Материали за XI международна научна практична конференция



жүктеу 1.12 Mb.
Pdf просмотр
бет6/11
Дата30.04.2017
өлшемі1.12 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

 

 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

28 



 

Утениязова Карлыгаш 

Каспийский государственный университет технологий и инжиниринга  

имени Ш.Есенова  

 

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МНОГОЗНАЧНЫХ СЛОВ В РЕЧИ 

 

 Что  такое  полисемия  в  английском  языке?  Лексика  в  английском  языке 

многозначна. То есть этот язык обладает полисемией. «Многозначность» и «по-

лисемия» в английском языке это два абсолютно идентичных термина, которые 

обозначают, что у слов английского языка есть два и более взаимосвязанных и 

исторически обусловленных значений. Получается, слово одно, а называть мо-

жет достаточно много предметов, явлений и так далее.  

 Например,  слово  fair  имеет  разные  значения:  как  прилагательные: 

справедливый, светлый, ясный, бесприсрастный, русый; как существительные: 

ярмарка, выставка, базар; как наречие: ясно, честно.  

Или еще лучше ситуация обстоит с глаголами. Вот, например carry. Пере-

чень его значений просто поражает: нести; проводить; носить; содержать; возить 

и т.д. Вот в чем и состоит полисемия в английском языке. Слов определенное 

количество, а понятий, которые они называют в десятки раз больше. И получа-

ется, что, одним словом в различных сферах деятельности мы будем именовать 

разные вещи. Переводчикам необходимо не только четко знать контекст, в кото-

ром применяется то или иное слово, но и быть в курсе не одного, а нескольких 

значений  для  каждого  слова,  чтобы  подобрать  необходимый  вариант.  Ведь, 

например, elbow – локоть, но как технический термин имеет значение коленчатая 

труба, угольник.  

 Полисемия в английском языке становится причиной того, что мы не мо-

жем выбрать подходящий метод запоминания слов. Учим слова, к нему одно-два 

значения,  а  когда  встречаем  это  слово  в  совершенно  другом  контексте,  пони-

маем, что перевести его, и не можем, так как не улавливаем о чем речь. Поэтому 

лучше пополнять свой словарный запас следующим образом: учить английские 

слова не в изоляции, а обязательно в контексте. Пусть это будут словосочетания 

или даже целые предложения, освящающие то или иное значение многозначного 

слова. Старайтесь запомнить не одно значение слова, а несколько, если они есть, 

конечно. Если при появлении у слова производного значения сохраняется значе-

ние исходное, слово становится многозначным. Многозначность (полисемия) – 

это способность слова служить средством наименования разных классов предме-

тов. Следовательно, словарные значения многозначного слова обязательно раз-

личны по объему.  

Формальными  показателями  многозначности  слова  являются  его  сочетае-

мость со словами, принадлежащими к разным семантическим классам, семанти-

ческая адекватность и противопоставленность разным лексическим единицам, а 

также различная грамматическая характеристика слова. Например, глагол to break 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

85



дамытуды,  қазақ  тілінің  мемлекеттік  мәртебесін  жоғары  көтеріп,  оның 

қолданылу  аясын  кеңейтуді,  қарым-қатынас  деңгейін  көтеруді  көздейді. 

Жеделдету  жолымен  тіл  үйретуде  ең  тиімдісі  –  қатысымдық  бағдармен  оқыту 

екендігі  бүгінгі  күні  дәлелденді,  ендігі  кезекте  оқытушылардың  алдына 

қойылатын  міндет  –  осы  бағыттағы  әдістемелік  шеберліктерін  шыңдап,  нақты 

нәтижелерге қол жеткізу.  

Тіл  үйренуші  сөздік  қорсыз  грамматиканы  қаншалықты  жетік  білсе  де, 

өзінің  айтайын  деген  ой-пікірін  тыңдаушыға  ешқашан  түсінікті  етіп,  толық 

жеткізе алмайды. Керісінше, сөздік қоры біршама толық кез келген өзге ұлттың 

өкілі өзі үйренгісі келетін тілдің грамматикасын жетік білмесе де, өз ана тілінің 

сөйлем құрылысына сәйкестендіріп сөздерді тізіп айтып, айтайын деген өзінің 

ой-пікірін әйтеуір бірдеңе қып жеткізеді.  

Біз  бұны  айтып,  тіл  үйретуде  тілдің  құрылымдық  (грамматика)  жүйесіне 

мүлдем көңіл аудармау керек дегенді айтып отырған жоқпыз. Сөз таптары мен 

олардың  әрқайсына  тән  сан  алуан  сөздерді  практикалық  амал-тәсілдермен 

(сөйлету,  мәтін  оқыту,  өлең,  мақал-мәтел  жаттатқызу,  бір-бірлерімен 

сұхбаттастыру  т.б.)  оқытқанда  грамматикаға  сүйенбей,  жақсы  нәтижеге  қол 

жеткізу, әрине, мүмкін емес және жеделдетіп тіл үйрететін арнайы тіл үйретудің 

қысқаша курстарын есепке алмағанда (міне, осындай курстар тілді грамматикаға 

сүйенбей  үйретеді),  еліміздегі  мемлекеттік-мемлекеттік  емес  сан  алуан  оқу 

орындарындағы орыстілді дәрісханаларға арналған қазақ тілі пәні мемлекеттік 

стандартқа  сәйкес  арнайы  бағдарламамен  жүйелі  түрде  өтіп,  толық  курсы 

оқытылатан  болған  соң,  осы  пәнге  қатысты  барлық  тілдік  материалдар 

машықтық  (практикалық)  сабақтарда  барынша  қамтылып  оқытылып-үйретілуі 

керек екенін де жоққа шығармаймыз. 

Сөз  таптары  мен  олардың  әрқайсысына  қатысты  грамматикалық 

категорияларды  оқытып-үйреткен  кезде  тіл  үйренушілердің  мектептен  оқып-

үйренген базалық біліміне, демек, олардың өз ана тілдерінің дыбыстық жүйесі 

мен лексика-морфологиялық және синтаксистік-стилистикалық, қысқасы, өз ана 

тілдерінің  немесе  тіл  үйретуде  тірек  болатын  тілдің  барлық  тілдік 

материалдарын  қаншалықты  дәрежеде  білетіндіктері  үлкен  көмек  болады. 

Себебі  тіл  үйренушілер  өз  ой-пікірлерін  қазақша  айтып  жеткізу  үшін  өз  ана 

тілінде ойлап, соның негізінде сөйлем құрайды.  

Қазақ тілін елімізде оқытып-үйретуде қазіргі уақытта мұндай тіл орыс тілі 

екені  белгілі.  Өз  ана  тілін  әрі  екінші  тілді  үйренуге  тірек  ретінде  орыс  тілінің 

материалдарын тілүйренуші қаншалықты білуі керек болса, қазақ тілін оқытып-

үйрететін мұғалім-оқытушылар да оны олардан артық білмесе, кем білмеуге тиіс. 

Әлбетте,  бұл  –  қазақ  тілі  материалдарын  орысша  түсіндіріп-үйретіп, 

сабақты  тек  орысша  жүргізу  керек  дегендік  емес.  Бұндай  біліктілік  немесе 

әдістемелік  амал-тәсіл  –  тілүйретуші  мұғалім-оқытушының  сабақ  жүргізу 

барысында  қазақ  тілінің  кейбір  қиын  материалдарын  орыс  тілімен  салғастыра 

түсіндіру үшін қажет және ол жақсы нәтижеге қол жеткізуіне көмектеседі. 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

84 



құзыреттілікке ие болуын мақсат етеді. Осы мақсатқа сәйкес сөйлеу әрекетінің 

барлық  түрі  өзара  байланыста  қарастырыла  келіп,  үйренушінің  тілді  сапалы 

меңгеруіне  бағытталады.  Тілді  оқытудағы  Е.И.Пассов  қарым-қатынас  жасауға 

қатысымдық  жолмен  оқытудың  бес  түрлі  жолын  көрсеткен:  «Сөйлеу-ойлау 

белсенділігі  ұстанымы;  жекешелендіру  ұстанымы;  функционалдық  ұстанымы; 

жағдаят  ұстанымы;  жаңашылдық  ұстанымы»  [1].  Ф.Оразбаева  қазақ  тілін 

қатысымдық тұрғыдан оқытуда сүйенетін ұстанымдарға тұтастық (комплекстік); 

сөйлесімге қатысты басты ережелерді меңгеру; грамматикалық заңдылықтарды 

есте  сақтауға,  жазуға  үйрету;  сөйлесімнің  түрлерін  меңгеру;  ынталандыру; 

тақырыпты игеру; сөйлеуге қатысты ішкі күшті пайдалану; орта мен жағдайды 

ескеруді  жатқызады  [2].  Кейбір  ғалымдардың  зерттеулеріне  қарасақ,  біз  қазақ 

тілін  өзге  ұлт  өкілдеріне  үйретуде  қолданылатын  қатысымдық  бағыттың 

төмендегі  ұстанымдарын  айқындаймыз:  Бұл  сөйлеуге  бағыттап  оқытудың 

тәжірибелік бағдарын айқындайды. Сабақта тіл жайында айтпау керек, сол тілдің 

өзін  қолданысқа  түсіру  қажет.  Яғни,  алдымен  грамматиканы  оқытып,  содан 

сөйлеуге көшу ең үлкен адасушылықтың белгісі. Ал біздің қазіргі дәстүрлі білім 

беру  саласында  осы  қателік  жіберілуде.  Шет  тілде  сөйлеуге  тек  қана  сөйлеу 

арқылы,  тыңдауға  тыңдай  отырып,  оқуға  оқи  отырып  үйренуге  болады. 

 Бәрінен бұрын жаттығулар шынайы қарым-қатынас тудыруға бағытталуы тиіс. 

Нағыз  қарым-қатынас  сипаттау,  мазмұндау,  бір  жақты  монолог  түріндегі 

айтылымда  емес,  топ  мүшелері  түгелдей  қатысқан  интерактивті  полилогқа 

құрылған тілдесім кезінде жүзеге асады. 

Сөйлеу әрекетінің лексикалық, грамматикалық, фонетикалық жағы болады. 

Бұл  үшеуі  сөйлеу  үдерісінде  өзара  тығыз  байланысты.  Бұдан  шығатын 

қорытынды – сөзді өзінің қолданылу формасынан бөлек игеруге болмайды. Шет 

тілдің лексикасын функционалдық тұрғыдан оқыту мәселесін арнайы зерттеген 

В.С.Коростелев:  «Функционалдық  –  ауызша  және  жазбаша  коммуникация 

процесінде не қызмет етсе, соны және қалай қызмет етсе солай меңгеру деген 

сөз», – дей келіп: «Шет тілде қарым-қатынас жасауға үйретудің коммуникативтік 

әдісінде функционалдық принцип жетекші рөл атқарады», – деп көрсетеді [4].  

Ұжымдық  өзара  әрекет  ұстанымы  –  оқу  үдерісін  осындай  жолмен  құрған 

кезде тіл үйренушілер бір-бірімен белсенді қарым-қатынас жасайды, топ ішінде 

әркім  өзін-өзі  көрсетуге  тырысады  және  әркімнің  жеке  жетістіктеріне 

басқалардың  жетістіктері  тікелей  әсер  етеді.  Жеделдете  оқытуда  қатысым 

әрекетінің  барлық  түрлері  (оқылым,  жазылым,  тыңдалым,  айтылым,  тілдесім) 

параллель  түрде  кезектесіп  жүріп  отырады.  Тілдесім  –  қатысым  әрекетінің  ең 

жоғары  шарықтау  шегі.  «Тілдесім  –  адамдардың  қоғамдық-әлеуметтік  өмірде 

бір-бірімен тіл арқылы қарым-қатынасқа түсіп, өзара пікірлесуінің нәтижесінде 

бірінің ойын бірі ауызша да, жазбаша да түсінуі және оған жауап қайтаруы» [5]. 

Тіл  үйренуші  қатысым  әрекетінің  тыңдалым,  жазылым,  оқылым,  айтылым 

түрлерін  толық  меңгерген  кезде  ғана  өз  дәрежесіндегі  тілдесімге  қол  жеткізе 

алады. Қазақ тілін жеделдете үйрету тілдік тұлғаның қатысымдық құзыреттілігін 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

29



в значении нарушать целость чего-л. ударом выступает в сочетании с существи-

тельными, обозначающими хрупкие, ломкие предметы (break a vase, a glass, a cup, 

a  saucer,  a window), соотносится  по  сходству  значения  с  глаголами to smash, to 

crush,  to  crack,  семантически  противопоставлен  словарным  единицам  to  fix,  to 

mend, to repair, to put together. Этот же глагол в другом словарном значении – нару-

шать, не соблюдать, не выполнять – синонимичен глаголу to violate; антонимами 

его являются глаголы to observe, to keep, to fulfil, to stick to smth., и он выступает в 

сочетании с существительными, самым общим значением которых является ре-

зультат  умственной  деятельности:  a  promise,  a  vow,  an  oath,  a  law,  a  treaty,  a 

resolution, regulations и т.п. Поскольку между лексическим и грамматическим зна-

чениями слова существует самая тесная связь, различное грамматическое функ-

ционирование слова свидетельствует о существовании у него разных лексических 

значений. Показателем многозначности слова могут быть: способность одного и 

того же глагола выступать в качестве переходного и непереходного (I walked to 

the car. I walked him to the car. Why shed tears? Dogs shed in spring.); разные формы 

множественного числа и разные временные формы (pennies – отдельные монеты, 

репсе  –  сумма,  стоимость.);  согласование  с  глаголом  в  единственном  и  множе-

ственном числе (Phonetics is a linguistic science. His phonetics are past improving.) и 

другие. Значения многозначного слова неравноправны. Их можно классифициро-

вать по нескольким признакам. При классификации словарных значений много-

значного слова в синхронном плане основаниями могут служить: 1) способ наиме-

нования предметов объективной действительности; 2) сравнительная коммуника-

тивная ценность; 3) относительная частота реализации.  

 По  способу  наименования  предметов  объективной  действительности  выде-

ляют значения прямое и переносное. Слова в прямом значении семантически не-

производны.  Слова  в  переносных  значениях  семантически  производны.  Они  не 

только называют предмет, но содержат в своем значении указание на связь называ-

емых ими предметов с предметами другого класса. Слова в переносных значениях 

называют предметы через соотнесение их с предметами, составляющими объем ис-

ходного  значения.  Метафорически-переносные  значения  указывают  на  сходство 

признаков предметов, метонимически-переносные – на пространственную, времен-

ную и причинно-следственную связь между ними. В состав переносных значений 

обязательно входит ассоциативный компонент. Многие слова в метафорически- и 

метонимически-переносных значениях являются эмоционально окрашенными: они 

передают иронию, насмешку, пренебрежение, неодобрение и т.п. Например, lamb 

(презрительно о человеке, не умеющем постоять за себя); parrot (неуважительно о 

повторяющем чужие слова); a crab (шутливо о брюзге и ворчуне), fat cat (о богатом 

и властном человеке). 

 Характер эмоциональной окраски определяется свойствами предметов, кото-

рые составляют объем исходного значения. Второй и третий признаки (сравнитель-

ная коммуникативная ценность и относительная частота реализации) фактически 

неотделимы друг от друга, так как частота употребления слова находится в прямой 

зависимости от характера его значения. По этим признакам среди словарных зна-

чений  многозначного  слова  можно  выделить  главное  и  подчиненное  значения. 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

30 



Главное значение слова – это, как правило, прямое номинативно активное непроиз-

водное значение, являющееся (непосредственно или опосредствованно) исходным 

для всех остальных. В своем главном значении слово обычно выражает конкретное 

понятие. Главное значение слова является опорой для понимания его остальных, 

подчиненных, значений. При практическом овладении языком слова следует заучи-

вать, прежде всего, в главных значениях. Знакомство со словом только в его подчи-

ненном значении не дает о нем полного представления и не позволяет правильно 

использовать и переводить слово во всех контекстах. Например, нельзя связывать 

глагол crack только с понятием чудаковатости или чего-то несерьезного на основа-

нии контекстов, в которых реализуется подчиненное значение crack: crack a joke 



пошутить,  отпустить  шутку;  be  cracked  быть  чудаковатым,  иметь  причуды

Главное значение глагола crack значительно шире: давать трещину; трескаться; 



создавать трещину (The ice cracked. He poured boiling water in the glass and the glass 

cracked. We heard a branch crack.).  

 В ходе исторического развития языка значения многозначного слова могут 

перераспределяться: главное значение может отходить на второй план, исходное 

значение  может  восприниматься  как  производное.  Например,  этимологически 

исходным в системе значений существительного traffic является значение тор-



говля (traffic in drugs, slave traffic). Сейчас это значение воспринимается как под-

чиненное, главным значением стало уличное движение, транспорт (In England 

traffic keeps to the left. There is no foot traffic across the bridge. He was waiting for 

the cross traffic to pass.) Подчиненные значения имеют различную частотность 

употребления. Чтобы не допускать ошибок при переводе, необходимо просмат-

ривать всю словарную статью, а не останавливаться на одном из первых значе-

ний, являющемся наиболее знакомым. Так, существительное doctor имеет под-

чиненное значение, довольно далеко отстоящее от главного, – подделывающий 



что-л. (Не is a passport doctor); shame – не только стыд, позор, но и досада, жа-

лость (It's a shame you are not a writer). 

 Если развитие многозначности слова происходило путем модификации зна-

чения (а иногда и в случае метафорического переноса наименования), значения 

многозначного слова связаны одним центральным смыслом, группируются во-

круг  одного  семантического  стержня.  Центральный  смысл  или  семантический 

стержень  является  общим  смыслом,  объединяющий  главное  значение  слова  и 

большинство подчиненных. Центральный смысл – фактически, значение корня, 

поэтому он объединяет не только значения одного слова, но и значения родствен-

ных  слов.  В  словарях  центральный  смысл  не  фиксируется.  Определить  его 

можно,  проанализировав  все  значения  многозначного  слова  и  значения  род-

ственных слов. Например, центральным смыслом существительного tip является 

понятие наконечник, чаевые, кончик, совет, вершина и т.д. Вокруг этого семан-

тического стержня группируются все значения слова: on the tip of the tongue на 

кончике языка; leave a tip оставить чаевые; tip of the island оконечность острова; 

the tip of a nose(finger) кончик носа (пальца); to give tips давать советы. 

Знание центрального смысла, вокруг которого группируются значения мно-

гозначного слова и значения родственных слов, помогает понять, почему одно и 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

83



бірте-бірте  оқыту  мазмұны,  әдіс-тәсілдері  өзгеріп,  толығып  отырды. 

Қатысымдық әдістің сипаты: Тіл үйренуші клиент ретінде, ал оқытушы кеңесші 

ретінде ұйымдастырылады; Ана тілі мүлдем қолданылмайды; Грамматика мен 

лексикалық  минимум  индуктивті  түрде  беріледі;  Тіл  үйренушілер  мәтінді 

таспаға  жазып,  қайта  тыңдап,  негізгі  таспамен  салыстыра  отырып,  айтылым 

дағдысын қалыптастырады; Белсенді өзара әрекет жаттығулары қолданылады.  

Қатысымдық бағыттағы оқу үдерісіне басты қатысушылар – оқытушы мен 

тіл  үйренуші.  Оқытушы  –  тіл  үйренушінің  әрекетін  бақылаушы,  түсіндіруші, 

ақыл-кеңес  беруші,  реттеуші,  ал  тіл  үйренуші  –  қарым-қатынасқа  түсуге  бар 

қарқынымен  ұмтылушы,  ізденуші,  белсенді  әрекет  иесі.  Олардың  арасындағы 

субъект-субъектілік  қатынастар  ынтымақтастыққа  және  тең  құқықты  сөйлеу 

серіктестігіне  негізделеді.  Тіл  үйренушінің  іскерлік,  белсенділік,  өзіндік 

шығармашылығының  негізгі  факторы  –  оның  мықты  оқу  уәждемесі,  өзіндік 

терең  пайымдауы  мен  дәлелі.  Оқытушы  ұйымдастыратын  сөйлеу  әрекетінің 

түрлері  тіл  үйренушінің  қатысымдық  қажеттілігіне  қарай  уәждеме  туғызуға 

бағытталуы тиіс. 

Қатысым әрекеті арқылы сөйлеуші бір хабарды, ақпаратты ауызша баяндап, 

екінші  біреуге  түсінікті  етіп  жеткізеді.  Оқушының  қазақ  тілінде  ойын  ауызша 

жеткізе  білуге  үйрету  үшін,  ең  алдымен,  өмірде  оны  екінші  адаммен  түсінісе 

біліп, ойын ауызша жеткізіп қана қоймай, оған жауап ала біліп, ұғынысып, тілдік 

қарым-қатынасқа түсе білуге үйрету керек. Өз ойларын ашық айта білетін азамат 

тәрбиелеу [2]. 

Қатысым әрекетінің жүзеге асуы үшін маңызды шарт бұл – тіл мен сөздік 

қордың  болуы,  байланыстырып  сөйлеу  мәнері.[1]  Қатысым  әрекеті  кезінде 

жазуда  қарастырылмайтын  интонация,  дикция,  сөйлеу  мәнері  секілді  тілдік 

амалдар  ескеріледі.  Сөйлесім  әрекетінің  бұл  түрі  көп  жағдайда  ым-ишара, 

бейвербалды  амалдармен  толықтырылады.  Айтылымда  сөйлем  құрылысы, 

өрістетіп  айтылу  жақтарына  қатаң  талап  қойылмайды.  Яғни  инверсия  – 

айтылымға тән құбылыс. Айтылым монолог және диалог арқылы жүзеге асады. 

Қарым-қатынас үдерісінде сөйлеушілер өздерінің ойларымен және сезімдерімен 

алмасады, бір-бірін жете танып, ашыла түседі, тілді одан әрі тереңірек меңгеріп

ойларын толығырақ жеткізсем деген қызығушылықтары артады. Сонымен қатар 

тілдік  құралдарды  есте  сақтап,  оларды  қолдану  заңдылықтарын  меңгереді. 

Қарым-қатынас барысында адамдардың арасында өзара ақпарат алмасу жүзеге 

асырылады.  Бұл  жерде  қарым-қатынасқа  түсушілердің  әрқайсысы  үшін 

ақпараттың  маңыздылығы  үлкен  рөл  атқарады  себебі  «...адамдар  өзара  сөз 

алмасып  қана  қоймайды,  сондай-ақ,  ортақ  мәмілеге  келуге  тырысады»  [2].  Ал 

адамдардың ортақ мәмілеге келуі ақпарат жай қабылданып қана қоймай, терең 

сезілгенде ғана жүзеге асуы мүмкін. Сол себепті «кез-келген коммуникативтік 

үдеріске іс-әрекет, қарым-қатынас, таным үшеуі бірге кіреді» [3]. 

Сол себепті қатысымдық бағытта оқыту тіл үйренуші жеке тұлғаның әртүрлі 

сөйлеу 


жағдаяттарында  қарым-қатынасқа  түсуін,  яғни  қатысымдық 

Материали за XI международна научна практична конференция 

 

82 



*198550* 

Гульмира Алмухаметова  

1 курс магистр 

 

CӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІНДЕГІ ҚАТЫСЫМДЫҚ МӘСЕЛЕСІ 

 

Қазіргі уақытта қазақ тілді қоғамның кез келген ұлтжанды азаматын «ана 

тілімнің  қоғамдақ  қызметі,  келешегі  қандай?  Ол  заманауи  білім-ғылымды 

игеруде  сенімді  құрал  болып  отыр  ма?  Оның  қолданыс  аясын  кеңейтіп, 

мәртебесін арттыру үшін қоғамда қандай іс-шаралар, қандай жағдайлар жасалып 

жатыр?»  деген  сияқты  сан  алуан  сұрақтар  толғандырып,  мазалап  жүргені 

шындық. Ал осы мәселенің барлығы айналып келгенде адамдардың бір-бірімен 

қарым-қатынас жасауынан келіп шағады. Яғни тілдік коммуникация арқылы. Ал 

коммуникация  термині  (латын  тілінен  аударғанда  Communicatio  –  байланыс, 

қатынас)  –  араласу,  ойлармен,  идеялармен,  деректермен  бөлісу  т.б.  деген 

мағынаны береді.  

 Тіл  үйретудегі  қатысымдық  (коммуникативтік)  бағытты  ұстанған 

әдіскерлер 

Е.И.Пассов, 

А.А.Леонтьев, 

В.Г.Костомаров, 

А.Н.Щукин, 

М.Н.Вятютнев,  Г.А.Китайгородская,  Г.В.Рогова,  И.Зимняя,  В.А.Скалкин, 

Б.А.Лапидус, Н.И.Гез, Э.П.Шубин, И.Л.Бим т.б. бұл әдістің ғылыми-теориялық 

және әдістемелік тұрғыдан ең тиімді екендігін дәлелдеп отыр. 

Бұған  қатысты  Е.И.Пассов:  «Оқу  материалын  коммуникативтік  бағытта 

ұйымдастыру мәселесі әзірге теориялық тұрғыда және оның айтылым әрекетін 

үйретуге  қатысты  проблемалары  ғана  қарастырылған.  Ал  сөйлеу  әрекетінің 

барлық  түріне  қатысты  коммуникативтік  әдістің  барлық  деңгейлерде  жүзеге 

асырылуы  әлі  шешімін  таппаған»,  –  деп,  аталмыш  мәселенің  өзектілігін  баса 

көрсетеді [1]. Қатысымдылыққа бағытталған ұстаным – тіл үйренушінің ауызша 

және жазбаша түрде қарым-қатынас жасай алуы үшін қажетті коммуникативтік 

мүмкіндіктерін тудыруға бағытталған оқыту. Қатысымдық бағыттағы ұстаным 

оқу жұмысының алдына қойған мақсаттарын айқындауға септігін тигізеді. 

Қазақ тіл білімінде қатысымдық әдістің алғаш ғылыми негіздемесін жасаған 

профессор  Ф.Ш.Оразбаева  оқылым,  тыңдалым,  жазылым,  айтылым,  тілдесім 

процестерінің  сөйлеу  және  ойлау  механизмдеріне  байланысты  аспектілерінің 

әдістемелік жүйесін қалады. Ғалым: «Қатысымдық әдіс дегеніміз – оқушы мен 

оқытушының тікелей қарым-қатынасы арқылы жүзеге асатын; белгілі бір тілде 

сөйлеу  мәнерін  қалыптастыратын,  тілдік  қатынас  пен  әдістемелік 

категорияларына тән басты белгілер мен қағидалардың жүйесінен тұратын; тіл 

үйретудің  тиімді  жолдарын  тоғыстыра  келіп,  тілді  қарым-қатынас  құралы 

ретінде іс жүзіне асыратын әдістің түрі», – деген анықтама береді [2].  

Қатысымдық  бағыт  әуел  баста  тілді  жеделдете  оқытудың  негізгі  әдісі 

ретінде  қалыптасты.  Ол  дайын  сөйлемдерді  жаттатқызу,  тілдік  материалды 

саналы  түрде  меңгермей,  көбінесе  ойланбастан  қайталауға  негізделгенмен, 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

31



то же слово используется для наименования, казалось бы, разнородных предме-

тов. Например, диапозитив, логарифмическая линейка, оползень и обвал называ-

ются по-английски словами с одним и тем же корнем slide-: диапозитив – a slide, 

логарифмическая линейка – a sliding rule, оползень, обвал – land slide. Семанти-

ческий стержень, который объединяет в сознании англичан эти три значения – 

понятие скольжения, легкости передвижения.  

 Знание центрального смысла помогает более свободно употреблять слово. 

Например, если русский студент знаком с существительным meat только через 

привычное соответствие meat – мясо, он вряд ли скажет the meat of an orange, the 

meat of an egg, the meat of a nut, хотя такое употребление слова meat вполне зако-

номерно и соответствует его центральному смыслу то, что находится внутри, 

под оболочкой, и является съедобным. Если не знать, что стержневой смысл су-

ществительного coat – внешнее покрытие, словосочетания dog's coat шерсть со-



баки, a coat of paint слой краски, a coat of mail кольчуга , a coat of arms гербовый 

щит покажутся нелогичными.  

 Итак, слово как элемент речи, выражающий отдельное понятие, может быть 

однозначным и многозначным, так как количество предметов и явлений внешней 

действительности,  отраженных  в  сознании  человека,  неизмеримо  больше,  чем 

слов,  обозначающих  эти  предметы  и  явления.  При  этом  смысловая  структура 

слова образует не простую совокупность значений и употреблений, а некоторую 

систему взаимосвязанных и взаимообусловленных элементов. 

 

Литература 



 1. Антрушина Г.Б., Афанасьева О.В., Морозова Н.Н. Лексикология англий-

ского языка. – М., 2001. – С. 130. 

2. Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка. – М., 1959. 

– С. 49-50. 

3. Беляевская Е.Г. Семантика слова. – М., 1987. – С. 44-46. 

4. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Виногра-

дов В.В. Избранные труды: Лексикология и лексикография. – М., 1977. – С.18  

5. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова//Вопр. язы-

козн. – 1953. – № 5. – С. 35 

6. Гак  В.Г.  Семантическая  структура слова  как компонент семантической 

структуры высказываний // Семантическая структура слова. – М., 1971, С. 84 

7.  Гинзбург  Р.З.,  Хидекель  С.С.,  Кязева  Г.Ю.  Лексикология  английского 

языка. – М., 1979 – С. 13. 

8. Литвин Ф.А. Многозначность слова в языке и речи. М., 1984. – 136с. 

9. Смирницкий А.И. Лексикология английского языка. – М., 1956. – С. 149-152. 

 

 



 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет