«Мәдени МұрА» МеМлекеттік бАғдАрламасының кітАп сериялАры



жүктеу 3.01 Mb.
Pdf просмотр
бет9/38
Дата11.01.2017
өлшемі3.01 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   38

105. «Бүркіттің күйі» 

Ертеде Алтай тауын мекендеген атақты құсбегі Тілей де-

ген адам өткен. өзіне әуелде жалғыз кері биесінен басқа мал 

бітпеген кедей адам болыпты. Міністен құлындамай жүрген 

сол биесі бір жылы ішті көрініпті. иесі жануардын аман-есен 

7-136


98

күй аңыздар

құлындатып алайын деп желіні жетіле бастағанда, жылуат-

ты шөптесін жерге қайырып қарап жүріпті. Бір күні ауа райы 

аяқ астынан бұзылып, кері биеден көз жазып қалыпты. Таба 

алмай дағдарған иесі таңертең ізімен қуалап келе жатса, биесі 

қалың тобылғы арасында құлындап, еркек күрең құлынды 

емізіп тұрыпты. Қуанышы қойнына сыймаған Тілекең биесін 

жетелеп енді қайтайын дей бергенде, бір құстың зәу теректің 

басынан пышақтаған дауысы естіліпті. Қараса, бір бүркіт оты-

рады. Теректің түбіне барып кері биенің шуын берейін деп ағаш 

басына іліп көтерсе, бүркіт қималдамапты, тас лақтырса да, 

қозмалмапты. Анықтап қараса, қанатына қалың мұз қатып ұша 

алмағандай көрініпті. Бұл тәңірдің маған берген киелі құсы 

болмасын, ала кетіп, күрең құлынмен бірге мәпелеп бағайын 

деп, бүркітті ұстап алып, тонына орап, үйіне әкеліп бағады. 

Құсты үш жыл ұдайы бағып, күзде қайырып, түлкіге салса, үш 

жыл бойы түлкі алмай қойыпты. Құсбегі сонда да қоя беруге 

қимапты. Күрең құлынмен бірге бағып, бірге кәртейтейін, түлкі 

алмаса да, бағып қағайын деп баға береді.

Бір күні Тілейдің үйіне алыстан жолаушылап келе жатқан 

ақ сақалды бір адам келіп қонақ болады. Әңгіме үстінде әлгі 

адамға бүркіттің жағдайын баяндаған екен, жолаушы бүркіттің 

күміс құймалы томағасын тартып, жемсауын, тегеурінін, сан 

етін ұстап көріп:

—Сенің бұл құсың Нарынның сары шегірі екен. Мұның 

алдына құс өтпейді. Асқан қыран. Бірақ қазір құстың әлі екі 

түлеуі кем екен. Енді үш түлетіп, қар бір жауғанда аңға шық, 

көзіне не көрінсе, соны алар. Қыстай қынадай қырып алады 

да, ел жайлауға шыға құсты өз бетіне қоя бер. Күзде өзі қайтып 

келеді. Құсың нағыз жау жүректің өзі екен. Бұл түспейтін жан 

иесі болмайды. Сақ болмасаң, ашуы қайтпағанда адамға түсер. 

Құсты өлгеніңше қолыңнан шығарма. Күрең атты осы құсты 

алып жүруге мінсең болады. Бұл сенің шаңырағыңа қонған 

«бақыт құсы»,—дейді екен.

Жолаушының айтуы бойынша Тілей сары шегірдің басына 

күміс құймалы томаға кидіріп, үш қайырып, түлкіге салған 

екен. Көзіне көрінгенін құтқармайды. Жазда құсын суырдың 

еті мен бағып семіртіп, түлетіп, күрең атына мініп, аңға шыққан-

да қасқыр, түлкі, арқар, құлжа дегендерді қырып салыпты. Со-

нымен Тілей тез байып, қорасына қой, өрісіне жылқы салыпты. 


98

99

халық күйлерінің аңыздары



Келер жылы ел жайлауға шыққанда, құсын қоя берсе, күзде 

қайтып келеді екен. Сөйтіп, Тілейдің сары құсы шаңырағына 

қонып кеткен үйге ырыздық еніп, дәулет бітіпті.

Бір күні Тілей құсын қолына қондырып, күрең атына мініп, 

қағушысын ойға тастап өзі бір биікке шыққан екен. Сарыше-

гі рі «қоя бер» деп тілепті. Томағасын тартқан бүркіт лақтыр-

ған зақпының тасындай зымырап көкке шығып, бір уақытта 

бір қыраттың астына қарай түйіліп оқша жөнеліпті. Артынан 

шауып жетсе, Сарышегір бір тайыншадай қасқырдың арла-

нына түскен екен. Бұрын талай қасқырды алдырып жүрсе де, 

дәл мынадай жойқын көкжалды Тілей көрмепті. Сарышегір 

бір аяғымен таңнан алып, енді бір аяғымен кеуілжірін ноқта-

лай ұстап, бүктеп астына басқанда, қасқырдың езуінен түйреп 

кірген бір тегеурінін қасқыр шайнап жіберген екен. Сонда долы 

қасқырды онан ары бүре түсіп, Тілейге де бермей, кеудесін 

тесіп жіберіп шыңғырта тартып қасқырдың өкпесін жұлып 

алады. Сонан соң бүркіт тік көтеріліп аспанға шығып көрінбей 

кетеді. Әдетте, иесі келгенде олжасын тастап, бір шетте оты-

ратын Сарышегірдің мына мінезіне қайран қалған Тілей, екі 

көзін аспаннан алмай қарап тұрады. Таңырқайды. Бір заманда 

құс зеңгір көктен Тілейдің өзіне тіке қарай зымырайды. Бұрын 

қапысыз қыранның аяғын шайнатып алғанына ашуының ба-

сылмай келе жатқанын көрген Тілей әлгі жолаушының «ашуы 

қайтпаса, адам алар» деген сөзін есіне алып, қатты қауіптенеді. 

Зымыраған бүркітке құлақ түріп, көз тіге күрең аты кісінеп, 

жер тарпып шиыршық атады. Сонда:

—Әй! әй! Кәрі жолдасым, қыраным, қилы құсым, кәкә!—

деп екі қолын бүркітіне созғанда, қыран сәл тайып барып бір 

төбеге қонады. Тілей бүркітін үйіне әкеліп, аяғын емдеп сылап-

сипап, ашуын басып, әбден сауықтырып, арада бірнеше айды 

өткізіп, арқар алдырайын деп аңға тағы да шығыпты. Бір төбеге 

шыққанда бүркіт тіленіп ұшып бір қыратты асып зымырап кет-

кен екен. Тілей артынан шауып жотаға шықса, сайдың басынан 

аузына дейін алты арқарды, тақыр шаптан бір-бір есіп тастап, 

біреуінің тамағынан сығып, басына қонып отырыпты. Қыраны-

на бір кесек қызыл жұтқызып, томағасын кигізіп отырғызып 

қойып, өзі арқарларын бауыздап союға кіріскенде қыран тағы 

да ұшамын деп тіленіпті. Көкте бір айналып топшысын жа зып, 

шабыттанып жадырап қайтсын деп томағасын тартып қоя бе ріп, 


100

күй аңыздар

өзі арқарларды союға кірісіп кеткен екен. Алты арқарды сою аз 

жұмыс па, кеш батып, көз байланыпты, бірақ қыраны қайта 

оралмапты. Кейде, Сарышегірдің Тілейден бұрын үйге барып 

алатын әдеті де болады екен. үйге төте тартқан болуы керек деп 

қайтып келсе, құсы келмепті. Қайта атына міне шапқан Тілей, 

бір жотаға шығып, «кә-кәласа» ештеме көрінбепті. Бір заман-

да төменгі бір адам баспайтын шатқалдан жарық-жұрық еткен 

сағым, будақталған шаң шығыпты. Бүркіті келмегеніне алаң 

болып, түнімен көз ілмеген Тілей, ертесі ерте тұрып, әлгі жерге 

келсе, қалың бүргенді жапырып, құлдап кеткен ізге жолығады. 

Ізбен тағы да жүрсе, анадай да жарқыраған бір үлкен нәрсе 

жатады. Қараса айдаһар екен. Сарышегір айдаһарды басынан 

ұстаған екен. А дегенде оның көзін шоқып шығарып жіберіпті 

де, содан дәу айдаһар, дүниені талқан қылып осы жерге кел-

генде, төбесін тесіп жібергендіктен миы шашылып, өлген екен

Құстың тұла бойы жарақаттаныпты. осыдан соң, Тілей қатты 

ауырып жатып қалыпты. Ауруының аужәйін түйген Тілей 

туыс-туған, көрші-қолаңдарын шақырып алып:

—Бұл аурудан жазылмаспын. Мен өлгеннен кейін Сары-

шегірімді қоя беріңдер. Енді оның бабын ешкім білмейді. өзім-

ді ауылдың батыс жағындағы жазыққа қойып, айнала қор-

ған жасаңдар, күрең атымды да қоя беріп, жылыма сойып, ас 

беріңдер. Күрең ат сойылған күні, Сарышегір де келіп қалар. 

Күрең аттың бір жақ қазысын соған беріңдер!—деп өсиет 

қалдырыпты.

—Айтып айтпай, Тілей қайтыс болыпты. Жыл уағы толған-

да, Тілейдің күрең атын асына сойып жатқанда, Сарышегір 

аспанда пайда болып, Тілейдің шаңырағын үш айналып, онан 

соң Тілейдің бейітіне келіп қонған екен. «Күрең аттың қазысын 

өзіміз жемей, алжыған бүркітке береміз бе» деп есер біреулер 

аттың жарым өкпесін лақтырып берген екен, Бүркіт өкпені іліп 

алып, ауылды бір айналып ұшып, қиян көкке самғап шығып 

кетіпті, бір уақытта, ысылдаған дауыс шығып, бүркіт оқтай 

заулаған беті өзін Тілейдің бейітіне бір-ақ ұрып, күл-талқан 

болған екен. Сөйтіп, Тілейдің Сары құсы өзімен бір қорғанда 

қалыпты. Міне, осы осы хикмет оқиға ел арасында аңыз болып 

таралып, күні бүгінге дейін сыбызғыдан аңырап, домбырадан 

төгіліп, «Бүркіт күйі» аталып келеді.



100

101


халық күйлерінің аңыздары

106. «Құр ойнақ» 

Құр ойнақ күйінің таралуы туралы кәриялар екі түрлі әңгі-

ме айтады. Қайсысы рас, қайсысы өтірік, ол беймәлім. Бірақ екі 

әңгімеде «құр» деген ойыншыл құс туралы. Бірінші әңгіме: Құр 

деген құс ойынға әуес екен. Топтала жүріп, ойынның қызы ғына 

бір еніп алса, таңның атқанын, күннің батқанын білмесе керек. 

Құрдың осы ойын құмарлығына таң қалған күйші «Құр ойнақ» 

күйін шығарыпты. Екінші әңгіме: Тобымен жүріп кешке дейін 

ойнайтын құрдың ойынына қызыққан байдың бір баласы үйде 

де көріп отыру үшін оның ойнайтын жеріне тұзақ құрады. 

Сүйтіп, құрды бір-бірден ұстап, үйіне әкеле береді. Бірақ ешбірі 

қолға үйренбей өле береді. ұстаған құрдың бәрі өліп, ұсталма ған 

жалғыз ақ құр қалады. Бала оны да ұстап үйіне алып келеді. ол 

қолға тез үйренеді. Жемін жеп алғаннан кейін, байлап қойған 

жерінде ойнап отыра береді. осыған таң қалған ауыл арасының 

күйшісі «Құр ойнақ» деп атапты бұл күйін.



107. «Арман»

(І нұсқа)

Ерте замандарда Асан деген баланың жеті жасында әкесі 

қайтыс болып, анасы Жаңыл екеуі жетім қалады. Күн көріс-

тің қиындығынан анасы Жаңыл сол елдегі Тахир деген хан-

ның аңға шығатын иттерінің күтушісі болады. Ал Асан болса 

кішкентайынан ханның қозысын бағады. осылайша, талай 

жылдар өтеді. Ауыр жұмыс Асанның анасы Жаңылды әбден 

қажытады. оңашада бір мұңды әуенге салып: 

ит өмірде итшілеп,

итпен бірге үйшігім.

иттің де бар иесі,

иттен де жаман біздің күн.

ит өмірден құтылып,

Жарылқайтын күн туып,

Жақсылық көрер ел барма,

Бәйшешегі құлпырып.

Кедейліктен жаман жоқ,

Кентай құрлы бағам жоқ.

Басар тау барар панам жоқ,

Бізді ескерер адам жоқ,



102

күй аңыздар

Егілсін зарлап мұңлы күй,

одан басқа шарам жоқ,—деп ылғи да әндетіп 

оты рады. Естігенін ұмытпайтын қағылез болып өседі. Хан сара-

йында болып жатқан сауық-сайранда шырқалған ән, тартыл ған 

күй көкірегіне тоқыла береді. ұзақты күн қой соңында жүрсе де, 

қарап жүрмей, қурайдан әдемі үнді сыбызғы жасап алады. ол 

сыбызғымен өзінің естіген ән-күйлерін тартып үйренеді. Асан 

тартқан сыбызғының тамаша сазына егіз лағы бар елік келіп, 

үнемі билеп асыр салып ойнайды екен. олар сыбызғы сазына 

үйренгені сондай—Асаннан да қорықпайды, еттері үйреніп 

бауыр басады.

Күндерде бір күн мұны естіп білген Тахир ханның ерке ба-

ласы егіз лақты «елікті маған ұстап бер» деп Асанды қатты 

қинайды. Қамшының астына алып сабаса да, Асан лақтарды 

ұстап бермейді. Әбден долданған хан баласы бұл жайды әкесіне 

айтады. Тахир хан Асан мен Жаңылды шақыртып алып: «Ер-

тең елікті лақтарымен алып келіңдер. Менің сарайымда билеп 

тұратын болсын. орындамасаңдар, бастарыңды аламын»,—

дейді. Тахир ханның қаһарынан зәрелері ұшып қорыққанынан 

Жаңыл мен Асан елікті егіз лағымен хан сарайына әкеліп 

береді. Хан сарайдағы сыбызғышыны шақырып сыбызғы тар-

тады. Бірақ еліктің лақтары билемей, мелшиіп тұра береді. 

Ашуланған хан бұл сыбызғышының басын алдырады да, 

екінші сыбызғышыны алдырады. Еліктер ол сыбызғышының 

тартқанына да қозғалмай тұра береді. Әбден қаһарына мінген 

хан, үшінші сыбызғышыны шақыртады. Жанынан түңілген 

сыбызғышы Асанның сыбызғысының сиқыры бар деп, соны 

сұратып алады. Еліктер оған да селк етпейді, сол баяғы мелши-

ген қалпы, сілейіп тұра береді. Хан бұл сыбызғышының да ба-

сын алғызады. 

Сол елде ұзақ жасаған кәрі сыбызғышы бар екен. «Солай да, 

солай! Хан еліктің лағын билете алмаған сыбызғышылардың 

басын алып жатыр» дегесін қаусап отырса да, амалсыз әрең 

басып, ханға келеді. «Тақсыр хан, бұл еліктің лағын билетер 

сыбызғының сарынын білсе, сол Асан деген бала біледі, соның 

өзін алдыртыңыз»,—дейді. Кәрі адамның сөзін кері қайтара 

алмай хан Асанды алдыртады да, қолына сыбызғысын 

ұстатады. Асан не бір сұлу сазды күйлерді, таңғажайып сыр-

лы үнмен құйқылжыта тартқанда еліктің лағы билеп ала 


102

103


халық күйлерінің аңыздары

жөнеледі. Сыбызғының әдемі сазына өзі де елітіп, беріле 

ұйып тыңдайды. Асанның өнеріне риза болған хан: «Мен, 

кәрімді төксем жоқ қылам, мейірімім түссе, жарылқаймын! 

Қане айт! Не тілегің бар?»—дейді Асанға. Асан ханға басын 

иіп, рахметін айтады да: «Маған ештеңе де керек емес, менің 

анам Жаңылға, өзіме бас бостандығымызды берсеңіз, елікті 

лақтарымен босатсаңыз болды. Тілегім осы»,—дейді. Тахир 

хан дүйім елдің алдында берген уәдесін кері жұта алмай, 

Асанның тілегін орындайды.

Ғасырлар бойы сыбызғыда тартылып келе жатқан сұлу саз-

ды «Арман» күйінің тарихы осылайша баяндалады. 



108. «Сырым сазы» 

Сырым батыр, сөзге шешен, би ақын, күйші, елдің елдігін, 

халықтың бостандығын армандаған бүкіл саналы өмірін соның 

жолында күреспен өткізеді. Сырым туралы ел жадында әдемі 

аңыздар, қызықты сөздер көп болған. Солардың бірі былай ай-

тылады: Сырымның арғы атасының аты Шопан екен. Жорықта 

жауға жалғыз шауып, ылғи жеңіске жететін оны басқалары 

күндейтін көрінеді. 

Күндерде бір күндері қалың әскер шөлге тап болып, оларды 

бұдан құтқарудың амалын ойлаған Шопан жапан түзде, жапан 

даладан шыңырау құдық қазады да бір тайды бітеу сойып, оның 

терісінен үлкен мес жасайды. Сосын қасындағыларға қарап: 

«Ал, жігіттер, енді біреулерің құдықтың ішіне түсіп, меске су 

толтырып тұрыңдар. Біз мына жақтан мал мен жанды суара 

берейік» дейді. Сол екен, мұның көзін құртудың сағатын күтіп 

аңдумен жүрген біреулер: «Міне, сәті енді түсті» деп қуанып 

кетеді. Сөйтіп, әлгілердің бәрі бірдей: «ойбай-ау, Шопан жан-

ау, оған жүрегі барып өзіңнен басқа кім түседі» деп шулап қоя 

береді. оны қалғандары да қостайды. 

Сөйтіп, Шопан құдықтың түбіне түседі. Мал мен жанды әб-

ден суарып қандырады. Енді оның арқан тартып, құдықтан 

шы ғар кезінде сырттағы тұрғандар бірін-бірі азғырып Шопан-

да құдық түбіне қалдырып кетуге келіседі. Мұны сезген Шопан 

құ дық түбінен дауыстап: «Ал, жігіттер, мені тастап кетіп бара 

жат сыңдар, ендеше ағайындарға сәлем айтыңдар, мен шығарда 

әйе лім ауыр қалып еді, ұл туса атын Дат қойсын» дейді. «Шо-



104

күй аңыздар

пан жау қолынан қаза тапты» деп елге жалған хабар әкелген 

әл гі қаскөйлер Шопанның құдық түбінде тұрып айтқан сөзін 

көзін жұм ғалы жатқанда бізге айтқан аманат арызы еді» деп 

жеткізеді. 

Сонымен, дүниеге ұл келеді, оның атын ағайын Дат қояды, 

Даттан Сырым туады. Сырым сазы күйі көне сазға құралған, 

өзіндік табиғаты бөлек әдемі күй, күйде Сырымның жорықтары 

суреттеледі.



109. «Қазақ пен қалмақтың күйі» 

Қазақ пен қалмақ арасындағы жаугершілігі көп заманда 

екі елді егестірген мәселенің түйіні ұдайы найзаның ұшымен, 

қылыштың жүзімен ғана шешіліп отырмаған. Найзадан өтімді 

сөзге тоқтаған, қылыштан өткір уәжді тыңдаған кез де аз бол-

маса керек.

Бірде екі жақтың әскері сеңдей сіресіп, мұздай қарула нып 

келіп, үлкен бір қантөгіс шайқас басталғандай екен. Сонда ел-

дің қамын ойлап белі бүгілген бір қарт тұрып: «уа, ағайын! Ара-

да ғы түйін-түйткілді қан төкпей шешейік!» деп сөз бастайды. 

Сол кезде тіресіп келген екі ел әскерінің ішінде бірінен-бірі 

асқан дәулескер қос күйші бар екен. Сол екі күйшіні күй сайы-

сына түсіріп, қай жағы жеңсе, сол жағының талабын орындауға 

уәде етіседі.

Сонда қамалдай қаумалаған қалың әскердің ортасына ақ 

киіз жайылып, үстіне қос күйші шығарылады. Алғашқы ке зек-

ті қазақ күйшісі алып тартқан екен. 

Екінші кезек қалмақ күйшісіне тиеді.

Күй біткенде екі жақтың түнеріп тұрған әскері соғыспақ 

ниеттерін ұмытып кеткен екен дейді.



110. «Қағытпа» 

өзі күйші, өзі сері бір жігіт жұрт қарағандай жорға атын 

жоғалтып, іздеп жүріп бір ауылға тап болады. Бейтаныс ауыл 

болған соң үй таңдап жүрсін бе, шеткерірек тігілген бір үйге ат 

басын бұрады. Сәлем беріп үйге кіріп келсе, бойжеткен қызы 

бар үй екен. Төрге жайғасып, аман-саулық сұрасады. үйдің 

үлкендері көрші ауылға қонақтап кетсе керек.


104

105


халық күйлерінің аңыздары

үйге қонақ келген соң бойжеткен қыз кіріп-шығып дәм 

қамдайды. «Сырт көз—сыншы» деген емес пе, жас қыздың 

қылық-қимылын бағып отырған сері жігіт бойжеткеннің 

шалбарының балағында шоқ түсіп күйдірген ойықты көзі ша-

лып қалады. Шалбар ойымынан қыз балтыры ағарып көрініп, 

көз арбайды.

Сонда, мырс етіп күлген сері жігіт іргеде сүйеулі тұрған дом-

быраны ала салып, бір тосын сарында шертеді. Домбыра үні 

сылқ-сылқ күліп, әлдебір сөзді қоймай қайталағандай болады. 

Бойжеткен қыз ши ішінен құлақ түріп тыңдаса, «жалаң бұттан 

жалт-жұлт, жалаң бұттан жалт-жұлт» деп сөйлеп отырғандай 

әсер береді. Жігіттің нені меңзеп тартып отырғанын сезген қыз 

«қап, мына көлденеңді көк аттыға келеке болдым-ау, берген 

асты ішіп жөнімен келіп, жөнімен кетпей ме!» деп іштей намыс-

танады. Бірақ сыр бермейді, кіріп-шығып дәм қамдап дастар-

хан жаяды. Ал, сері жігіт болса, домбыра тіліне оралған әзіл 

сарынды қызықтап, сұңқылдай қайталап қоймайды.

Жігіттің мұнысына әбден намыстанып, шыдай алмаған 

қыз бір айлы сәтте: «Бәрекелді, тәрізі күйші ауылдың бала-

сы болдыңыз-ау, мынауыңыз бұрын естімеген сарын екен. 

Кәне, мен қайталап көрейінші, былай тарттыңыз ба?» деп, 

домбыраны қолына алған беті сарынын өзгертпестен басқаша 

сөйлетіп, қарымта жауап қайтарады. Сонда қыз тартқан дом-

бырада «Жөніңе жүр, жолаушы, жөніңе жүр, жолаушы!» деген 

қарымта жауап естіледі. Қыздың зілсіз қарымтасын жігіт те 

жазбай танып, өнеріне сүйсінген екен дейді.

Сөйтіп, бұл күй қыз бен жігіттің қалжыңын бейнелейтін 

болғандықтан, ел ішіне «Қағытпа» деген атпен тарап кетсе ке-

рек. 


Күй сарыны бір орам әзіл сөздің буынын қайталауға 

құрылғандықтан тартуға оңай, содан да болуы керек. ойын-

тойда екі жар болып отырған жастар «Қағытпа» күйін жиі тар-

тып, бір-бірін тың сөздің ырғағымен қағытып, сонсоң бір-біріне 

күй тілінде не деп әзілдегенін жорытып, мәз-мәйрам болысып 

жатады. Мұндайда домбырашының емеурін еткен сөзі күйі 

сарынының буынына сыймаса, күйді құбылта байытып, соны 

ырғақ қосып, түрленте шертетін де дәстүр бар, мұның өзі тар-

тушы мен тыңдаушының күй тілінде түсінуін шыңдап, өнердің 

өрісін ұзартатын дәстүр.



106

күй аңыздар



111. «Ноғайлының зары» 

орманбет би өлген күн, 

он сан ноғай бүлген күн. 

Айқай, айқай, айқай күн, 

Айқайлап жауға тиген күн. 

Қара ноғай босып көшкенде, оның орманбет би деген үлкен 

басшы ақсақалы дүние салады. Сонда: «Ақылгөйсіз, басшысыз 

қалған ендігі күніміз не болады?» деп қайғырған халықтың 

мұңын Қарт ноғай деген күйшісі күй етіп тарса керек. 

112. «Бұлды құс» 

Қанша тырбанса да, еңбегі еш, тұзы сор болған, тіршілігі 

барған сайын кері кеткен бір кедей жігіт, ауыл-үйін тәрік етіп, 

өзінің бақытын іздеп жолға шығады. Келе жатып қақпанға 

түскен бір суырға кездеседі. Затында жүрегі жұмсақ, мейірбан 

пақыр, қақпанның езуін ашады да, суырды босатып қоя береді. 

Сол кезде тылсымның күшімен суырға тіл бітіп адамша сөйлеп 

береді. ол: «Ей адамзат, сен маған үлкен жақсылық қылдың. 

Бағыма орай сен кездеспегенде, бүгін менің терім тұздалып 

айырға керілер еді. Біле-білсең, мен суырлардың патшасы Ай-

да наның үлкен ұлымын. Екеуміз кәзір жердің астына тү семіз. 

Менің әкемнің алдына барамыз. Сол кезде менің әкем жақ сы-

лы ғыңның өтеуіне осылардың ішінен «қалағаныңды ал, қала-

ғаныңша ал» деп бүкіл қазына-мүлікті ашып тастайды, жер 

қайысқан малын аралатады. Бірақ сен оның ешқайсысын алма. 

Бұлды құсты сұра. ол құсты қайдан білесің десе, білсем болды 

емес пе, тақсыр, қалағаным осы деп сұрап тұрып ал»,—дейді. 

Жігіт суырдың айтқанын істеп, Бұлды құсты сұрап алып 

қайтады. Бұл құстың кереметі—ол кәдімгі арпа бидай, тары жеп 

алтын саңғиды екен. Сөйтіп, белшеден батқан қарыздан құты лып, 

өзін ғана емес, рулы елін де дәулетті, бақытты қылған екен. 

113. «Бегім салы» 

Бір орта жастан асқан адам мен, бір жас жігіт жол жүріп 

келе жатады. Екеуінің де тіршілігі құбатөбел, мінген көлікте-

рі шардақ екен. Күн түске тырмысқан шақта бір белден асып 



106

107


халық күйлерінің аңыздары

түскен жолаушылар қайран қалып тұрып қалады. Алдарында 

мал тұяғы тимеген, шүйгін жайлау, көк саздың қақ ортасын-

да тоғыз қанат оқ орда тігулі тұр. Мінезі жеңілтектеу жас жігіт 

«апыр-ай, бұл кімнің ауылы екен, бұл жерге ешкім қонбаушы 

еді ғой» дей бергенде көргені көп қарасақал: «Сабыр ет балам, 

бұл тегін үй емес, не де болса, барып көрейік»,—дейді. Екеуі 

де қазақы ескі әдетпен аттан түсіп, аттарын жетелеп ауылға 

жаяу келеді. үйдің тұсына келгенде ересегі: «Шөлдедік, су-

сын келтіріңіз»,—дейді. Сол сәтте сықырлауық айқара ашы-

лып, ішінен бір жан иесі шығады. Бір қолында көн шелек-

ке құйылған қой сүтінің айраны, екінші қолында сүйретпе 

толы қысырақтың қымызы екен. Асығыс қимылдайтын жас 

жігіт көн шелекті қағып алады да, мұздай айранды басына 

бір-ақ көтереді. Ал ересек асықпай сүйретпенің аузын шешіп, 

қойнынан тостаған алып, соған құйып бір тостаған қымыз 

ішеді. Сонда сусын алып шыққан үйдің иесі жас жігіттің бетіне 

қарап тұрып: «Сабырсыз неме! Қойлы болады екенсің»,—дейді 

де, үлкен адамға бұрылып, «Ал сіздің жылқыңыз көп болады 

екен»,—дейді. Былай шыққаннан кейін жігіт жолсерігінен: 

«Бұ не керемет, мына тұрған үй не, үйдің иесі кім?» деп сұрай-

ды. Серігі—«үндеме, құдай жарылқады, бізге Бегімсалдың өзі 

жолықты»,—дейді. Көп ұзамай осы екі адам жер қайысқан мал 

иесі болып шығады. 



114. «Жетіген»

Ерте заманда бір көпті көрген көне көз қарттың жеті ұлы 

болыпты. Жетеуі де елге қорған, жұртқа пана болғандай атпал 

азаматтар еді дейді. ол бір, жаугершілігі көп, тынышсыз за-

ман болса керек. Күндердің бір күнінде алаөкпе болып жаушы 

жетіп, ел шетіне дұшпан әскерінің тұяқ іліктіргенін хабарлай-

ды. Содан, көне көз қарттың жеті ұлы мұздай сауыт құрсанып, 

жаудың алдын алуға аттанады. 

Сайланып келген жаудың жасағы мықты, жарағы берік бо-

латын әдеті. Дұшпан жасағымен арада қанды шайқас баста ла ды. 

Ел ішінен қол жинап, жауға қарсы шыққан жеті жігіт иық та са 

жүріп ұрыс салып, жойқын ерліктер көрсетеді. Жаудың бе тін 

қайтарады. Бірақ, шығынсыз соғыс болған ба, осы шайқас та 

ағайынды жеті жігіт те ерлікпен қаза табады. 



108

күй аңыздар

Қаралы хабар қарт әкеге жетеді. Жеті боздағынан бірдей 

айырылған қарттың қайғысында шек болмайды. Еш жұба ныш 

таппай, жаны мүжіле береді. Арада күндер, айлар өтсе де, жеті 

ұлының қылық-қасиеті санасында жаңғырып, жанын жегі-

дей жеумен болады. Әбден шарасы таусылып, шыдамы үзілген 

қарт күндердің күнінде бір аспап жасайды да, жеті ұлының 

рухына арнап жеті ішек тағады. Сонсоң, әр баласының қылық 

қасиетін елестетіп отырып жеті күй шығарады. Сол жеті күйді 

перзентіндей тербеп, қалған өміріне жұбаныш етіп өтеді. 

Жетіген аспабы осылайша дүниеге келсе керек. Ал, қарт-

тың жеті ұлына арнап шығарған жеті күйі ел ішіне «Қарағым», 

«Қанат сынар», «от сөнер», «Бақыт көшті», «Күн тұтылды», 

«Құса», «Шамырқан» деген атпен тарап еді дейді.


Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 3.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   38




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет