Материали за XI международна научна практична конференция



жүктеу 1.12 Mb.
Pdf просмотр
бет8/11
Дата30.04.2017
өлшемі1.12 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

REFERENCES: 

1.  Алєксєєва І. О. Курс теоретичної граматики сучасної англійської мови: 

навчальний посібник/ І. О. Алєксєєва. – Вінниця: Нова Книга, 2007. – 328 с. 

2.  Беляева  М.  А.  Грамматика  английского  язика  /  М.  А.  Беляева.  –  М.: 

Высшая школа, 1984. – 333 с.  

3.  Жигадло В. Н., Иванова И. П., Иофик Л. Л. Современный английский 

язык: Теоретический курс грамматики / В. Н. Жигадло, И. П. Иванова, Л. Л. Ио-

фик. – М.: Литература на иностранных языках, 1956.  

4.  Кобрина Н. А. Грамматика английского языка: Морфология. Синтак-

сис. Учебное пособие для студентов педагогических институтов и университетов 

/ Н. А. Кобрина, Е. А. Корнеева, М. И. Оссовская, К. А. Гузеева. – СПб., СОЮЗ, 

1999. – 496 с.  

5.  Масюченко И. П. 222 современного правила англиского языка / И. П. 

Масюченко. – М.: ЗАО «БАО-ПРЕСС», 2004. – 448 с. 

6.  Почепцов Г. Г. Теоретическая грамматика современного английского 

языка / Г. Г. Почепцов, И. П. Иванова, В. В. Бурлакова. – М.: Высшая школа, 

1981. – 287 с. 

*198146* 

 

 

К.ф.н. Куребаева Г.А. 

Государственный университет имени Шакарима г.Семей, Казахстан  

 

ЯВЛЕНИЯ АНАФОНИИ И АНАГРАММЫ В КАЗАХСКИХ, 

РУССКИХ И АНГЛИЙСКИХ ПОСЛОВИЦАХ 

 

  Пословицы  и  поговорки  относятся  к  широко  распространенному  жанру 

устного народного творчества. Такие выразительные средства как точная рифма, 

простая форма и краткость сделали пословицы и поговорки стойкими, запоми-

наемыми и необходимыми в речи во всех рассматриваемых языках. 


Материали за XI международна научна практична конференция 

 

38 



Главной особенностью пословицы является ее законченность и дидактиче-

ское содержание, в то время как поговорка отличается незавершенностью умо-

заключения, отсутствием поучительного характера. 

  В  лингвистическом  энциклопедическом  словаре  пословица  определяется 

как «краткое, устойчивое в речевом обиходе, ритмически организованное изре-

чение  назидательного  характера,  в  котором  зафиксирован  многовековой  опыт 

народа», имеющее форму законченного предложения, обладающее буквальным 

и переносным значением, или только переносным. В. Даль дает следующее опре-

деление пословицы: «Пословица – коротенькая притча. Это суждение, приговор, 

поучение, высказанное обиняком и пущенное в оборот под чеканом народности. 

Как всякая притча, полная пословица состоит из двух частей: из картины, общего 

суждения и из приложения, толкования, поучения, нередко, однако же, вторая 

часть опускается, предоставляется сметливости слушателя». 

Казахские пословицы и поговорки можно классифицировать как: 

1. 

пословицы и поговорки, которые полностью переводятся одинаково 



на русский и английский языки, например:  

 

Бүгін істелінетін жұмысты 



ертеңге қалдырма 

Never put of till tomorrow, 

what you can do today 

Не  оставляй  на  завтра,  то 

что можно сделать сегодня 

 

2. 



пословицы и поговорки, которые частично переводятся одинаково на 

руский и английский языки, например: 

 

Денсаулық зор байлық 

 

Good health is above wealth Здоровье – самое большое 

богатство 

 

3. 


пословицы и поговорки, которые полностью отличаются переводом 

на русский и английский языки, например: 

 

Салың 

суға 

кетпесін 

Never say die 

Не вешай нос 

 

Языковая игра является особенностью пословиц и поговорок во всех сопо-



ставляемых языках. Вопрос заключается лишь в степени распространенности иг-

рового  принципа  в  той  или  иной  лингвокультурной  традиции.  В  большинстве 

случаев игровой принцип в пословицах и поговорках реализуется на фонетиче-

ском  уровне,  так  как  звуковая  игра  в  пословицах  и  поговорках  является  сред-

ством их «эстетического оформления», позволяет придать им более яркую и вы-

разительную  форму  и  облегчить  их  восприятие.  Формами  языковой  игры 

являются анафония и анаграмма.  

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

75



Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек, 

Бұрылып ұшар жаз күні

Боз мойынды сұр үйрек 

Көлге қонар жаз күні

Байлар ұғылы шоралар, 

Көл жағалар жаз күні [5, 24-б.]. 

И.В.Стеблева бұл аталған ерекшелікті редифтер жайында: «В тех случаях, 

когда  редиф  является  дополнительным  средством  художественного 

изображения.  Такой  редиф  приобретает  характер  припева  и  используется  как 

ещё  одно  украшение  поэтической  формы,  призванное  осуществить 

многоступенчатые  смысловые  связи  единой  семантической  системы 

произведения» [3, 130-б.], – дейді. 

Толғаулардағы  редиф  жасаушы  элементтердің  келесі  түрі  септеулік 

шылаулар.  Септеулік  шылаулар  –  қатар  тұрған  сөйлемдердің  арасындағы 

құрылымдық  байланыс  желісін  еселей  түсетін  амалдың  бірі.  Бұл  шылаулар 

мезгіл,  мақсат  мағыналы  сөйлемдердің  сипатын  арттыруда  қосымша  реңк 

үстейді.  Әрі  өлеңге  көркемдік  әсер  беріп,  қатар  келген  сөйлемдердің  ырғақ 

желісін,  өлшем  қатарын  сақтап  тұрады.  Соның  нәтижесінде  мәтін  ішіндегі 

ерекше әуен үндестігі пайда болған. 

Ақтамберді жырау: 

Көк көгершін, көгершін, 

Көкқұтан ұшар жем үшін

Тем, тем үшін, тем үшін

Теңкиген қара саба жоғы үшін. [4, 107-б.]. 

 

Бұқар жырау: 



Ай не болар күннен соң

Күн не болар айдан соң

Құбылып тұрған бәйшешек, 

Қурай болар солған соң

Хандар киген қамқа тон, 

Шүберек болар тозған соң

Еңсесі биік кең сарай, 

Мортық болар бүлген соң

Төрде отырған қарт бабаң, 

Төресін жаңылар малдан соң ... [5, 2-б.]. 

Демеулік  шылау  да  әр  сөйлем  жолындағы  ойдың  қорытынды  бөлігінде 

қайталана  отырып  редиф  жасайтын  жерлері  толғаулардан  біршама  кездеседі. 

Келесі  толғау  жолдарындағы  сөйлемдердің  ішіндегі  редиф  амалын  сұраулық 

шылаулардың үздіксіз қайталамы жасап тұр. 

Доспанбет жырау: 



Қалаға қабылан жаулар тигей ме, 

Материали за XI международна научна практична конференция 

 

74 



Сонымен қатар бұл ғалым күрделі баяндауыштың көмекші сыңарынан басқа 

өзге де сөздер редиф бола алатынын айтады [3, 94-б.]. 

Арнау  өлеңдердің  көбінде  адресаттың  аты  ұйқас  құраушы  сөзден  кейін 

келіп  редиф  жасайды.  Әдеттегі  орындары  сөйлем  соңында  келмейтін  есім 

сөздердің  ырғақты  жолдардың  ерекшелігіне  сай  тармақ  не  сөйлем  соңына 

түсуінің  бір  қыры  осы  жерден  табылады.  Жыраулардың  өздері  өмір  сүрген 

кезеңде  мемлекет  басқару  ісіне  араласуынан  да  олардың  туындыларынан  ел 

басқарған хандар есімдерінің қатысуымен редиф жасалып тұрады. 

Бұқар жырау: 

Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан, ханым-ай

Қайырусыз жылқы бақтырған, ханым-ай

Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай ... [5, 37-б.] 

Мына толғаудағы жолдың ең соңында келіп отыратын демеулік шылаудың 

осы  шығарманың  құрылымдық  тұлғасын  өрнектейтінін  байқауға  болады. 

Мұндай жағдайда автордың ішкі тебіренісі, толғанысы айрықша мәнде келген.  

Енді  бір  толғаулар  жолдарында  ел  қорғаны  батырлардың  аттары  редиф 

жасап  тұрады.  Бұлар  да  әр  сөйлем  соңында  ұйқас  құраушы  сөзден  кейін 

қайталанып келіп сол бойында мәтіннің ден бөлігін қамтиды. Олардың әсерінен 

туындының ішкі мәні мен сыртқы түрінде белгілі бір үйлесім туындайды. 

Үмбетей жырау: 

Уа, Алатаудай ақшадан, 

Асып тудың, Бөгенбай, 

Болмашыдай анадан 

Болат тудың, Бөгенбай

Құбыла көшкен байтақтың 

Ордасындай Бөгенбай

Темір жұмсап, оқ атқан 

Қорғасындай Бөгенбай! 

Қолтығы ала бұғының 

Тәйкесіндей Бөгенбай! [4, 131-б.]. 

Келесі толғауларда редиф түзеуші сөздер арқылы шығармадағы іс-әрекеттің 

мезгілдік  дүркінділігі  өрнектеледі.  Автор  бұларды  үнемі  қайталау  арқылы  сол 

сөзге ерекше назар аудартады.  

Бұқар жырау: 

Қызды ауылды көргенде, 

Бұлаңдатқан жиырма бес

Төстен қашқан түлкідей, 

Сылаңдатқан жиырма бес

Күлдір-күлдір кісінетіп, 

Күреңді мінген жиырма бес

Күрек тісін қасқайтып, 

Сұлуды құшқан жиырма бес ... [5, 34-б.]. 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

39



Сущность анафонии как едва ли не самого сложного приема фонетической 

инструментовки текста, применяемого прежде всего в поэтических произведе-

ниях и как художественного явления заключается в многократном повторении в 

тексте  разрозненных  звуков,  которые  в  совокупности  образуют  какое-либо 

слово, определяющее смысл или тему данного произведения. Слово, звуки кото-

рого подверглись анафоническому дублированию, становится одним из ключей 

к смыслу произведения.  

Анаграмма является литературным приёмом, суть которого заключается в 

перестановке букв или звуков определённого слова или словосочетания, что в 

результате  даёт  другое  слово  или  словосочетание.  В  некоторых  случаях  ана-

грамма  образуется  при  прочтении  слов  справа  налево,  например:  в  казахском 

языке – сым-мыс, қыл-лық, мысық – қысым; в русском языке – кот – ток, ров – 



вор, воз – зов; в английском языке – dear – read, team-meat; так называемые зер-

кальные анаграммы. Неполными анаграммами называются слова, образованные 

из  других  слов  посредством  отбрасывания  буквы  или  слога,  например:  в 

казахском языке – сұлтан – ұлтан, қала – ала; в русском языке – гречка-речка, 



морозы-розы; в английском языке – feel – eel, fair – air.  

Следующей  разновидностью  анограммы  является  метаграмма.  В  данную 

группу включены слова, которые отличаются друг от друга одной буквой, напри-

мер: в казахском языке – арман – орман, дауыс – тауыс, той – бой; в русском 

языке – бал-вал, коза-лоза; в английском языке – bake-make, late-fat; ball-bull

Не менее интересным представляется с лингвистической точки зрения вид 

словосложения, обозначаемый как словарная арифметика. Он заключается в воз-

можности составлять из нескольких слов одно, используя буквы каждого из них 

не более одного раза, например: в казахском языке – тапсырма из слов тамыр и 

сап; в русском языке – сторона получается из слов сон и рота; в английском 

языке – breakfast из слов break и fast

В казахских, русских и английских пословицах анафония и анаграмма служат 

для установления более тесных формальных и смысловых связей между словами. 

Рассмотрим несколько пословиц в казахском, русском и английском языках 

эквивалентных в значении. 

 

Казахский  



русский 

английский 



Денсаулық – зор байлық 

 

Здоровье  –  самое  большое 



богатство 

Health is above wealth 

 

 



  В данных примерах мы наблюдаем метаграмму в английском и казахском 

языках.  В  английском  варианте  звук  «[w]»  изменяется  на  «[h]»,  а  в  казахском 

варианте звук «с» на «б».  

 

Казахский  



русский 

английский 

Басқа елде сұлтан болғанша, 

өз еліңде _ұлтан бол 

В  гостях  хорошо,  а  дома 

лучше 


East or west, home is the best 

 


Материали за XI международна научна практична конференция 

 

40 



В данной пословице метаграмма наблюдается только в английском языке: 

звук «w» изменяется на «b». В казахском языке имеет место неполная анаграмма. 

Посредством оущения звука «с» в слове «сұлтан», образовано слово «ұлтан». 

 

Казахский  

русский 

английский 



Сойылды 

соңғы 

соққан 

жеңеді 


Хорошо  смеется  тот,  кто 

смеется последним 

He laughs best, who laughs last

 

В  данном  случае  мы  видим  яркий  пример  использования  анафонии  и  в 



английской, и в казахской пословицах. Звук «s» используется в словах «laughs», 

«best», «last», а  в  казахском  языке  буквосочетание  «со»  в  словах  «сойылды», 

«соңғы», «соққан» подвергается анафоническому дублированию. 

 

Казахский  



русский 

английский 

Іздеген жетер мұратқа 

 

Где хотенье, там и уменье 



Where there is a willthere is a 

way 

 

В этих примерах наблюдается неполная анаграмма в русском варианте этой 



пословицы,  а  в  английском  языке  прослеживаются  два  анаграмматических 

основания: буква W в словах Where – Will – Way и звукосочетания ERE в словах 

where и there.  

Приведенные  и  данные  ниже  в  таблице  примеры  говорят  о  том,  что  в 

сопоставляемых языках, в казахской , английской и русской лингвокультурных 

традициях пословицы и поговорки организуются по одним и тем же фоническим 

законам, связанным с глубинными уровнями мышления человека.  

 

Казахский  



русский 

английский 



Еңбек етсең – емерсің 

 

Терпение  и  труд  все  пере-



трут

Little strokes fell great oaks. 



Жалғыздың  үні  шықпас

жаяудың шаңы шықпас 

Один в поле не воин 

voice of one man is a voice of 



none 

Тәні саудың жаны сау. 

В здоровом теле здоровый дух  A sound mind in a sound body 

 

Таким образом, можно отметить, что анафония и анаграмма в пословицах и по-



говорках связаны между собой, зачастую переходят друг в друга и в значительной 

мере образуют особый язык пословиц и поговорок в аспекте плана выражения.  

 

Литература: 



1.  Даль В. Пословицы русского народа М., 2007. 

2.  Кусковская С. В. Сборник английских пословиц и поговорок. Минск, 1987. 

3.  Турманжанов О. Пословицы и поговорки казахского народа. Алматы. 2004.  

 

 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

73



Тоты құс жарақатқа кенде бопты, 

Бұқарым, айтар міне осы-ақ екен [4, 129-б.]. 

 

Бұқар жырау: 



Тоқсан бес деген тор екен

Дәйім жаның қор екен

Қарғиың десең екі жағың ор екен 

Найза бойы жар екен

Түсіп кетсең түбіне, 

Түбі жоқ терең көл екен

Ел қонбайтын шөл екен

Келмейтұғын неме екен [5, 37-б.]. 

Жиембет жыраудан келтірген жолдарда есімшенің болымсыз формасымен 

де келген: 

Атадан жалғыз мен емес, 

Хан ие ісің жол емес

Жолбарыстай Жолымбет 

Құрбандыққа қол емес... [4, 52-б.]. 

Бұқар жырау мәтінінен берілген екі сөйлем көлемінде болымсыз формалы 



де етістігінен болған: 

Құрсағы жуан боз бие 

Құлын салмас демеңіз

Қулық туған құлаша 

Құрсақтанбас демеңіз... [5, 59-б.]. 

Осы жыраудың мына жолдарынды редифті бұйрық райлы етістік жасап тұр: 



Айтар болсаң алланы айт, 

Таңертең азан шақырған 

Дауысы сұлу молланы айт... [5, 102-б.]. 

Демек,  жыраулар  туындыларында  көбіне  күрделі  баяндауыштардың 

көмекші сыңарлары – редиф жасаудағы өте өнімді тәсіл. Оған бұлардың тармақ 

немесе сөйлем соңындағы тұрақты орындары негізгі себеп. 

И.В.Стеблева  баяндауыш  мүшелердің  редифіне  қатысты  былай  деген: 

«Следует  специально  отметить,  что  редиф,  как  повторение  одного  и  того  же 

слова  на  концах  полустиший,  в  тюркоязычной  поэзии  широко  использовался 

потому, что многие глагольные формы являлись составными, их именную часть 

образовывали арабские и персидские слова, в качестве вспомагателных глаголов 

употреблялись слова қилмақ, этмок (делает), согласно же нормативному порядку 

слов трюкского предложения сказуемое (особенно его глагольная часть) всегда 

должно находиться в конце предложения. Поэтому использование глагола-ска-

зуемого  в  качестве  редифа  для  тюркской  поэтической  речи  было  вполне 

естественным,  ибо  сохранялась  правильная  синтаксическая  конструкция 

тюркского предложения» [3, 93-б.]. 


Материали за XI международна научна практична конференция 

 

72 



әдеби  айшықтығын  баса  көрсеткен.  Ал  біздің  тарапымыздан  бұл 

қосымшалардың тілдік тұлға түріндегі байланыстырғыш рөлі көрсетілмекші. 

Ерте  заман  поэзиясындағы  редиф  құбылысының  мәнін  А.Ахметбек 

былайша 


көрсеткен: 

«Ахмет 


Йассауи 

хикметтері 

зікір 

негізінде 



туындағандықтан,  зікірдің  атрибуты  қайталамалар  (редиф)  өте  көп  кездеседі. 

Оның  «мәнә»,  «әрміш»  сияқты  жай  редифтермен  қатар  күрделі  бір  тармақтық 

редифтерді  қолдануы  хикметтердің  әуендік  ырғақта  айтылуына  мүмкіндік 

берген.  Бұл  редифтер  көркемдеу  қызметімен  қоса  әр  тармақ  не  шумаққа 

мағыналық толықтық пен мәнерлілікті беріп отырған»[2, 101-б.]. 

Ал  орыс  ғалымы  И.В.Стеблева  өзінің  «Ритм  и  смысл  в  классической 

тюркоязычной  поэзии»  деген  еңбегінде  редифті:  «Согласно  определению 

средневековых  поэтик,  редиф  –  это  одно  или  несколько  слов,  следующих  за 

словами  с  буквой  равви  (т.е  за  рифмующимися  словам).  Редиф  должен  быть 

неизменным  на  всем  протяжении  стихотворения.  Это  значит,  что  слова, 

образующие  редиф,  должны  употребляться  в  одинаковой  грамматической 

форме,  иметь  один  и  тот  же  смысл,  и  занимает  в  бейтах  ритмическую 

тождественную позицию» [3, 89-б.], – деп сөз еткен. 

Негізінен,  редиф  түзеуге  ең  көп  қатыстырылатын  элемент  –  күрделі 

етістіктің  көмекші  сыңары.  Демек,  бұл  құбылыс,  ең  алдымен,  баяндауыш 

мүшелердің  құрамында  молынан  жүзеге  асады.  Бұл  турасындағы  пікірімізді 

нақтылау үшін И.В.Стеблеваның мына тұжырымын ұсынамыз: «Очень часто в 

редиф  ставится  вспомогательный  глагол,  образующий  глагольную  часть 

сказуемого, и уж поэтому редиф невозможно было исключить из бейта (или его 

полустиший), не нарушив смысл, заключенный в их предложениях» [3, 90-б.]. 

Жыраулар  туындыларында  күрделі  баяндауыштың  көмекші  сыңары  әр 

сөйлем  сайын  қайталанып  редиф  жасайды.  Өздері  қатыстырылған  жолдардың 

өзгеше өрнегін айшықтайды. Бұл олардың өлең жолдары ішіндегі әуез талабын 

еселеуші құрал қатарына енуі. Мұнда келер шақ есімшенің жалғауымен келген -



е етістігі жиі қолданылады.  

Шалкиіз жырау: 



Құсты жисаң бүркіт жый, 

Қыс тоныңды түлкі етер

Бір жақсымен дос болсаң, 

Азбас, тозбас мүлкі етер

Бір жаманмен дос болсаң, 

Күндердің күні болғанда, 

Жеміле ғаламға күлкі етер [4, 86-б.]. 

Е  етістігі  өткен  шақ  есімшенің  қосымшасымен  келіп,  күрделі 

баяндауыштың көмекші сыңары тұлғасында да редиф жасап тұрады.  

Үмбетей жырау: 

Қосағың қоса ағармас қосақ екен

Құдайым осылайда қосады екен

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

41



*198223* 

Ысқақова Шырай Қабдрахманқызы 

Гуманитарлық ғылымдар магистрі, аға оқытушы 

Болысова Сымбат Балтақызы 

Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығының 4-курс студенті 

Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты 

Қазақстан Республикасы 

 

СӘБИТ МҰҚАНОВТЫҢ «МӨЛДІР МАХАББАТ» 



РОМАНЫНДАҒЫ АУЫСПАЛЫ НӨЛДІК  

МОРФЕМАЛАРДЫҢ ҚОЛДАНЫСЫ 

 

  Тілдің барлық салалары тілдік таңбалардан, бірліктерден тұрады, фонети-

када – дыбыс, лексикада – сөз, морфологияда – морфемалар, синтаксисте – сөй-

лем сияқты негізгі тілдік бірліктер қызмет ететіні белгілі.  

  Нөлдік  морфема  –  грамматикалық  құрылыстан  қомақты  орын  алатын, 

функционалдық жұмсалымы әртүрлі, семантикалық құрылымы жағынан қолда-

ныста үлкен қызмет атқаратын тілдік бірлік. 

  Нөлдік  морфема  теориясы  ғылымнан  орын  алғанға  дейін  қазақ  тілінде 

нөлдік морфемаға қатысты құбылыстарды ғалымдар байқап, оны әр түрлі атап 

келген.  Мысалы,  Ш.Х.Сарыбаев  «Табыс  жалғауының  тасалануы»,  Ә.Төлеуов 

«Кейбір  көрсеткіштердің  тасалануы,  тасаланбауы»,  А.Ысқақов  1964  жылғы 

«Қазіргі қазақ тілі. Морфология» оқулығында септік жалғауларының жалғанып, 

жалғанбай  қолданылуын  ашық,  жасырын  қолданылуы  деп  атаған.      Ол  осы 

аталған оқу құралында былай деп жазған: «Ілік жалғауы жасырын түрде де, ашық 

түрде  де  келеді.  Мәселен,  ауылдың  малы  –  ауыл  малы  болып  бірде  ілік 

жалғаудың  көрсеткіші  түсіп,  бірде  түспей  келуі  оның  грамматикалық  және 

стильдік  ерекшелігіне  байланысты  екенін  айтқан..  Мұнда  ғалым  ілік  септіктің 

қосымшасыз  қолданылуын  жасырын  келуі  деп,  оған  жасырын  деген  термин 

қолданған, қосымшалы қолданылуына ашық деген термин қолданған. [1]. 

  Нөлдік  форма,  нөлдік  морфема  мәселелері  қазақ  тіл  білімінде  кеш 

көтерілді.  Қазақ  тіл  білімінде  нөлдік  морфема  мәселесін  зерттеушілер  ретінде 

Ы.Маманов,  С.Исаев,  Н.Оралбаева,  Ж.Балтабаева,  А.Омарова  сияқты 

ғалымдарды атауға болады. 

  А.Омарова  нөлдік  морфеманы  зерттеуші  ғалымдардың  анықтаған, 

көрсеткен белгілерін талдап, жинақтай келе нөлдік морфеманың белгілерін үш 

топқа бөліп қарастырады. Олар: 1) ортақ белгілері; 2) грамматикалық белгілері; 

3) сөзжасамдық белгілері. 

  Нөлдік морфема тілдік таңба болғандықтан, оның тілдік бірлік атаулының 

бәріне  ортақ  белгілері  бар.  Олар:  1)  дыбыстық  құрамнан  тұратын  сыртқы 

бейнесінің  жоқтығы;  2)  сыртқы  дыбыстық  бейнесі  болмаса  да  мағынасының 

бары. [2, 23]. 


Материали за XI международна научна практична конференция 

 

42 



  Нөлдік морфема тіл білімінің әр саласында қызмет етеді. Нөлдік морфема 

грамматикалық  категориялардың  мағынасын  білдіретін  көрсеткіштер  тобында 

қызмет  етіп,  виртуальдық  бірлік  болып  саналады.  Морфологиялық 

категориялардың  мағынасын  білдіретін  көрсеткіштер,  көбіне,  жалғаулар  мен 

жұрнақтар болса, нөлдік морфемалар осы екеуінің де қызметін атқарады. 

  Тілдік  жүйеде  мағынасы  танылып,  тек  мағынаны  қандай  тілдік  бірлік 

білдіретіні аталмай жүрген грамматикалық мағыналардың бәрі – нөлдік морфема 

арқылы 


берілген 

грамматикалық 

мағыналар. 

Олар 


морфологиялық 

категориялардың  көпшілігіне  қатысты.  Грамматикалық  категориялардың  ішкі 

мағыналық  құрылымына  жататын  мағыналардың  сөздің  түрлену  жүйесінде, 

категория көрсеткіштерінің ішінде қосымшасы жоқ деген мүшесі бар категориялар 

тілде  баршылық.  Міне,  мұндай  категориялар  мағынасы  қосымшасыз  берілген 

жағдайда, жүйеде мағына танылғандықтан, оның дыбыстық бейнесі саналып, ол 

категорияның грамматикалық нөлдік морфемасы аталды. 

  Грамматикалық нөлдік морфемаларды А. Омарова іштей 2-ге бөледі. Олар: 

тұрақты нөлдік морфема; 2) ауыспалы нөлдік морфема. 

Тұрақты  нөлдік  морфемалардың  категориялар  парадигмаларында  өзіндік 

орны  бар,  бірақ  қазір  тәжірибеде  көрсеткіші  көрсетілмей,  көрсеткіші 

жалғауының  жоқтығы  арқылы  ғана  белгілі  болып  жүр.  Мысалы,  атау  септігі 

берілгенімен,  оның  тұлғасында  жалғау  қойылмау  арқылы,  оның  жалғауы 

жоқтығы  аңғарылды.  Сол  сияқты  бұйрық  райдың  екінші  жағы,  жіктік 

жалғаулардың  3-жағында  жалғау  көрсетілмеу  арқылы  оның  жалғауының 

жоқтағы аңғарылады.  

Тұрақты нөлдік морфемалар грамматикалық категориялардың көпшілігінде 

кездеседі:  олар  септік  категориясы  (атау  септік),  сандылық  категориясы 

(жекешеліктің  нөлдік  морфемасы),  тәуелдік  категориясы  (дерексіз  тәуелдіктің 

нөлдік  морфемасы),  жақ  категориясы  (2-3-жақтар),  бұйрық  райдың  нөлдік 

морфемасы, болымдылық, болымсыздық категорияның (болымдылықтың нөлдік 

морфемасы), нақ осы шақтың нөлдік морфемасы. 

  Қолданыстағы  нөлдік  морфемаға  грамматикалық  нөлдік  морфемалардың 

ауыспалы нөлдік морфема түрі жатады. Ауыспалы нөлдік морфема да грамматикалық 

категориялардың  көрсеткіштеріне  жатады.  Ауыспалы  нөлдік  морфемалардың 

қосымшалы варианттары бар. Ауыспалы нөлдік морфемалар тілдегі грамматикалық 

категориялардың  көбінде  бар.  Сонда  грамматикалық  категорияның  мағынасын 

білдіретін көпшілік жағдайда қолданыста екі түрлі көрсеткіш болады: 1) категорияның 

қосымшасы; 2) категорияның нөлдік морфемасы. [2, 131]. 

Тілімізде біршама грамматикалық формалар қосымшалы тұлғада да, нөлдік 

тұлғада да қолданылатыны анықталды. Грамматикалық нөлдік морфема септік 

категориясының  7  септігінде  де  орын  алады.  Демек,  грамматикалық  нөлдік 

морфема  септікте  жетеу  деп  санауға  болады.  Осы  7  морфеманың  біреуі  ғана 

септік  категориясында  тұрақты,  қалғандары  ауыспалы,  осыған  қарап  септік 

категориясында  әрі  тұрақты,  әрі  ауыспалы  нөлдік  морфемалардың 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

71



тільки на порівняння мовних, але і соціокультурних феноменів у всіх відомих мо-

вах. Це допомагає сформувати компетентнісний самоконтроль і самооцінку. 

У ході навчання іноземної мови відбувається інтеграція предметів мовного 

циклу. На уроках російської мови викладач формує в учнів компетенцію напи-

сання текстів художньо-публіцистичного характеру, тоді як на уроках іноземної 

мови – побутових текстів і текстів особистої та офіційної спрямованості. В ре-

зультаті такої роботи виробляється загальна компетенція письмовій комунікати-

вної діяльності, яка в подальшому постійно вдосконалюється. 

За допомогою автентичних текстів зразків оволодівають навичками напи-

сання біографій, резюме, контрактів, ділових листів. Крім цього вони вчать ети-

кету співбесіди і можуть бути корисними при взятті інтерв'ю. 

Учні, які отримали міцні знання іншомовної міжкультурної комунікації, мо-

жуть користуватися іншомовними сайтами Інтернету і обходитися без перекла-

дача.  Напрямок  мовної  підготовки  слід  гуманістичному  стилю  міжкультурного 

спілкування, тобто формуванню міжкультурної компетенції в повсякденно-побу-

тової, адміністративній сферах, при працевлаштуванні на роботу і організації біз-

несу,  розвитку  культури  діловодства  та  оволодінню  мовним  етикетом  ділового 

спілкування з урахуванням потреб сучасного ринку праці. 

 

Література: 



1. Фокин Ю.Г. Психодидактика высшей школы: Психолого-дидактические 

основы преподавания. – М., 2000. 

2. Теоретическое обоснование использования принципа динамического ба-

ланса в педагогике // П. В. Скулов // Мир науки, культуры, образования. – 2009. 

– № 4 (16). – С. 252–255. 

 

*198091* 




жүктеу 1.12 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет