаммед (с.а.с.) ислам дінін жария еткенде арабтардың ба-

сым көпшілігі пұтқа табынатын. Олар  ислам дініне қарсылық 

білдіріп,  түрлі  қастандық  жасады.  Сондықтан  б.д.  622  жылы 

*

 с.а.с.—салла Аллаһу аләйһи уас салам: Алланың жарылқауы мен қолдауы 



пайғамбарымыз Мұхаммедке—деген тілек сөздің қысқартылған түрі. Хазірет 

Мұхаммедтің атына жалғаса айтылады, жазылады.



392

ҒАШЫҚТЫҚ  ДАСТАНДАР

392

393


Мұхаммед (с.а.с.) өзінің жақтастарымен бірге Меккеден Мәдине 

қаласына қоныс аударады. Бұл жыл ислам жыл санауының басы 

деп есептеледі. Оның арабша атауы—«хижра», яғни «қоныс ау-

дару» деген сөз. 

Мұхаммед Мұстафа (с.а.с.) бин Абдулла 633 жылы Мәдине 

қаласында қайтыс болды. 

Мұхаммед пайғамбардың «Мұстафа» (таза, нұрлы, сипатты), 

«Расул» (елші), «Хабибулла» (Алланың сүйіктісі), «Сағидулла» 

(Алланың көмекшісі) т.б. эпитет есімдері бар. 

Төрт мүрсалат періште—«Құранда» аталатын Жәбірейіл, 

Әзірейіл, Ысырапыл, Мекайыл. Бұлардың бәрі де Алладан адам 

баласына түсетін бұйрық, аян, хабарларды әкелушілер. Әдетте, 

Жәбірейіл—жақсылық,  Ысырапыл—апат,  Мекайыл—көмек, 

жәрдем, Әзірейіл—ажал хабарын жеткізеді деп саналған. 

Фатима  (Бибі  Бәтима)—(635  жылы  қайтыс  болған)—

Мұхаммед пайғамбардың қызы, төртінші халифа Әлидің әйелі, 

Хасен мен Хұсайынның анасы, мұсылман әлемінде ерекше қадір 

тұтатын қасиетті әйел бейнесі. Фатимаға табыну, шамасы, Х-ХІІ 

ғасырларда,  содан  тарайтын  әл-фатимийун  әулетінің  ықпалы 

күшеюіне  байланысты  туып  қалыптасса  керек.  Фатима—

шииттердің діни хикаяларының басты қаһармандарының бірі. 

Көптеген  мұсылман  елдерінде  алақанды  белгілейтін  ежелгі 

нысана  «Фатиманың  қолы»  деген  атақ  алған.  Оның  небір 

үмітсіз ауруларға да ем қондырып, дәру дарытатын қасиеті бар 

деп саналған. 

Шаһаржарлар

аһаржарлар—[шаһар /п/—төрт, йар /т/—жар, серік]—

тарихта «ал-хулафа ар-рашидун» деген атпен белгілі, араб мем-

лекетін  бірінен  соң  бірі  кезекпен  билеген  төрт  әділетті  хали-

фа—Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли. 

Олар  Мұхаммед  пайғамбар  уағыздаған  жалғыз  құдайлық 

дінді ең бірінші болып қабылдап, оның ең жақын, шын берілген 

сенімді серігі, жолдасы болды және ислам дінін тарату, нығайту 

ісін ары қарай жалғастырды.



Шашты  Әзіз—қазақ  ауыз  әдебиетінде  жиі  кездесетін 

бейне.  Ол  туралы  аңыздардың  бірінде  есімі  Баба  Туклас  деп 

көрсетіледі. Әкесі—Керемет Әзіз. Баба Тукластың өзі Меккеде 

патша болған. Мұсылмандар арасында әулие саналған. Мекке-

ге  қажылық  сапармен  барушылар  ең  алдымен  Мұхаммедтің, 


392

392


393

ҒЫлЫМИ  ҚОСЫМШАлАР

онан  кейін  Әли  Мұртаза  Сейіттің,  содан  соң  Баба  Тукластың 

қабіріне  барып  тәу  еткен.  Баба  Түкті  Шашты  Әзіз—Қожа  Ах-

мет йасауидің арғы бабалары деген болжамдар бар.

Шыңғыс  (қаған)XII  ғасыр  басында  Моңғол  жеріндегі 

Қарақорымда  орда  тігіп,  кейін  біртіндеп  Орта  Азия,  Қытай, 

Ресей, Кавказ жерлерін басып алған, жарты әлемді бағындырған 

қаһарлы билеуші. Кейін балалары Жошы мен Бату хан қазіргі 

қазақ жерінде аса ірі көшпелі мемлекет құрды. Астанасы Еділ 

бойындағы Сарай қаласында орналасқан бұл ел тарихқа Алтын 

Орда мемлекеті деген атаумен енген.

ЯсукейӘлемге  әйгілі  жиһангер,  қолбасшы  Шыңғыс 

ханның әкесі.  



394

395


СӨЗДІК

Алал /а/—халал, адал, таза

Алаңқы /ж/—алаңқай

Ағлан /а/—құлақтандыру, хабарлама

Алике /а/—сәлем беру, қабыл алу

Амбы /м/—қытай лауазым иесі, аймақ бастығы

Ажырғы /ж/—ағаштан, темірден

Ана-мына—әне-міне

Ашты /ж/—ащы

Әншіл /ж/—әнші, сері

Әркі—қолдан жасалған моңғол арағы

Әтей /ж/—әдейі

Барты /ж/—ізі, шоры, ісіктің орны

Батына /а/—теріс, күнә

Бұрадар /п/—пірәдар, жолдас, тамыр

Ғам /а/—қайғы, қасірет

Ғар /а/—үңгір

Дағар /ж/—үлкен қап қанар

Дақыл /а/—минут, сәт

Далдалап /ж/—тығылып, паналап

Даража /а/—мансап, дәреже

Дүз /ж/—жүз бет

Дүмі /ж/—рухы, төзімі, қайраты

Егер /ж/—егес, араз

Екінті—намаз уақыты, намаздыгер, түс ауған уақыт

Жабдып /ж/—жасанып

Жабданып /ж/—дайындалып

Жармақ—тиын, ақша

Жәм /ж/—оқпан, оран

Жемеңгер /ж/—жемқор

394

395


ҒЫлЫМИ  ҚОСЫМШАлАР

Жөткеу /ж/—ауыстыру, итеру

Жылаңқияқ—шөп түрі

Жіти /ж/—жіті, тез

Зада /п/—патшаның, шаһтың ұлы

Зайыптескен /ж/—әлсіреген, шаршаған

Зәмек /о/—құлып

Зәңгі—лауазым аты (жүз басы)

Зәһәр (у)—ащы зат, у

Зертең /ж/—ауру, өкпе сырқаты

Зымын—шөл, айдала

Зіннат /а/—көрік, келбет

Камал /а/—кемел, ер жету

Келең /м/—моңғол діндары

Кемсандал /п/—дарақ, ағаштың түрі

Кешіл /м/—келеңнің шәкірті

Күлік (қ)—тұлпар аттың түрі (сәйгүлік)

Қабындап /ж/—қаптау, топталу

Қағыр /ж/—шет

Қасам /ж/—ант

Қиуада—бұл арада жырақта, оңашада

Қоза /ж/—әшекей, шашбау

Қормалы /ж/—мейірімді, қайырымды

Қошына /ж/—көрші, қоңсы

Қылайды /ж/—бозарды, ағарды, көрінді

Лашкер /п/—әскер, қосын

Мағат /ж/—мағына, мән

Майдан /а/—алаң, қала орталығы

Мақсұт /а/—мақсат

Мақпи /а/—жасырын, құпия

Манфақ /а/—бұзық ойлы

Маһкам /а/—бекем, мықты

Мәнжа /м/—дін оқуының талапкері

Мәнсап /а/—тәуелді, билік иесі, шенеунік

Мүрсалат  /а/—жіберілген,  елшілік,  әдетте  Жебірейіл  пе-

ріштеге қатысты айтылады.



Нағыма-науа /ұ/—күй-әуен

Нәкар /п/—нөкер, қосшы

Низам /а/—заң, жүйе

Нығай /ж/—нығарлап

396

ҒАШЫҚТЫҚ  ДАСТАНДАР



Оңады /ж/—оңдады

Обиып /ж/—жансыз, қақайып қалу

Өгдей /ж/—өктей, өктем

Өлінген /ж/—өлген

Өшірет /о/—кезек

Иен—иесіз

Пітінә /а/—бұзықтық, күнә іс

Рәббім /а/—Құдайым

Сайыпжамал, Саһибжамал—сұлу, ару қыз

Сайлауыт /ж/—сайлы, мықты

Санасында /а.қ./—жылында

Сәруар  /п/—Пайғамбар  атына  айтылатын  құрмет,  мадақ 

сөздер, бастаушы, көсем



Сиық /ж/—сияқты, ұқсас

Сүркейлі /ж/—жексұрын

Тарпы /ж/—бейнесі, кескіні, нәсілі

Тәлім /ж/—тәлпіш, еркетай

Тәләй /ж/—келбет, тағдыр

Тәмсіл /а/—мысал, үлгі

Таспиық  /а/—99  тастан  (маржан,  ағаш)  құралып,  Аллаға 

зікір айту үшін арнайы жасалған бұйым



Типа-запа—әр алуан тағам деген сөз

Уәжіп /а/—міндетті

Ұрт—қызба, тентек, бірбеткей

Ұпысы—үрейі 

Үлпершек—жылқы қабырғасының етек тұсы, шап тұсы

Үшкірлік /ж/—үшкіру

Фәруар /п/—жаратқан, жасаған ие

Хасыл /а/—орындалу, мақсатқа жету

Хадинас /а/—оқиға, әңгіме, әдіс, жолдас

Хұзыр /а/—иелік, билік, құдірет

Шағи-торғын—жібек мата түрі

Шатаң—тау аңғары, сайлы жер

Шәр /а/—қала, шаһар

Шейіт /а/—Алла жолында жаумен шайқасып өлген құрбан

Шұрқылтай /ж/—адамның мойын мен кеудесінің түйіскен 

шұқыры


Шылауыш—әйелдің бас киімі, кимешектің бөлігі

396

ЖЕР-Су АТАулАРЫ



Басра,  БасыраИрактың  оңтүстігіндегі  қала,  ірі  порт, 

жол  торабы.  Басраны  б.д.  жетінші  ғасырында  халифа  Омар 

салдырған.

Бағдат—(кей жорамалдарға қарағанда ежелгі парсы тілінің 

«бага»—Құдай, «дад»—берген, яғни «Құдай сыйы» сөздерінен 

шыққан)—1921  жылдан  қазіргі  Ирак  мемлекетінің  астанасы. 

Тигр өзенінің екі жағасын бойлай салынған. 

Қаланы  «Мадинат  ас-Салам»  (Бейбітшілік  қаласы)  де-

ген  атпен  халиф  Мансур  762  жылы  салдырған.  Бағдат—орта 

ғасырларда  араб  әдебиеті  мен  мәдениетінің  орталығы  болған 

қалалардың  бірі.  Осында  бірсыпыра  шығыс  ғалымдары  [На-

среддин Туси, Әл-Фараби  т.б.] оқып, білім алған.  

Егуга—Моңғол жеріндегі ежелгі жер атауы.

Жиделі түбекЖиделі байсынның бір аты.

КербалаИрактағы  қала,  шииттердің  қасиетті  жері.  Бұл 

жерде  680  жылы  10-қазанда  үшінші    шиит  имамы  Хұсайын 

әскерімен қаза тапқан атақты «Кербала соғысы» болған. Әлидің 

ұлы Хұсайынның мазары да осында.



Көкқайқы, Ағашоба, ЖелдіқияҚытайдағы қазақ ауылда-

ры көшіп-қонып жүрген жер-су аттары.



Көкмойнақ,  Мөлдір  көл,  Гүлтекше  т.б.—Қытайдағы 

қазақтар тұратын жер-су аттары.



Қап  тауыАңыз  бойынша,  жер  жүзін  қоршап  тұрған  тау 

тізбегі.  Бұл  таулар  аспан  түстес  зүбәржаттан  құралған,  ал  ең 

биік  шыңында  вулкан  орналасқан.  Жер  бетіндегі  барлық  тау-

лар Қап тауымен байланысты, Алла Тағала осы таулар тізбегін-

дегі шыңдардың біріне қолын тигізсе, жер сілкінісі болады. Қап 

тауының  арғы  жағын  йәжуж  бен  мәжүж  деген  қорқынышты 

халықтар мекендейді, олар әр түн сайын тауды егеу сияқты ті-


398

ҒАШЫҚТЫҚ  ДАСТАНДАР

стерімен кеседі, бірақ күндіз тау бастапқы қалпына қайта келе-

ді, сөйтіп, бұл халықтар жер бетіне шыға алмайды. Қап тауымен 

байланысты көптеген аңыздар бар. Солардың бірсыпырасында 

Қап  тауының  арғы  жағында  керемет  мақұлықтар,  дәулер  мен 

перілер мекендейтін ғажайып елдер бар деп айтылады.

НарынқолҚазақстан мен Қытай қазақтарына ортақ өлке 

аты.


Рұм,  Үрімшығыс  халықтары  орта  ғасырларда  қазіргі 

Түркия аймағын осылай атаған. Көптеген шығыс халықтарының 

әдеби-фольклорлық  туындыларында  Рұм  өте  алыс,  ғажайып 

өлкенің бейнесін елестеткен.



СырСырдария өзенінің қысқаша атауы.

Талдыкер, ҚайыңдыІле аймағындағы жер атаулары.

Текес—Хан  Тәңірінен  қытайдағы  Текес,  Тоғыз  тарау 

аймағынан өтіп барып Ілеге құятын өзен.



Тианшан—Хан  Тәңірі  тауының  қытайша  атауы  (Тянь—

Шань).


Ұланмоңғол жеріндегі қыстақ атауы (бұл арада қызыл де-

ген мәнге ие).



398

ТОМҒА ЕНГЕН ДАСТАНДАРДЫ ЖЫРлАуШЫ, 

АйТуШЫ ҺӘМ ЖИНАуШЫлАР ТуРАлЫ 

МӘлІМЕТ


Оразанбай  Егеубаев—1935  жылы  Шыңжаң  өлкесі, 

Шағантоғай  ауданы,  Ойқұдық  ауылында  туылған.  «Өмір 

өткелдері»,  «Тау  ұлы»,  «Ту  мекенде»,  «Қазақтың  ғашықтық 

жырлары»,  «Қазақ  қиссалары—батырлық,  тарихи  жыр-

қиссалар» т.б. еңбектері жарық көрген.

Ол Таңжарық Жолдыұлының өмірі мен шығармаларын ұзақ 

жылдар зерттеп, жаладан ақтап, ақын мұрасын халық игілігіне 

қайта жаратуда көп еңбек сіңірген ғалым.



Таңжарық Жолдыұлы (1903-1947)—Қытай Халық Респу-

бликасы,  Іле  Қазақ  автономиялы  облысы,  Күнес  ауданының 

Қамысты  деген  таулы  өңірінде  дүниеге  келген.  Он  үш-он  төрт 

жасынан бастап айтысқа түсіп, «ақын бала» атанған. 1922-1925 

жылдары Алматы облысы, Нарынқол ауданында тұрады. Еліне 

қайтып келген Таңжарық қоғамдық-саяси өмірге белсене арала-

сады.  Мектептер  ашып,  «Іле»  газетін  ұйымдастырады.  Құлжа 

қаласында тұңғыш қазақ театрын құрған. 1940-1946 жылдары 

Құлжа, Үрімжі түрмелерінде тұтқында болған.  Ауыз әдебиеті 

үлгілерін жырлап, ел арасына таратушы жыршы, ақын.

Сондай-ақ  томға  енгізіліп  отырған  дастандарды  жинаушы, 

жырлаушы, айтушы кісілердің қатарында: Дөртуыл Қами қария, 

Болатхан  Күмісқарыұлы,  Абылайша  Әбдібайұлы,  Құрманәлі 

Тезекұлы, Рымбек Сарқұлжаұлы, Күләш Әжібекқызы, Ғаппар 

Біләлұлы,  Асқар  Игенұлы,  Болмас  Төлемісұлы,  Мұқатай 

Серікбайұлы, Асқар Татанайұлы, Сүлеймен Еламанұлы, Әмин 

Шапикұлы, Құрманәлі Жүнісханұлы, Мұқаметбай Рымбайұлы, 

Рашит Жансерікұлы, Тілеубай Шаймарданұлы т.б. Қытайдағы 

Қазақ автономиялық өлкесінің әдебиет, фольклор жанашырла-

рын атауға болады. 



ШАРТТЫ ҚЫСҚАРТулАР

ӘӨИ—М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

ОҒК—Орталық Ғылыми кітапхана

ҚҚ—Қолжазба қоры

Ш—шифр

дәп.—дәптер



/а/—араб

/о/—орыс


/п/—парсы

/тат/—татар

/т/—түркі

/ж/—жергілікті

моңғ.—моңғол

/қ/—қытай



ПАйДАлАНЫлҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1.  Азибаева Б. У. Казахский дастанный эпос.—Алматы, 1998.

2.  Бабалар  сөзі:  Жүзтомдық.  Хикаялық  дастандар.  1-том. 

//  Томды  құрастырып,  ғылыми  қосымшаларын  дайындаған: 



Әзібаева Б.—Астана: «Фолиант», 2004.

3.  Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы.—Алматы, 1973.

4.  Жолдыұлы Т. Екі томдық шығармалар жинағы. Бірінші 

том. Астана: Елорда, 2001.

5.  Жолдыұлы  Т.  Екі  томдық  шығармалар  жинағы.  Екінші 

том. Астана: Елорда, 2002.

6.  Қазақ  қиссалары.  3-том.  Құрастырған  О.  Егеубаев.

Бейжің, «ұлттар» баспасы, 1985.

7.  Қасқабасов С. Жаназық. Таңдамалы.—Астана: Аударма, 2002.

8.  Мың бір түн. 3-том. Аударған Қ. Әбдіқадыров.—Алматы, 

1961.

9.  Таңжарық.  Шығармалар  жинағы.  Екі  томдық.—



Шыңжаң халық баспасы, 2001.

10.  Арабско-русский словарь. Составитель Х. К. Баранов.

М., 1968. 

11.  Древнетюркский словарь.—л., Наука, 1969.

12.  Қазақ  тілінің  орфографиялық  сөздігі.  Құрастырушы-

лар: Р. Сыздық, Н. Уәлиұлы, Қ. Жаманбаева, Қ. Күдеринова.

Алматы: Дайк-Пресс, 2001.

13.  Қазақ тілінің сөздігі.—Алматы, 1999.

14.  Қазақ  тілінің  фразеологиялық  сөздігі.  Құрастырған 

І. К. Кеңесбаев.—Алматы, 1977.

15.  Персидско-русский  словарь.  Под  ред.  Ю.  А.  Рубинчика. 

І-ІІ т.—М., 1970.  

16.  Татарско-русский  словарь.—М.,  Советская  энцикло-

педия, 1966. 

17.  Турецко-русский словарь.—М., Русский язык медиа, 2005.



402

403


РЕЗЮМЕ

Институт  литературы  и  искусства  им.  М.О.Ауэзова  Мини-

стерства образования и науки РК продолжает работу по подго-

товке и изданию очередных томов Свода казахского фольклора 

«Бабалар  сөзі»,  выполняемого  в  рамках  государственной  про-

граммы «Мәдени мұра»(«Культурное наследие»).

По состоянию на сегодняшний день институтом подготовле-

но и издано 24 тома фольклорных текстов, в том числе одинад-

цать  томов  новеллистических  дастанов,  шесть  томов  дастанов 

религиозно-нравственного  содержания  и  пять  томов  дастанов 

романического (любовных) содержания.

Предлагаемый вниманию читателей 25-том свода включает 

в себя фольклор казахов, проживающих в Китае. В Китае про-

живает  около  полутора  миллиона  казахов.  Волею  судьбы  ока-

завшиеся на чужбине, они сохранили свой язык, обычаи и фоль-

клор.  В  репертуаре  тамошних  сказителей  сохранились  почти 

все сюжеты общеказахского эпического, сказочного, песенного 

и др. творчества. Наряду с ними бытуют сюжеты, возникшие в 

результате разных историко-социальных условий.

Данный том включает в себя дастаны романического содер-

жания, это такие произведения, как: «Анар—Сәуле», «Әнуар—

Күләнда»,  «Садық—Сәлиқан»,  «Байын—Жүрек»,  «Салиқа—

Сәмен», «Досан», «Нұртаза мен Күнасыл», «Олжа қыз».

Сюжеты  некоторых  из  них  восходят  к  произведениям  вос-

точной литературы, другая же часть их сложена по следам ре-

гиональных легенд и преданий. Всего планируется подготовка 

и издание нескольких томов образцов фольклора казахов, про-

живающих в Китае. 

  В  соответствии  с  принципами  издания  «Бабалар  сөзі»  том 

снабжен научными приложениями, которые включают в себя: 



402

403


ҒЫлЫМИ  ҚОСЫМШАлАР

сведения  о  публикуемых  текстах  их;  краткий  историко-фоль-

клористический и текстологический анализ данные об истори-

ческих и религиозных деятелях, имена которых встречаются в 

текстах;  словарь  древнетюркских,  старокыпчакских,  а  также 

арабских и персидских слов, терминов. В приложениях имеют-

ся  также  указатель  географических  названий;  сведения  о  ска-

зителях, собирателях и публикаторах; список использованной 

литературы; резюме на русском и английском языках.

Тексты,  печатаемые  в  данном  сборнике  в  свое  время  изда-

вались в Китае. При этом тексты некоторых фольклорных про-

изведении подверглись в определенной степени, редакции, ли-

тературной  обработке.  Это  происходило,  по  всей  вероятности, 

как на стадии записи текстов от исполнителей, так и в процессе 

переписки рукописей, а также и в ходе подготовки текстов к из-

данию. Вместе с тем в них сохранены особенности фольклора ка-

захской диаспоры Китая.

В Казахстане большинство текстов данного тома публикуют-

ся впервые. 

Объем тома—25,5 п.л.



404

405


Summary

m.O. auezov Institute of Literature and arts,  ministry of Ed-

ucation,  republic of Kazakhstan is continuing activities on pre-

paration and publishing of the volumes of hundred volume series 

«Babalar sozy» in the frame of the State program «medeni mura» 

(«Cultural heritage»). 

By present time the Institute staff have prepared and published 

24 volumes of folklore texts including: eleven volumes of novelist-

ic dastans, six volumes of religious-moral content and five volumes 

of romantic (love) dastans.

The proposed 25th volume includes folklore of Kazakh people 

who live in China. about million and a half Kazakh people live in 

china. Historically it happened so that Kazakh people have left to 

China,  lived  there  and  preserved  their  native  language,  customs 

and folklore. The repertoire of the narrators have preserved alm-

ost all plots of common Kazakh epic, tale, song and other creative 

work. alongside with them there the plots that have originated in 

new conditions, in a different environment.

This  volume  includes  dastans  of  romantic    content  such  as 

«anar-Saule», «anuar-Kulianda», «Sadik- Salikan», «Bajyn- Zhu-

rek», «Salika-Samen», «Dosan», «Nurtaza men Kunasyl», «Olzha 

kyz». 


Some of their plots originate from the Oriental literary works, 

other part is based on regional legends and tales. In total it is plann-

ed to prepare and publish several volumes of the samples of folklore 

works of Kazakh people living in China.

according to the principles of the edition «Babalar sozi»  the vo-

lume  has scientific supplements which include the following: data 

on published texts and their versions; brief historic- folklore and 

textologic analysis of the texts; data on historical and religious fig-



404

405


ҒЫлЫМИ  ҚОСЫМШАлАР

ures whose names are mentioned  in the texts; vocabulary of the old 

Turkic , arabic and Persian words, terms,  notions and geographic 

names; data on narrators of folk tales, collectors and  publishers; 

list of used literature; summary in russian and English.

Texts  published  in  this  volume  have  been  published  in  China. 

regretfully they have been subject to   editing  and literary proce-

ssing. Possibly this happened both on the stage of recording texts 

from the narrators and in the process of re-writing of the manuscr-

ipts (possibly several times) as well as during preparation of the te-

xts for publishing. However they have preserved the peculiarities 

of the folklore of Kazakh people who live in China.

In Kazakhstan all texts of this volume are being published for 

the first time.

Volume includes 25,5 p.p.

 includes 25,5 p.p.

includes 25,5 p.p.

 25,5 p.p.

5,5 p.p.

 p.p.


p.p.

.p.


p..

МАЗМұНЫ

Құрастырушылардан  ........................................................... 5



Мәтiндер

Анар – Сәуле  ...................................................................... 9

Әнуар – Күләнда  .............................................................121

Садық – Сәлиқан  .............................................................171

Байын – Жүрек  ...............................................................246

Салиқа – Сәмен  ...............................................................296

Досан  .............................................................................311

Нұртаза мен Күнасыл  ......................................................323

Олжа қыз  .......................................................................362

Ғылыми қосымшалар 

Томға енген мәтiндерге түсiнiктеме  ....................................379

Мәтiндерде кездесетiн тарихи және дiни есiмдер  ..................389

Сөздiк  .............................................................................394

Жер-су атаулары  ..............................................................397

Томға енген дастандарды жырлаушы, айтушы

һәм жинаушылар туралы мәлiмет  ......................................399

Шартты қысқартулар  .......................................................400

Пайдаланылған әдебиеттер  ................................................401

Резюме  ...........................................................................402

Summary  .........................................................................404


Научное издание

БАБАлАР СӨЗI

25 том

РОМАНИЧЕСКИЕ ДАСТАНЫ



(на казахском языке)

утверждено к печати ученым советом Института литературы и искусства 

им. М. О. Ауэзова

Шығаруға жауапты Р. Қ. Тұрлынова

Редакторы Ұ. С. Тілегенова

Техникалық редакторы Г. Бектібаева

Компьютерде терген М. М. Әлсейітова

Компьютерде беттеген М. О. Ноғайбаева

Дизайнын әзірлеген «Баур» баспасы

«Баур» баспасы

Баур» баспасы

» баспасы

 баспасы

ИБ № 2120

Теруге 24.10.05 жіберілді. Басуға 31.10.05 қол қойылды. Пішіні 60х90

1

/



16 

Қаріп түрі «Мектептік». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс.



«Мектептік». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс.

Мектептік». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс.

». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс. 

Шартты баспа табағы 25,5. Таралымы 3000 дана. Тапсырыс № 180. 

«Фолиант» баспасы

473000, Астана қаласы, Қазақ көшесі, 87/1 

«Фолиант» баспаханасында басылды

473000, Астана қаласы, Қазақ көшесі, 87/1 



Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 2.22 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет