Материали за XI международна научна практична конференция


ф.ғ.к., доцент Такиров С.У



жүктеу 1.12 Mb.
Pdf просмотр
бет5/11
Дата30.04.2017
өлшемі1.12 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

ф.ғ.к., доцент Такиров С.У. 

 

КӨРКЕМ АНТРОПОЛОГИЯДАҒЫ АДАМ  

АТТАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ 

 

  Қазіргі  әдебиеттану  ғылымының,  оның  ішінде  әдебиет  теориясының 

зерттеп,  қарастырып  жатқан  өзекті  мәселелерінің  бірі    көркем  антропология. 

Ал, жалпы антропология дегеніміз биология ғылымында адамның шығу тегін, 

дамуын,  дене  құрылысын,  нәсілдік  ерекшеліктерін  зерттейтін  қоғамдық 

ғылымдармен тығыз байланысты бір саласы. Көркем антропология оның үлкен 

бір  тармағы  ретінде  өз  аясында:  біріншіден,  өнерде  адамды  қиялдан  жаңадан 

сомдау  немесе  барды  трансформациялау  (өзгерту)  нәтижесінде  туған  образ-

кейіпкерді,  екіншіден,  автор-адамның  өзі  жасаған  көркем  әлемі  мен  көркем 

мәтініндегі көрінісін жан-жақты зерттеуді қамтиды. 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

21



үзбей жазудың арқасында оқушылардың қойын дәптерлерінен жақсы ой түйіндерді 

кездестіруге болады. Қойын дәптер жазудың әр түрлі тақырыптар бойынша жазуға 

болатынын анықтадық және оның мынандай жобасын жасауға болады: 

-ұнаған нақыл сөздерді жазу; 

- бұрын соңды естімеген мақал – мәтел, сөз тіркестерін жазу;  

- нақыл сөздерге өзіндік ой тұжырым жазу; 

- ой салған сыртқы құбылыстарды түрліше формамен жазу; 

- өнер, білім тақырыптарында өзің ұстаз немесе пір тұтқан адамдар жайлы жазу; 

- ата-анаңның түрлі қасиетін жазу; 

-досың, құрбың, замандасың туралы пікіріңді жазу.  

«Кино  өнері»  тақырыбына  өткен  сабаққа  тоқталайын.  Сабақтың  басында 

студенттер  міндетті  түрде  психологиялық  дайындықтан  өтеді.  Көңіл-күйлерін 

түрлі түспен көрсетеді.  

  Сабақ  барысында  Сұлтан  Қожықов  пен  Шәкен  Айманов  киноларынан 

үзінді  көрсетілді.  Осыдан  соң  «Ойлан,  тап»  деген  сұрақ  қойылды.  Сосын 

белсенді сөздікпен жұмыс жүргізілді.  

1. 

Сөз тіркесін құру. 



2. 

Сөйлем құру. 

Тағы бір тапсырманың түрі ретінде проблемалық сұрақтар берілді.  

 а) Қазір тыңдайтынымыз – Дәулеткерей мен Құрманғазы күйлері, Шәмші 

әндері,  көретініміз  –  Айманов  пен  Қожықов  кинолары.  Қазіргі  қазақ  өнерінің 

деңгейі  неге  төмен?  Қазақ  өнері  деңгейін  көтеру  үшін  не  істеу  керек?  деген 

сұрақтар қойылды. 

  Орыс  топтарындағы  қазақ  тілі  пәнінің  ерекшелігі  –  лексикалық 

тақырыптармен  бірге,  грамматикалық  тақырыптардың  да  берілуінде.  Лексика 

мен грамматика арасында байланыс болу қажет.  

  Қазіргі  кездегі  қазақ  тілінен  білім  берудегі  талап  –  сөйлеу  мәдениетін 

көтеру  ақылы  білім,  тәрбие  беруді  жолға  қою.  Әрі  тақырыпты  меңгерту,  әрі 

сөйлеу тілін дамыту мәселесін шешу – мұғалім үшін басты міндет.  

  Оқыту жүйесіне тың технологиялар енгізу – бүгінгі күннің талабы. Жеке 

тұлғаны  дамыта  оқытуда,  саралап,  даралап,  білім  беруде,  оқушы  білімінің 

деңгейлерін жетілдіруде, озық технологияларды енгізуде әр ұстаз өзіне тиімдісін 

таңдап, жүйелі жұмыс істеуіне бүгінгі күні толық мүмкіндік туып отыр. 

 

Пайдаланылған әдебиеттер: 

1.Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары. – Алматы, 2000.  

2.Қабдешова Ә. Сын тұрғысынан ойлау // Қазақ тілі мен әдебиеті.- №10.35-45б 

3.Ешанова  Г.Сұлтанбек  Қожахметовтің  жеке  тұлғаның  дамуына 

бағытталған ой- пікірлер// Қазақстан жоғары мектебі. -2006.-№1. 

 

 

 



 

Материали за XI международна научна практична конференция 

 

22 



 

РЕТОРИКАТА И СТИЛИСТИКА 

*196450* 

Филология ғылымдарының кандидаты Акатаева Ш.Б.,  

І курс О-12 тобының студенті Мейрамбек Аспандияр  

Қарағанды қ., Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университеті 

 

КӨРКЕМ ШЫҒАРМА ТІЛІ 

 

 Әдебиет – сөз өнері болғандықтан, оның өмір – болмыстың сырлы суретін, 

адамдар тағдырын бедерлі бейнелеу, көркем таныту құралы сөз. Сөз болғанда да 

ауызекі  қолданыстағы  сөз  емес,  Абай  айтқандай  «толғауы  тоқсан  қызыл  тіл» 

немесе  «сөз  сарасы,  сөздің  патшасы».  Бұны  үстемелей  түссек,  Сұлтанмахмұт 

айтқан «жанды сөз», бояулы, айшықты тіл! 

 Горький айтқандай «әдебиеттің бірінші элементі – тіл». Ал А. Байтұрсынов 

болса өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде: «Сөз өнеріне жұмсалатын зат 

– сөз. Сөз шумағы – тіл деп аталады» дейді. 

 Орынды.  Шынында  да  сөз  арқылы  айтылмайтын,  аталмайтын,  сыры  мен 

қыры ашылып, сипатталмайтын зат та, құбылыс та, ұғым да жоқ. Сөз құдіреті, 

сөздің  мағыналық  ая-ауқымының  кендігі  өмірдегі  алуан  құбылыстар  мен 

жағдаяттарды  молынан  қамтып  әрі  олардың  мән-мазмұнын  әр  қырынан  жан-

жақты, көркем танытуға мүмкіндік береді. 

 Поэтикалық көркем сөз құдіреті арқылы ойдың әсерлі де айқын, құбылыстың 

нақтылы  да  бейнелі,  ал  адам  тұлғасының  қимыл-қозғалыс  үстінде  толғаныспен 

жанды  суреттелуі  әдебиеттің  жеке  өнер  ретінде  айрықша  сипаттары.  Өзге  өнер 

түрлерінің  өмір-болмысты,  құбылысты,  адамды  мұндай  жанды,  қимыл-қозғалыс 

үстінде әрі жан-жақты қамтып көркем  таныту мүмкіндігі жоқ. Сурет  те,  мүсін  де 

қаншалықты хас шебердің қолынан шықса да табиғаттың, заттың, адамның бір күйін, 

бір сәтін (бұл аталған өнер түрлерінің кемшілігі емес, ерекшелігі) ғана танытады. Ал 

әдебиет бейнелеу құралы – көркем сөз құдіреті арқылы тіршілік тынысын, адамның 

түрлі жағдаяттарын, олардың өзгеріс-құбылысын бір шығарма аясында әр қырынан 

нақты, жанды әрі кеңінен суретті көрсете алады. 

 XVIII ғасырдың ғұламасы Вольтердің «Сурет – мылқау поэзия, ал поэзия 

сөйлейтін  сурет»  деген  нұсқалы  пікірі  әдебиеттегі  сөздің  атқаратын  ерекше 

функциясын аңғартып тұр ғой. 

 Ақын,  жазушыны  сөз  шебері  деп  атайды.  Бұл  орынды.  Бірақ,  мұндай 

дәреже-құрметке  қаламгер  қалай  жетеді?  Бұл  ретте  тілді  білу,  тіл  байлығын 

меңгеру қаламгер үшін бірінші кезектегі қажеттілік. 

 Ана тіліміз – қазақ тілі бай тіл, түркі тілдерінің ішіндегі ең  әуездісі ғана 

емес, сөз қоры, мағыналылығы жағынан да ерекшесі. 

 Халықтың қуатты шығармашылық қабілеті, бай қиялы, тәжірибесі туғызған 

ауыз әдебиеті үлгілері – ана тіліміздің бай, бейнелі тіл екенінің жарқын дәлелі. 

 Өмір сырын көркем кестелеп бейнелеу құралы тіл болғандықтан жазушы 

тілге, әрбір сөзді қолдануға талғаммен, жауапкершілікпен қарауы қажет. Көркем 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

91



- засвоєння звукової організації українського мовлення, особливостей його 

звукового ладу;  

- усвідомлення естетичності звукового ладу українського мовлення;  

-  засвоєння  виражальних  можливостей  фонетики  української  мови  і  фор-

мування вміння користуватися ними;  

- розвиток вміння говорити і читати, дотримуючись орфоепічних норм;  

- формування вміння додержувати потрібної інтонації;  

- формування правильної вимови;  

- навчання чіткості вимовляння слів, складів і звуків у розмові, співі тощо;  

- формування свiдомого ставлення до роботи органiв мовлення;  

- виховання прагнення до вмiлого та найбiльш правильного використання 

фонетичних засобiв української мови.  

Серед  методів  засвоєння  фонетики  української  мови  студентами-інозем-

цями на першому місці має бути метод спостереження над українським мовлен-

ням. Спостерігаючи під час вивчення фонетичних за тим, як сполучаються в жи-

вому мовленні голоснi та приголоснi звуки, твердi та м’якi, дзвiнкi та глухi при-

голоснi звуки, виконуючи фонетичні вправи, студенти осмислюють і засвоюють 

звуковий лад української мови. Тому кожне заняття з української мови має бу-

дуватися таким чином, щоб її краса та величнiсть вiдкривалися в якомусь новому 

проявi. Можливостей для цього сам матерiал дає дуже багато. Мало сказати, що 

українська мова дуже красива, милозвучна, багата, виразна, що це одна з найме-

лодiйнiших мов. Цю тезу необхiдно доводити, i доводити так, щоб студенти самi 

спостерiгали мовнi факти й приходили до певних висновкiв. Вчити потрiбно так, 

щоб студенти вiдчули мелодику української мови.  

Важливою  умовою  навчання  української  мови  студентів-іноземців  є  пра-

вильна робота артикуляційного апарату. У процесі вивчення української фоне-

тики  слiд  постiйно  звертати  їхню  увагу  на  артикуляцію,  чiтку  вимову  звуків 

української мови, на виразність і милозвучнiсть українського мовлення. Гарну 

дикцiю забезпечує правильна i точна робота мовних органів, її засвоєння відіграє 

визначальну роль у формуванні умінь студентів-іноземців користуватися фоне-

тичними  засобами  виразності,  надати  своєму  висловлюванню  ознак  мелодій-

ності українського мовлення, тобто українського забарвлення. Фонетична вираз-

ність  має  стати  обов’язковою  властивістю  мовлення  студентів-іноземців.  За-

своєння основних норм фонетичної виразності українського мовлення вимагає 

оволодіння нормами творення звуків української мови, а також акцентуаційними 

нормами наголошування. Фонетична виразність мовлення немислима без дотри-

мання орфоепічних норм.  

Ефективним методом засвоєння студентами-іноземцями  фонетики україн-

ської мови є виразне читання, особливо віршів. Саме цей метод чи не найбільше 

сприяє формуванню фонетичної виразності мовлення студентів. Недостатнє його 

використання приводить до того, що саме звуковою (фонетичною) виразністю 

найменше володіють мовці. У виразному читанні реалізуються всі сторони дос-

коналого  у  фонетичному  та  інтонаційному  планах  мовлення.  Тому  воно  фак-

тично виступає базою для тренування вироблених умінь з орфоепії. Саме виразне 

читання сприяє виробленню правильної артикуляції звуків у потоці мовлення. 


Материали за XI международна научна практична конференция 

 

90 



сане, треба дуже добре розрізняти звукову структуру слів: чути всі звуки в сло-

вах, аналізувати звуковий склад слова, давати якісну характеристику кожному 

звукові, тобто аналізувати звукове значення кожної букви в кожному конкрет-

ному її вияві, засвоїти вимову того чи іншого слова, морфеми. Так, щоб відтво-

рити звукову форму слів молотьба, боротьба, голубка, просьба, легкий, треба, 

на відміну від написаного, вимовляти в процесі читання: [молод'ба], [бород'ба], 

[гулупка], [проз'ба], [лехкий]. Саме така звукова форма цих слів існує в нашій 

мові та є умовою її милозвучності.  

Студенти-іноземці мають оволодіти найголовнішими правилами вимови го-

лосних, приголосних, деяких звукосполучень i окремих граматичних форм. До 

таких правил належить вимова наголошених i ненаголошених голосних, нескла-

дового  [Ў],  дзвінких  приголосних  перед  глухими.  Засвоюючи  африкати  [дж], 

[дз], які на письмі передаються сполученнями букв д і жд і з, студенти-іноземці 

мають навчитися злито вимовляти їх. Потребує уваги i вимова слів ґедзь, ґава, 



ґудзик,  ґуля,  ґанок,  аґрус,  ґринджоли  та  інших,  що  мають  проривний  звук  [ґ]. 

Варто порівняти вимову цих слів зі словами гектар, гарбуз, гуси, голова, гілля i 

зазначити, що звуки [г] та [ґ] вимовляються по-різному.  

Невдала фонетична організація мовлення, ускладнена артикуляція, немило-

звучність  заважають  сприйняттю  мовлення  слухом  у  процесі  читання  і  го-

воріння. Вивчаючи українську фонетику, студенти-іноземці мають засвоїти фо-

нетичну організацію українського мовлення, особливості його звукового ладу, 

характерні умови милозвучності, естетичну роль звуків українського мовлення.  

Необхiдно всiєю органiзацiєю роботи щодо вивчення української фонетики 

студентами-іноземцями викликати у них прагнення до глибокого знання фоне-

тичної органiзацiї українського мовлення, вмiлого та правильного використання 

фонетичних засобiв української мови. Важливо навчити їх розпiзнавати i пере-

давати всi фонологiчнi засоби мови та спiввiдносити їх з нормою, намагатися на-

вчити їх розрiзняти та вiдтворювати всi звуки українського мовлення, спiввiдно-

сячи їх з фонетичною системою української мови.  

Вся органiзацiя роботи з вивчення фонетики має викликати у студентів-іно-

земців  прагнення  до  вдосконалення  фонетичної  органiзацiї  власного  українсь-

кого мовлення, до вмiлого та найбiльш правильного використання фонетичних 

засобiв мови. Для цього важливо показати їм фонетичну органiзацiю українсь-

кого мовлення.  

Зауважимо,  що  великi  можливостi  для  мотиваційного  забезпечення  нав-

чання студентів-іноземців української мови закладенi в теоретичному й практич-

ному матерiалi кожного роздiлу – фонетики, лексики, словотвору, морфологiї та 

синтаксису. Але пріоритетна роль у розв’язанні цього завдання належить занят-

тям з фонетики, зокрема такого виду роботи, як аналіз звукової організації пое-

тичного  мовлення,  для  якого  використання  фонетичних  засобів  особливо  зна-

чуще,  хоча  розгляд  звукової  виразності  художньої  прози  і  деяких  жанрів 

публіцистики є не менш корисним.  

Комунікативними стратегіями вивчення фонетики студентами-іноземцями є:  

- усвiдомлення фонетичних особливостей українського мовлення;  



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

23



туындының қадір-қасиеті де, кемшілігі де алдымен оның тілінен көрінеді. Сюжет 

желісіндегі  оқиғалар  мен  адамдар,  олардың  мінезі,  іс-әрекеттері  бәрі  де 

поэтикалық сөзбен сипатталады, өрнектеледі, көркем баяндалады, сөз бояуы, сөз 

сиқыры арқылы әрбір көрініс, қимыл көркем де әсерлі суретке айналмақшы. 

 А.  Байтұрсынов  жоғарыда  аталған  еңбегінде  «Шығарма  тілі  екі  түрлі 

болады: 1) Ақын тілі, 2) Әншейін тіл. Ақын тілі айрықша өң беріліп айтылған 

сөз. Әншейін тіл ондай өң берілмей, жай айтылған сөз. Ақын тілімен сөйлегенде, 

сөзге айрықша өң берілгендіктен, лебіз көрнекті болып шығады» дейді. 

 А.  Байтұрсынов  пікірінен  ақын  тілінің  (  яғни,  көркем  туынды  тілінің) 

ерекшелігін,  сондай-ақ  оған  қойылатын  жоғары  талапты  аңдаймыз.  Олар, 

негізгілерін тұжырымдар болсақ, тіл көркемдігі, бейнелілігі, ұғымды, айқындылығы, 

эмоциялық-экспрессивті 

әсер 

коэффициентінің 



жоғарылығы, 

логикалық 

қайшылықтарға ұрынбау, стиль мәдениеті, қаламгердің әсіре қызыл суреттеулерден 

аяғын тартуы, әрбір сөзі, сөйлемнің бейнелеп отырған кезең, уақыт сипатын ашуға, 

кейіпкер мінезі мен іс-әрекетін шынайы, дәл танытуға мейлінше сай келуі, т.б. 

 Жазушы тілді қолданушы ғана емес, оны түрлендіріп байытушы да (тың тіркес, 

образ,  т.б.).  Бұған  Абай  поэзиясының  тілі  дәлел.  Қазақ  тілінің  сөз  байлығын, 

образдылық  орамдарының  молдығын  жарқыратып  ашып  берген  Абай.  Бір  ғана 

«жүрек» сөзіне байланыстыра Абай шебер қолданған эпитеттік айқындаулардың өзі 

қаншама! Оны ақын поэзиясын ардақтап, оқып өскен әрбір қазақ біледі.  

 Әдебиет тарихына көз жіберсек, шын суреткерлердің әрқашанда жазушылық 

еңбекке өте жауапкершілікпен қарағанын, ұтымды қолдануға айрықша мән бергенін 

байқаймыз. Осы ретте бірер мысалмен ойымызды нақтылы дәйектейік. 

 Әлем таныған ұлы суреткер, кірпияз сөз шебері Л. Толстой: «Егер, әкімдік 

тізгіні қолымда болса, бір сөзді дұрыс қолданбаған жазушыны жазу құқығынан 

айырып, оған жүз дүре соқтырар едім» десе, «қазақтың бас ақыны» Абайдың да 

өлең сөзге қояр талабы өте жоғары. Өлеңді «сөздің патшасы, сөз сарасы» санаған 

оның «бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол ақынның білімсіз бейшарасы», «тілге 

жеңіл,  жүрекке  жылы  тиіп,  теп-тегіс,  жұмыр  келсін  айналасы»  деп  өлеңге  де, 

ақынға  да  үлкен  талап  қойғаны  белгілі.  Абайдың  бұл  көркемдік-эстетикалық 

талабын, әрине, тек поэзияға ғана қатысты деп ұғыну орынды болмайды. 

Туған  тіліміздің  байлығын  шығармашылығымен  дәлелдеп,  тұнығының 

бұзылмауы,  лайсаңға  айналмауы  үшін  ғұмыр  бойы  күресіп  өткен 

санаткерлеріміздің бірегейі – Ғ. Мүсірепов. Ол « көркем әдебиет деген жанды 

сөз,  тек  қана  сыртқы  сөз  емес,  ішкі  сөз...  Көркем  сөздің  сұлулығы  сағымдай 

құлпырмасын, өзендей толқысын» дейді. 

 Сағым – алдамшы, көзді алдап, көңілді арбайтын құбылыс, мағынасыздық, 

құр  жылтырақтық,  ал  сөздің  өзендей  толқуы  жанды  да  нақты  бейнелейік,  ой, 

мағына тереңдігі, күшті, қуатты сұлу сөз, көркем ойдың көрінісі. 

 Осы Ғабең «Әдебиет тілі жайында» (Заман және әдебиет. А., «Жазушы», 

1982,  53-б.)  атты  мақаласында:  «Сөз  сөзге  жарығын  да  түсіріп  тұрады, 

көлеңкесін  де  түсіріп  тұрады.  Біріне  бірі  жарығын  түсіріп  тұратын  сөздерден 

құралған  сөйлем  айтайын  деген  ойыңды  оқушыға  дәл  жеткізеді.  Бұл  арада 

ерекше ескеретін бір нәрсе – әр сөздің ой мен сезімге бірдей дөп тиіп жатуы, ең 

үлкен арман осында. Біріне-бірі көлеңкесін түсіріп тұратын сөздер өз мағынасын 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

24 



дәл  баспай,  екі  оқты  болып,  ауытқып  шығады»  дейді.  Пікіріне  дәйек,  дәлел 

ретінде көптеген мысалдар келтіреді. Соның бірін алға тартайық. 

 «Екінші бір жас ақын Ж. Кенебаев: 

 Қанат  бер  талмайтұғын  күнді  асайын!»,  –  депті  («Қазақ  әдебиеті» 

газетінен). Ана тілін жақсы білетін ақын «күнді асайын» емес, «күнге асайын» 

дер еді, «күнді асау» – күнді бес бармақша қылғытып жіберу болып абайлаған 

болар  еді»  дейді  күйінішпен  Ғабең.  Сөз  ретінде  82  жастағы  қарт  қаламгердің 

Қазақстан  Жазушылар  одағы  1984  жылы  өткізген  «Соңғы  жылдардағы  қазақ 

көркем прозасының тілі» атты конференцияда 2 сағаттан астам уақыт бойы осы 

мәселе  жөнінде  баяндама  жасағанын  жас  талаптардан  бастап  жасамыш 

жазушыларға  дейінгі  аралықта  көптеген  қаламгерлердің  шығармаларының 

тіліне тоқтап, үлкен талдау жасағанын айтуымыз керек. Туған тілді аялау, тіл, 

өнер алдындағы үлкен жауапкершілікке қатысты Ғабең тағылымы міне осындай. 

 Сонымен, әдеби шығарма – көркемдік әлем. Оны көрікті әлем, сырлы дүние 

ететін құдірет – сөз, бейнелі, айшықты сөз. 

 

Қолданылған әдебиеттер: 

1.Қабдолов З. Сөз өнері-Алматы: Қазақ университеті,1992. 

2.Кирабаев С. Қазақ әдебиеті 

3.Мүсірепов Ғ. «Әдебиет тілі жайында» -Заман және әдебиет. 

*198050* 



 

 

Калиберда Н.В. 

Днепропетровский национальный университет, Украина 

 

«ЯЗЫК ОДЕЖДЫ» И МОТИВ ТЕЛЕСНОСТИ  

В РОМАНЕ С. РИЧАРДСОНА «ПАМЕЛА» 

 

Тема феминности в «Памеле» С. Ричардсона присутствует в тексте романа 

неявно, проявляется с помощью особого символического языка. Женственность 

Памелы окрашивает её поведение, проступает в манере «сочинительства», увле-

чённости написанием писем, что настораживает сквайра и чрезвычайно раздра-

жает. Ведь героиня зависима, в мире, где властвуют мужчины, ей отведена роль 

служанки в поместье щедрых и благородных хозяев. Содержание и характер со-

зданных Памелой текстов несёт на себе печать её душевных переживаний и нрав-

ственного преображения, и по мере стремительного развития событий в романе 

письма Памелы приобретают черты уже сложившихся литературных форм. Вна-

чале её общение с родителями вкладывается в норму этикета письмовника, где 

воспитанная в уважении дочь отчитывается об исполнении нравственных уроков, 

которые они ей преподали: «I am going on again with a long letter; for I love writing, 

and shall tire you. But, when I began, I only intended to say, that I am quite fearless of 

any danger now: and, indeed, cannot but wonder at myself, (though your caution to me 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

89



 

ЕСТЕСТВЕН ЕЗИК И ЛИТЕРАТУРА 

*197840* 

Циганок Г.М. 

Сумський національний аграрний університет, Україна 

 

ВЖИВАННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ФОНЕТИЧНОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ  

ПРИ ВИКЛАДАННІ УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ ЯК ІНОЗЕМНОЇ 

 

Фонетику справедливо вважають фундаментом курсу української мови для 

іноземців, адже без засвоєння фонетичних особливостей українського мовлення 

не тільки не можна оволодіти ним, а й зрозуміти закони писемної форми мови, 

засвоїти орфографічні норми. формування навичок слухання, говоріння, читання 

і  письма  українською  мовою,  а  також  оволодіння  навичками  виразного  мов-

лення. Без знання фонетичного рівня мови неможливе навчання як усного, так і 

писемного мовлення. 

Фонетиці належить пріоритетна роль у формуванні усного українського мо-

влення  студентів-іноземців,  тобто  такого,  в  якому  думки  і  почуття  набувають 

звукового  україномовного  вираження.  Фонетичний  рівень  будь-якої  мови  має 

особливі виражальні можливості, оволодіння ними особливо важливе для нав-

чання говоріння і читання. Виразно значущими фонетичним засобом є словесний 

наголос, чергування наголошених і ненаголошених складів. 

Вивчення фонетики насамперед має сприяти формуванню в студентів-іно-

земців навичок усного мовлення, яке є важливим способом спілкуванням людей. 

В усному мовленні мовні значення виражають тільки за допомогою звуків. Тому 

чи не найважливішою умовою оволодіння українською мовою студентами-іно-

земцями є: опанування основ її фонетичної системи, усвідомлення фонетичних 

особливостей українського мовлення, розуміння його фонетичної (звукової) ор-

ганізації, милозвучності, естетичності звукового ладу.  

Студенти-іноземці мають засвоїти прийоми посилення фонетичної виразності  

мовлення, набути умінь користуватися фонетичними засобами виразності, а 

це зумовлює виховання у них прагнення вдосконалювати фонетичну організацію 

власного мовлення, вміло та правильного використовувати фонетичних засоби 

мови.  Формування  мовленнєвої  діяльності  в  усній  формі  зумовлює  виховання 

умінь читати і говорити. На першому плані у розвитку цих умінь є відтворення 

звукової форми слова за його графічною (літерною) моделлю з дотриманням ор-

фоепічних норм. Основою навчання читати, говорити і писати українською мо-

вою є знання фонетики. За визначенням відомого психолога Д.Б. Ельконiна, чи-

тання – це «процес відтворення звукової форми слова за його графічною (літер-

ною) моделлю», що вимагає засвоєння орфоепії української мови. Навички пра-

вильно  читати  формуються  на  основі  автоматизації  цілого  комплексу  вмінь. 

Справді, щоб відтворити звукову форму, дивлячись на букви, якими слово напи-



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

88 



дәстүрге  енгіздік.  Бұған  көп  мысал  келтіріп  жатпай-ақ,  аты-жөнімізге,  яғни 

тегімізге  жалғанып  жүрген  орыстың  «ов», «ев», «ин»  қосымшаларын  ғана 

мысалға  келтірсек  жеткілікті  болар.  Тек  осы  қосымша-лардың  өздерінің  ғана 

тіліміздің ұлы заңдарын ала тайдай бүлдіріп, ойран салып жүргенін көпшілік сезе 

бермейді-ау!  

Мәселен,  Алматы  қаласы  көліктерінің  билет  тексерушулері:  «Келесі 



аялдама Сейфуллина, Байтұрсынова, Әуезова» немесе «Мұратбаева, Жарокова, 

Қалдаяқова бар ма?» деп хабарлап-сұрап жататындарына мән бердік пе? Біздің 

ойымызша, 

бұл 

– 

мысалға 



келтірілген 

жаңағы 


қосымшалардың 

психолингвистикалық әсерінен туындап жатыр. Қазақ сөзіне жалғанған орысша 

қосымша  өзінен  кейін  міндетті  түрде  орысша  қосымшаның  келуін  қажет  етіп, 

қазақтілді  билет  тексерушілерге  «Келесі  аялдама  Сейфуллин  көшесі»  немесе 



«Сейфуллиннен түсетін бар ма?» дегізбей тұр. Осы секілді тағы басқа да орыс 

тілінің сан алуан жағымсыз ықпалы ауызекі тілімізге ғана емес, жазба тілімізге 

де әсер етіп жатыр.  

Осы  секілді  қате  қолданыстар  қазіргі  жай  сөйлемдеріміздің  синтаксистік 

құрылымынан да жиі көрініп қап жүр. Соңғы кезде көшелердегі жарнамалар мен 

газет-журналдар, қайсыбір кітап беттерінен қате жазылған сөздерді, орынсыз сөз 

қолданыстарды,  дұрыс  құрылмаған  сөйлемдерді  жиі  ұшырастыратын  болдық. 

Мүмкін, бұның бір себебі – тіліміздің ереже-қағидаларын, заңдылықтарын жетік 

білмейтін  аудармашылардың  орашолақтығынан  болар,  бәлкім,  тілдің  дұрыс 

жазылуын қадағалайтындардың өз міндеттеріне салғырт қарайтынынан ба екен, 

кім  білсін,  әйтеуір  бұрын  кеңестік  дәуірде  көзге  онша  шалына  бермейтін 

қателіктер кейінгі кезде тым өрбіп кетті.  

 

Пйдаланылған әдебиеттер тізімі: 



1. Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению. 

– М., 1985. 1988.  

2. Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі.-Алматы, 2000.– 

М., 1989. 

3.  Коростелев  В.С.  Основы  функционального  обучения  иноязычной  лек-

сике. – Воронеж, 1990. 

4. Китайгородская Г.А. Мосты доверия. Интенсивный курс русского языка. 

– Книга для преподавателя. – Москва, 1993. 

5. Оразбаева Ф. Тілдік қатынас. – Алматы, 2005. 

 

 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

25



was your watchful love,) that I should be so foolish as to be so uneasy as I have been» 

[2, c.47], «But still your kind fatherly cautions came into my head, and made all these 

gifts nothing near to me what they would have been»[2, c.51]. 

А когда к девушке приходит понимание истинного положения в Бэдфорд-

шире, её тексты становятся эмоциональными, исполненными тяжких размышле-

ний, переживаний, выполненных в духе плача, и жалоб, где ощутимы черты ли-

тературы чувствительности: «O my dear mother! I am miserable, truly miserable!» 

[2, c.53], «…oh! my heart’s broke almost; for what am I likely to have for my reward, 

but shame and disgrace, or else ill words, and hard treatment…» [2, c.54]. 

В Линкольншире, где Памела находится в заточении, она обращается теперь 

к другому адресату, пастору Уильямсу, и просит защиты у него и его влиятель-

ных патронов, помещиков-прихожан. Памела не только расскажет свою предыс-

торию, в которой раскроет ложность легенды, придуманной сквайром Б., о том, 

что она легкомысленная девица, забывшая о своём долге и решившаяся на бег-

ство с возлюбленным, что повлечёт за собой попытку молодого джентльмена её 

перевоспитать и спасти от падения, но и осмелится на обличение своего веро-

ломного и безнравственного хозяина. 

По-новому проявит себя Памела в своеобразном поединке со сквайром, ко-

торый состоится как обмен письменными посланиями. Восхищённый упорством 

Памелы, влюблённый в неё сквайр высоко оценит её рассудочность и самоува-

жение и предложит ей договор, где подтвердит её права на моральную и денеж-

ную компенсацию, которыми, он полагает, возможно вознаградить любовь Па-

мелы к нему. И теперь уже Памела не просто достойно ответит сквайру, но и 

создаст своего рода «манифест» новой, независимой женщины, которая ценит, 

прежде всего, свободу в устроительстве собственной судьбы: «…to lose the best 

jewel, my virtue, would be poorly recompensed by those you propose to give me», 

«…I hope, as I can contentedly live at the meanest rate, and think not myself above the 

lowest condition, that I am also above making an exchange of my honesty for all the 

riches of the Indies. When I come to be proud and vain of gaudy apparel, and outside 

finery, then (which I hope will never be) may I rest my principal good in such vain 

trinkets, and despise for them the more solid ornaments of a good fame, and a chastity 

inviolate!» [2, c.229]. 

Убедительность доводов Памелы подействует на сквайра, но более всего он 

восхитится глубиной её натуры, богатством души, чистотой помыслов, прочитав 

её дневник- исповедь. Героиня каждый день описывает свои беды, размышления, 

мысли, пребывая в заточении в Линкольншире. Выступив в роли читателя текста 

Памелы, м-р Б. удивится её характеру, переменится духовно сам, и после возвра-

щения Памелы в Линкольншир, когда она, получив свободу, осознает свою лю-

бовь и привязанность к молодому джентльмену, уже выступит автором текста, 

где прописывается мораль и поведение женщины, независимой от предрассуд-

ков. Теперь умудрённая опытом Памела создаёт своего рода проповедь о привле-

кательности любовного союза между мужчиной и женщиной, уважающих друг 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

26 



друга, образованных, рассчитывающих на взаимную поддержку: «I shall never be 

able to think of any body in the world but him.– Presumption! you will say; and so it 

is: But love is not a voluntary thing: Love, did I say?–But come, I hope not:–At least it 

is not, I hope, gone so far as to make me very uneasy: For I know not how it came, nor 

when it began; but crept, crept it has, like a thief, upon me; and before I knew what 

was the matter, it looked like love» [2, c.283]. 

Представление об индивидуальности Памелы феминистская литературная 

критика  свяжет  с  кодом  одежды,  который  будет  восприниматься  не  столько 

обычной костюмной деталью, характеризующей персонажа,  сколько как пове-

денческая формула, оказывающаяся маркером культуры, таящая в себе также и 

знак  её  телесности.  Перемена  нарядов  персонажами,  внимание  к  социальной 

функции  костюма,  указывающей  на  имущественное  разделение  действующих 

лиц романа, составляют особый метасюжет «Памелы», где имплицитно, непрямо 

«приращивается»  семантический  объём  текста,  соотнесённый  с  установкой  на 

разрушение нормы, этикета, когда платье и право его надевать выступают под-

тверждением то благополучия, то бедности героя, его дерзости, либо склонности 

к  роскоши,  смирению,  и  предстаёт  как  форма  бунта,  протеста,  свидетельства 

рождения  новой  женственности,  не  таящей,  но  обнажающей  телесность  как 

оправдание полноты жизни и правомочности либеральных ценностей. 

В оценке характера Памелы и окружающими, и критиками иногда просту-

пают  замешательство  и  двойственность.  Многие  склоняются  к  мнению,  что 

натура её сложна и противоречива. И в зависимости от доверия к персонажу или 

сомнения в нём юной служанке приписывают либо врождённый аристократизм, 

либо вероломство. Дж. Бэчелор убеждена, что облик Памелы, которая появля-

ется в нарядах её покойной госпожи, а впоследствии – в домотканом костюме, 

действительно,  может  быть  истолкован  неоднозначно:  и  как  свидетельство  её 

благородного поведения, и как стремление девушки манипулировать другими. 

Но Дж. Бэчелор предостерегает от поспешных умозаключений. Она полагает не-

верным судить о Памеле, следуя лишь внешним впечатлениям, а сюжет романа 

сводить только к успешному замужеству добродетельной героини. Исследова-

тель допускает, что ричардсоновская Памела «дразнит» своих почитателей и те-

атрализует  поведение,  дерзко  провоцируя  заблуждение  и  непонимание  её 

натуры. Мотивы телесности и рокайльно-эротическая нюансировка скандальных 

сцен соблазнения сквайром Памелы отвлекает внимание наивных читателей от 

глубинной структуры романа, который назван её именем.[1, c.30] 

Несомненно, упоминания об одежде, предметных деталях костюмов персо-

нажей романа окрашены символикой иносказания. Смена нарядов героиней мо-

жет  быть  представлена  и  как  противостояние  гендерным  нормам,  утвердив-

шимся в обществе. Памела стремится стать свободной, желает избавиться от вла-

сти над нею молодого господина Б. и отвергает платье как заданную поведенче-

скую роль, чуждую ей «оправу», не соответствующую подлинности её натуры. 

Код одежды включён Ричардсоном и  в описании любви-страсти в романе.  Он 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

87



мағынасын  тікелей  үйретіп  және  оларды  жиі-жиі  айтқызып,  оларды  әр 

сөйлемінде  қолдануын  қадағалап,  өз  ой-пікірін  дұрыс  айтып-жеткізуге 

машықтандыру әлдеқайда тиімді. 

Кез келген тіл үйренушінің айтайын деген өз ой-пікірін тыңдаушыға емін-

еркін жеткізуі үшін жеткілікті мөлшерде іс-қимыл атауларын, яғни етістіктерді 

көп  білуі  және  оларды  өмірде  (практикада)  пайдалана  алуы  маңызды.  Сол 

себептен  тіл  үйрету  сабақ-тарында  етістікке  және  оның  сан  алуан 

категорияларына мол орын беріледі.  

Бір  қарағанда  оның  қай  категориясы  болмасын,  тілүйренуші  үшін  аса 

қажетті  сияқты  болып  көрінеді.  Бірақ  осы  етістікті  оқытуда  да  артық-ауыс 

материалдар бар екені аңғарылады. Әсіресе, етіс тудыратын жұрнақтарды және 

туынды етістіктердің жасалуын оқытып-үйрету, біздің ойымызша, артық. Одан 

да,  кемінде  жүз  етістік  жаттатып,  солар  бойынша  түрлі  машықтық  жұмыстар 

жүргізіп, сол етістіктерді түрлі жағдайда (көсемше, есімше т.б тұлғада) жеке-ше-

көпше, жақтық-шақтық тұрғыдан талдату жақсы нәтиже бере-тіні сөзсіз.  

Тіл  үйренушілерге  тілдік  материалдарды  дұрыс  игерту  үшін  көрнекілікті 

пайдаланудың тиімділігі ерекше. Бұған үлкен мән беріп, грамматиканы оқытуға 

арналған  түрлі  схемалар  мен  кестелерді  сабақ  тақырыбына  барынша  сай  етіп, 

сауатты жасап, көмекші құрал ретінде пайдалану жақсы нәтижеге қол жеткізуге 

мүмкіндік береді.  

Тілі  үйрету  сабағы  оқытып-жазғызу,  тыңдатып-сөйлету,  грамматикалық 

ережелерді меңгерту сияқты бөлімдерден құралатыны анық. Сондықтан өзге ұлт 

өкілдері  мен  өз  тілін  білмейтін  қандастарымызға  арналған  қазақ  тілін  оқыту 

әдістемесінің жаттығулары жаңағы аталған заңдылықтарға сәйкес жүргізілуі тиіс.  

Осыған орай, оқыту, тіл үйрету үрдісімізде дәстүрлі әдіске айналған амал-

тәсілдерді үнемі пайдалана отырып, ең бірінші кезекте: тілдік амал-тәсілдердің 

ережелерін айту, түсіндіру, оларға мысал келтіріп, тақтаға жазып көрсету, содан 

соң тілдік материалдар барынша қамтылған мәтінді ауызша дауыстап оқытып, 

орысшаға  аударту,  оның  мазмұнын  қазақша  айтқызу,  мәтін  мазмұнына  орай 

сұрақ қойғызу, оған жауап дайындату т.б. жұмыстарды басшылыққа алындады. 

Сонымен  қатар  жаңа  мәтіндегі  бейтаныс  сөздердің  орысша  аудармасын  үнемі 

таныстырып, сөздік жұмысын жүргізіп отыру керек.  

Тіл үйретуде мәтіннің алар орны ерекше. Тіл үйренушінің білім деңгейіне 

лайықталған  мәтін  арқылы  олардың  сөздік  қорын  одан  әрі  дамытуға  болады. 

Сөздік қорсыз грамматиканы қаншалықты жетік білсе де, тілүйренуші өз ойын 

тыңдаушыға  толық  жеткізе  алмайды.  Жаңадан  үйретілетін  сөздер  мен  сөз 

тіркестері  тілүйренушінің  алдағы  өміріне  қажетті  болуы  керек.  Мәселен, 

күнделікті сөйлеу тіліне (қарым-қатынас тіліне, кәсібіне, мамандығына).  

Қазір  біз  тіліміздің  табиғи  болмысына  жат,  бөгде  тілдік  дыбыстар  мен 

дыбыс тіркесімдерінен тұратын сөздерге қазақша қосымшаны қиналып жалғап, 

не орысша, не қазақша емес, дүбәра сөзге айналдырып, тілімізді бұрап сөйлеп-

жазумен  қоймай,  қазақ  сөздеріне  де  орыс  тілінің  қосымшаларын  жалғауды 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

86 



Осы мәселеге байланысты қазақ тілін орыс тілі арқылы оқытып-үйретудің 

негізін  қалаушылардың  бірі  әрі  жоғары  оқу  орындарының  орыс  бөлімі 

студенттеріне  арналған  алғашқы  «Қазақ  тілі»  оқулығының  авторы  –  Ы. 

Мамановтың аса мәнді бір пікірін мысалға келтірейік.  

Қазақ  тілінде  ілік  септік  иелік  мағына  білдіреді,  сөйлемде  ылғи  тәуелдік 

формамен  тіркесте  келеді,  Орыс  тіліндегі  родительный  падеж  иелік  мағына 

білдіргенде ғана ілік септікпен мағынасы сәй-кес келеді. Баланың кітабы – книга 

мальчика. Директордың кабинеті – кабинет директора. Ағаштың жапырағы – 

лист  дерева  т.б.  Мальчик  боятся  собаки.  Волга  шире  Оки.  Нет  книги  деген 

сөйлемдердегі  сабаки,  Оки,  книги  сөздері  де  родительный  падеж  формасында. 

Осы сөйлемдер қазақ тіліне бала иттен қорқады, Волга Окадан кеңірек, кітап 

жоқ болып аударылады. Бұл сөйлем-дердегі собаки, Оки қазақ тілінде иттен, 

Окадан  түрінде  шығыс  септік  формасымен  берілген.  Соңғы  книги  сөзі  атау 

септігімен  (кітап)  беріледі.  Он  был  учителем  деген  сөйлемдегі  учителем  сөзі 

творительный  падежде.  Осы  сөйлемді  қазақ  тіліне  аударғанда  ол  мұғалім  еді 

болып, атау септігінде айтылады» (Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. 

Ал., 2007 жыл. 471-бет).  

Бұл пікірден орыстілді дәрісханада қазақ тілі зат есімін оқытқан кезде оның 

септелуіне аса мән беріп, орыс тілімен салғастыра отырып оқытып-үйрету керек 

екенін жақсы аңғарамыз. Бірақ осы мәселе қазақ тілін орыстілді дәрісханаларда 

оқытып-үйретуге арналған қазақ тілі пәнінің қазіргі қолданыстағы оқулық, оқу 

құралдарында онша ескерілмей келеді.  

Бір есептен, бұл мәселе оқулық-оқу құралдарының міндетіне де жатпайды. 

Сондықтан да қазақ тілін өзге тілділерге оқытып-үйретуді жетілдіре түсу үшін 

және  оның  оқулық,  оқу  құралдарына  қосымша  ретінде  әрі  мұғалім-

оқытушыларға көмекші құрал бола алатын және білім беру сапасы мен көптілді 

білімді дамытуды негіздейтін, сондай-ақ қазақ тілі құрылымын нақты мысалдар 

арқылы  орыс  тілі  құрылымымен  салғастыра  сипаттап,  екі  тілдің  құрылымдық 

(грамматикалық)  ерекшеліктері  мен  ұқсастықтарын  орыстілділердің  өз  ана 

тілінің  көмегімен  түсіндіретін  оқу  құрал-дарын  немесе  ғылыми-теориялық 

әдістемеліктерін дайындау қажет екенін қазіргі заман талабы аңғартып отыр.  

Осыны ескермегендіктен, біздің кейбір оқыту бағдарламаларымызда артық-

ауыс  материалдар  әлі  де  болсын  жүр.  Мысалы,  зат  есімнің  сөз  тудырушы 

жұрнақтарын  немесе  кез  келген  туынды  сөздердің  қандай  жұрнақтардың 

қатысуымен  жасалатынын  түсіндіру  тілүйренушіге  тіптен  қажет  емес  деген 

ойдамыз.  Тілүйренушіге  сөздің  қандай  түбір  мен  қосымшадан  жасалғандығын 

білуден  гөрі,  сөзді  тұтастай  қабылдап,  әсіресе,  оның  тура  мағынасын  біліп,  іс 

жүзінде орнымен қолдана білуі әлдеқайда пайдалы. 

Сын есімнің шырай категориясы туралы да осыны айтуға болады, «анадай 

жұрнақтан  сын  есімнің  мынадай  шырайы  жасалады»  деп  үйреткеннен  гөрі, 

«қызылырақ  –  красноваты»,  «қызғылт  –  алый»,  «сарғыш  –  желтоватый», 

«көгілдір – голубой», «қаралау – почерней», «қоңырқай – коричноваты» деп, сөз 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

27



оказывается знаком мотива телесности в тексте, открыто используемого в эпизо-

дах искушения в саду, в альковных сценах, а также содержится в обилии отсылок 

к  интимным  деталям  туалетов,  которые  обыгрываются  автором  как  метафора 

тайны, сокрытия, намекает на опасную грань разрушения приличий. От отчаяния 

в Линкольншире,  пытаясь избегнуть  неволи, Памела оставит платье на берегу 

озера с тем, чтобы окружающие поверили в роковые события, а затем буквально 

разорвёт платье, сломает каблуки в башмаках, не только поранит себя из-за зло-

счастного падения, но и превратит свою одежду в лохмотья.  

Ричардсон соотносит с одеждой перверсии любовного чувства. Власть Па-

мелы  над  молодым  сквайром  поначалу  очевидна  читателю,  но  не  герою.  Она 

шьёт для него одежду, создаёт костюм, который как бы материализует её эмоции, 

оказывается метафорой сладостной любовной неволи м-ра Б. В отличие от Па-

мелы привязанность сквайра к девушке выражается через властно-потребитель-

скую практику соблазна, агрессивно подчиняющую героиню.  

Сюжет в «Памеле, или Вознаграждённой добродетели» передаёт динамику 

преображения  молодых  героев.  Любовное  чувство,  которое  вспыхнет  между 

ними, поначалу осложнит их отношения, заставит преодолеть сложившиеся со-

циальные преграды, разрушить предрассудки и увидеть в предмете своей привя-

занности не сословную маску вельможи и юной служанки, но людей свободных, 

допускающих равный союз, основанный на уважении другого, привязанности и 

восхищении не только духовной, но и физической красотой избранника.  

Индивидуальность персонажей проявится в поступках, общении друг с дру-

гом, спорах, переписке, в языке костюма, который станет своего рода текстом. 

Потребуется  проницательность  и  искусство,  чтобы,  не  исказив  его,  разгадать. 

Памела и молодой сквайр пройдут сложный путь. По завершении их любовной 

истории они предстанут другими. Памела возвысится в глазах окружающих, но 

прежде – своего возлюбленного, и отныне она не только свободна в собственных 

решениях, выборе друзей, своих желаниях, но и в возможности достойно реали-

зовать себя в слове, которым она безупречно владеет, и в создании образа жен-

ственности, символическом коде костюма, органично передающем богатство её 

внутреннего мира.  

 

Литература: 



1. Doody M. Introduction // Richardson S. Pamela; or Virtue Rewarded / S. Rich-

ardson. – L.: Penguin Books, 1985. – P. 7-20. 

2. Richardson S. Pamela; or Virtue Rewarded. – L.: Penguin Books, 1985. – 539 p. 

 

*198118* 




жүктеу 1.12 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет