Материали за XI международна научна практична конференция



жүктеу 1.12 Mb.
Pdf просмотр
бет4/11
Дата30.04.2017
өлшемі1.12 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

 

Шильке В.В. 

Карагандинский государственный университет им. Е.А. Букетова,  

Республика Казахстан 

 

ИНОБЫТИЕ В ПОВЕСТИ ДАНИИЛА ХАРМСА «СТАРУХА» 

 

Повесть  «Старуха»,  единственный  пример  крупной  формы  в  творчестве 



Хармса, разительно отличается от остальных произведений писателя. Ю.Хейно-

нен,  посвятивший  повести  отдельный  труд,  связывает  это  в  первую  очередь  с 

тем,  что  «Старуху»  по  сравнению  с  другими  текстами  Хармса  можно  считать 

«реалистическим и легко воспринимаемым произведением» [1, 8]. Однако про-



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

17



4.  Омельчук  С.  Навчання  морфології  української  мови  на  засадах  до-

слідницького підходу: теорія і практика: монографія / Сергій Омельчук. – К.: Ге-

неза, 2014. – 368 с. 

5.  Практикум з методики навчання української мови / Колектив авторів за 

ред.  М.  І.  Пентилюк,  С.  О.  Караман,  О.  В.  Караман,  О.  М.  Горошкіна,  А.  В. 

Нікітіна, Т. Г. Окуневич, З. П. Бакум, Н. М. Дика та ін. – К.: Ленвіт, 2003. – 302 с. 

6.  Українська  мова:  Енциклопедія  /  редкол.:  Русанівський  В.  М.  (співго-

лова),  Тараненко  О.  О.,  Зяблюк  М.  П.  та  ін.  –  [2-ге  вид.].  –  К.:  Вид-во  «Укр. 

Енцикл-я» ім. М. П. Бажана, 2004. – 824 с. 

7.  Українська мова. 5–12 класи: Програма для загальноосвітніх навчальних 

закладів / укладачі: Г. Т. Шелехова, В. І. Тихоша, А. М. Корольчук, В. І. Новосьо-

лова, Я. І. Остаф; за ред. Л. В. Скуратівського. – К.: Ірпінь: Перун, 2005. – 176 с. 

*198560* 

 

 

Қабошева Н.А. 

 М.Өтемісов атындағы  

 Батыс Қазақстан мемлекеттік  университетінің оқытушысы 

  

ЖАҢАША ОҚЫТУ АРҚЫЛЫ ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫ ДАМЫТУ 

 

Бүгінгі  таңда  Қазақстанның  өскелең  ұрпаққа  өрелі  білім,  өнегелі  тәрбие 

беру ісі мүлдем жаңаша сипат алып отыр. Осыған байланысты педагогикалық 

ғылым алдында да нақты білім міндет туындауда, ол – жеке тұлғаны ддамытуға 

бағытталған  жаңа  оқыту  технологияларын  әзірлеу,  яғни  оқытудың  жаңа 

инновациялық технологиясын қалыптастыру.  

Педагогикалық  технология  дегеніміз  –  тәжірибеде  жүзеге  асырылатын 

белгілі бір педагогикалық жобаның жүйесі /В.П.Беспалько/. 

Педагогикалық  технологиялар  оқушының  дамуына,  жеке  тұлға  ретінде 

қалыптасуына  жағымды  жағдайлар  жиынтығын  құрайды.  Қазақстан 

Республикасының  «Білім  туралы»  Заңы  бұл  істі  нағыз  қажет  үлгіде, 

шығармашылық деңгейде, шынайы ізденіспен іс жүзіне асыруға мол мүмкіндік 

беруде. Жаңа технологияның басты ерекшелігінің өзі – жеке тұлғаға баса назар 

аударту  болса,  бұл  дегеніміз  –  оқытудың  ең  тиімді  әдіс-тәсілдерін  пайдалана 

отырып, оқыту мазмұнын жеке бастың ерекшелігіне бейімдей жүргізу деген сөз.  

«Мұғалім  зор  тұлға,  ол  күннің  құдіретті  сәулесі  іспетті»,  –  деп 

К.Д.Ушинский  айтқандай,  қазіргі  әрбір  ұстаз,  еліміздің  болашағы  –  бүгінгі 

балаларды  біліммен  сусындатып,  олардың  білімді,  тәрбиелі  азамат  болып 

шығуына тікелей жауапты. Педагогикалық технология бойынша студенттің тіл 

мәдениетін білім, білік, дағды арқылы дамыту керек. Әрқайсысының деңгейіне 

қарай  бағдарлама  дайындалуы  тиіс.  Ол  үшін,  біріншіден,  әр  түрлі  бағыттағы 

бағдарлама құру керек. Екіншіден, әр студенттің жеке қабілетін ескере білуіміз 

қажет.  Үшіншіден,  сабақ  кезіндегі  тапсырмаларды,  үй  тапсырмаларын  жас 

ерекшелігіне сай беру қажет. Ол деңгейлеп саралауға негізделген технологияға 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

18 



бағыттайды. Жаңа технологияны жүзеге асыруда мұғалім белсенді болу керек. 

Өз мамандығына деген көзқарасы ерекше болуы тиіс. 

Қазір оқыту үрдісіне енгізіліп жүрген технологиялар теориялық тұрғыдан 

дәлелденіп,  тәжірибеде  жақсы  нәтиже  көрсетіп  жүр.  Өз  іс-тәжірибемде  п.ғ.д., 

профессор 

Ж.А.Қараевтың 

деңгейлеп 

саралап 


оқыту 

жүйесіне, 

Н.А.Оразақынованың  сатылай  кешенді  талдау  және  сын  тұрғысынан  ойлауды 

дамыту бағдарпламсының стратегияларына сүйеніп, сабақ өткіземін.  

 Деңгейлік тапсырмалар тілді дамытып, тілді меңгертуге мүмкіндік береді, 

оқуға  деген  ынтасын  арттырады.  Деңгейлік  тапсырмалар  көмегімен  нені 

білгенін, нені білмегенін, нені меңгермегенін білуге болады. Соның нәтижесінде 

олар тапсырманы толық орындауға тырысады. 

Деңгейлік  тапсырманы  жаңа  сабақты  түсіндіру  кезінде,  бекіту 

сабақтарында, қорытынды, т.б.сабақтарда қолданып отырамын. 

Әр студент өз бетінше жұмыс істеуге үйренеді. Осы технология бойынша 

қазақ тілінен «Үстеу» тақырыбына деңгейлік тапсырманың үлгісін ұсынамын. 

I деңгей.  

1.  Өлең  үзінділерінен  асты  сызылған  үстеудің  мағынасын  түсіндірме 

сөздіктен теріп жаз. Емлесін есіңе сақта. 

1) 

Жат жерді жастанғанда жазатайым, 



Қанымен жазды мүмкін ағатайым. 

Қасиетіңнен, қара өлең, айналайын, 

Қазақтың дәл өзіңдей қарапайым. (Мұқағали «Қара өлең). 

2) 


Болғанда алагеуім үйдің іші, 

Қуарып, бір өызарды түсі. 

Атырды таңды бірі кірпік қақпай, 

Тебірентіп тоқсан түрлі күйдің күші. (Ілияс «Күйші»). 



 2. Мезгіл үстеулерді есіңе сақта. Осы мерзім атауларын сағатпен белгіле. 

Түнде, іңірде, қызыл іңірде, жарым түнде. 

3. Берілген сөздердің мағынасын есіңе сақта. Осы сөздермен сөйлем құра. 

Тал түсте, тапа-тал түсте, талма түсте.  

II деңгей. Бір үстеуден бірнеше үстеу жаса. Жасалуы мен емлесіне көңіл 

аудар. Кеш, әрең. 

2. Осы тұрақты тіркестерге мағыналас тұрақты тіркестер тап. Мағынасын 

анықта. Қас пен көздің арасында, қан сонарда, асығы алшысынан түсу. 



 III деңгей. а) Берілген үстеулер қай жұмбақта кездеседі? Таңертең, түсте, 

кеште. Таң атқанша, таң атқан соң. 

ә) Абайдың бір өлеңінен үсеу кездесетін өлеңді жатқа жаз. 

Осы  тапсырмаларды  орындаған  студент  өз  деңгейін  өзі  анықтай  алады. 

Саралап  оқыту  технологиясы  –  білім  сапасын,  пәнге  деген  қызығушылығын 

арттыратын аса тиімді технология. 

Мұғалім – ұйымдастырушы, бағыт беруші. Бүгінгі күн талабына сай әдістер 

баршылық.  Мысалы,  «Сын  тұрғысынан  ойлауды  дамыту»  бағдарламасы  – 

әлемнің  түкпір-түкпірінен  жиылған  білім  берушілердің  бірлескен  еңбегі. 

Тәжірибені жүйеге келтірген Джинни Л.Стил, Куртис С.Мередит, Чарльз Тэмпл. 

Жобаның  негізі  Ж.Пиаже,  Л.С.Выготский  теорияларын  басшылыққа  алады. 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

95



тіліндегі  көркемдегіш  қызмет  атқарған  литоталылық  қаһарманның  Червяков 

тегінде де көрініс тапқан.  

 Ал  қазақ  әдебиетінде  осындай  көрнекі  мысалдың  бірін  О.Бөкейдің  «Құм 

мінезі» повесінен көреміз. Шығарманың «Құм мінезі» атауы мен ондағы негізгі 

образ-кейіпкер  Бархан  есімі  арасындағы  сыртқы  семантикалық  байланыс 

шығармадағы 

ішкі 

байланыспен, 



әредік 

көрінетін 

психологиялық 

параллелизммен қабаттасады. Құм «сөйлейді, жылайды», оның шерін ұғатын – 

тек қана Бархан. Мұның себептерінің бірі – адамзаттың табиғатқа жасаған және 

жасап келе жатқан қатыгездігі секілді маңайындағылардың бұл қойшыға қылып 

келе жатқан қиянаты жетерлік. 

 Бар сырын ішіне бүге бұйығып жатқан құмның күтпеген жерден оғаш мінез 

танытуы алда болатын Барханның күш-қайратына мінуінің хабаршысындай. 

 «Осы  сәтте  қатты  құйын  көтерілгендей  болды  да  жылдар  бойы  сіресіп 

жатқан  айдаһардай  ақырды.  Әлгінде  ғана  желге  арқасын  сипатып  жым-жырт 

қалғыған  әлгінде  ғана  тәңіріне  табынып,  дүниенің  бар  үзерін  баз  кешіп, 

жалыққандай  есінеп-құсынап  мантыраған  даланың  талағы  тарс  айрылды. 

Шабына  кім  түртті,өз-өзінен  буырқанып,  өз-өзінен  шамырқанып,  екі  езуі 

көпіршіп,  бураша  бұлқынып  шыға  келді...  Иә,  бүгін  Қызылқұм  бөтен  мінез 

көрсетті!  Неге  ашуланды,  ненің  ырымы  бұл?...  Әне,  Бархан  көшкен  құмның 

артынан қуып барады...» [4,35].  

 Есім-неологизмдер қатарына О.Бөкейдің қала тірлігі, қазіргі индустриалды 

қоғам қағидаларына бойұсынған кейіпкері архитектор Тасжанды («Жетім бота»), 

Б.Соқпақбаевтың  балаларға  арналған  повесіндегі  жағымсыз  бейне  Жантасты 

(«Менің  атым  Қожа»),  Б.Майлиннің  типтік  образы  шолақ  белсенді  Желдібай 

Жындыбаевты және т.б. қосуға болады.  

 О.Бөкейдің «Өліара» повесінің кейіпкерлері Қойшы,әйелі және зоотехник 

екінші  реттік  номинацияның  жалпы  есім  жіктеуіне  жатады.  Автордың  типтік 

образдарына  тиісінше  жинақтау  да  шашырату  да  тән.  Яғни,  аталған  образ-

кейіпкерлердің  психологиялық  портреті  «прототиптерінің»  әрқайсысына  тән 

және барлығына ортақ. Жазушының «Құм мінезі» шығармасындағы Упрды да 

осы санаттан көреміз. Ал соңғы аталған повестегі екінші қыз және үшінші қыз 

шығармадағы  образ-кейіпкерлердің  маңыздылық  кезегі  бойынша  (Бақшагүлге 

қатысты) тура осылай аталған. 

 Екінші реттік номинацияның бір түрі деп кейіпкерге телінген есімдіктерді 

айтамыз.  Яғни,  нағыз  есімі  орнына  жіктеу,  кейде  белгісіздік  және  сілтеу 

есімдіктерін қолдану осыған жатады. 

 «Мен сені жек көрдім. Бөлек болмысың өзгенің езуіне күлкі салды. Оп-оңай 

сайқымазақ,  әпенде,  әумесер  атандың.  Бұл  өзің  менсінбейтін,  саған  ештеңе 

үйрете алмайтын ақымақ тобыр болатын. Сол тобыр Сенің төбеңнең көрінсе-ақ 

берекесі кетіп, құнжыңдасып қалатын. Сені өздерінен әлдеқайда ақымақ, төмен 

санайтын. Сондықтан болар, Сен «ақымақ» көрінуге құштар едің» [4,24]. 

 Үзінді Роза Мұқанованың «Өзің» атты әңгімесінен алынып отыр. Аталған 

прозалық шығармада автордың баяндауы бастан-аяқ екінші жақта беріледі. Бас 

кейіпкердің  аты  тек  диалогтерде,  монологтерде  ғана  аталады,  басқа  жағдайда 

оның  есімі  орнына  «Сен»  және  «Өзің»  екінші  жақ  жіктеу  есімдіктері  жүреді; 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

94 



 «Жарайды,  өткенге  өкініш  жоқ  дегендей,  істің  турасына  көшелік.  Менің 

атым Қожа. Көріп отырсыңдар, пәлендей әйдік ат емес». 

 Шынын айтсам, бұл о баста Қожа емес, Қожаберген екен. Туу куәлігімде 

солай жазылған» [2,8]. 

 «Кейіпкер  мен  есімнің  семантикасы,  этимологиясы  және  фонетикасының 

байланысы зор» [1,80].Осыны ескере отырып, повестегі Қожаберген мен автордың 

Бердібек деген аттарының арасында сөзжасам тұрғысынан ұқсастығын аңғарамыз. 

Екеуі де қос түбірден жасалған және алғашқысының екінші түбірі мен соңғысының 

бірінші  түбірінің  бірдейлігі  жай  ғана  сәйкестік  болмаса  керек.  {(Қожаберген-

Берген-Бер) = (Бердібек – Берді – Бер)}. Жазушы бұл шығарманы жазу барысында 

бас  кейіпкер  прототипіне  өзін  алғаны  әуелден  мақсатты  түрде  екндігін  білеміз, 

осыған  орай  қаһарман  есімі  де  образ  сомдауда  белгілі  қызмет  атқарды  деп  айта 

аламыз.  Ғабит  Мүсіреповтің  кейіпкерінің  Қайрош  (Сарталиев)  есімі  оның 

прототипі Қайырғали Жұмағұловқа арнайы сілтеудей көрінеді («Қазақ солдаты»).  

 Кейбір  есімдер  мен  фамилиялардың  бойында  автор  кейіпкерге  берген 

мінездеме  элементтері  міндетті  түрде  болады.  В.Савельева  бұндай  есімдерді 

«сөйлейтін»  есімдер  деп  атап,  орыс  әдебиетінен  Чеховтың  Червяковын 

(«Чиновниктің ажалы»), Гогольдің Акакий Акакиевич Башмачкинін («Шинель») 

және  т.б.  мысалға  келтіреді.  Қазақ  прозасында  бұндай  тәсілді  Бейімбет 

Майлиннің әңгімелерінен аңдауға болады.  

 «Айранбайдың үйіне кіріп келгенде-ақ нендей кәсіппен айналысатыны беп-

белгілі.  Отбасында  кірлі  қара  тақтай,  маңайы  толған  былғары,  қайыстың 

қиқымы, біз, пышық, қайрақ, қалып, мұрындық қоқырсып жатыр.  

 Көйлексіз,  жеңсіз  күртеше  тонды  жалаңаш  етіне  киіп  алып,  Айранбай 

ескілеу  етікті  бастап  жатыр.  Оң  тізесін  баса  жердегі  қоқырсыған  былғары 

қайыстың қиқымымен ойнап, шашы жалбыраған бір әйел бала отыр» [3,79].  

 Бас  кейіпкердің  ауызы  айранға  ғана  жарыған  тірлігіне  шекті-шексіз 

қанағатшылдығы,  әлсіздікке  ұласқан  әлжуаздығы,  жинақтай  сипаттағанда, 

тағдырдың  шыдатпас  ыстығында  айран  боп  ұйығандығы  негізінен  сол  кезең 

талабы бойынша, таптық тұрғыдан жазылған шағын шығарманың өне бойынан 

көрінеді. Оған аты да, заты да, қайшы қаһарман – осы шығармадағы Кемелбай.  

 Осынау  есім-характерлер  қатарына  Оралхан  Бөкейдің  «Жетім  бота» 

повесіндегі  Ақботаны,  Төлен  Әбдіктің  «Біз  үшеу  едік»  пьессасындағы 

кейіпкерлер  –  Дариға,  Өмірбектерді,  Талаптан  Ахметжанның  бірталай 

романтикалық қаһармандары – Ұшқын, Арай, Ұзынтұра, Абзал, Айсәулелерді, 

Дулат Исабековтің Жасынын («Қарғын») қосуға болады. 

 Көркем  мәтіннің  авторы  әлем  тілдерінде  бар  кез-келген  есімді  қолдануға 

қандай  құқылы  болса,  өз  жанынан  ойлап  тауып  ат  қоюға  соншалықты  ерікті. 

Мұндай есімдерді антропономикалық неологизмдер дейді. Жаңа сөздердің бұл 

түрі ағым, жанр қырынан қарағанда әуелі фантастикалық туындыларда, одан соң 

көбіне романтикалық және сатиралық қаһармандарға тән.  

 Орыстың  ұлы  жазушысы  А.П.Чехов  образ-кейіпкерінің  шені  жоғары 

адамнан өзін шектен тыс төмен қоюы – автор дәуірінде аса өзекті болған, бүгін 

де  өзектілігін  жоймаған  «кішкентай  адам»  шындығы.  Әңгіме  сюжеті  мен 



«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

19



Мақсаты барлық жастағы оқушыларға кез келген мазмұнға сыни тұрғыдан қарап, 

екі ұйғарым бір пікірдің біреуін таңдауға саналы шешім қабылдауға сабақтарда 

үйрету.  Біздің  елімізге  Джордж  Соростың  ашық  қоғам  институты,  «Сорос-

Қазақстан»  қоры  арқылы  келген  бұл  технология  орыс  және  қазақ  тілдерінде 

мектеп тәжірибелеріне ене бастады. 

«Сын тұрғысынан ойлау» ұғымы белгілі бір идеяларды қабылдай отырып, 

оның неге қатысты екенін зерттеу, оларды жеңіл септикалық ойларға қарсы қоя 

білу,  салыстыра  алу,  сол  идеяларға  қарсы  көзқарастармен  тепе-теңдікте  ұстап 

зерттеу, оларға сеніммен қарау деп түсіндіреді авторлар. 

Белгілі ғалым Дайана Халперн «Сыни ойлау – ойлаған нәтижеге жету үшін 

танымдық  техникаларды  пайдалану  арқылы  шығармашылықпен  әрі  қарай 

бағыттай ойлану. 

Сыни ойлау – адам өмірінің бір саласы. Себебі, бұл философия адамдарға 

көптеген жолдар мен шешімдер ішінен маңызды әрі пайдалы екенін, тек қажетті 

ақпараттарды  ғана  жинақтап,  жаңа  білімді  бұрынғыдан  ажырата  алуға 

көмектеседі. Сыни ойлауды дамыту технологиясының дәстүрлі оқытудан басты 

айырмашылығы – білімнің дайын күйінде берілмеуі.  

Сын  тұрғысынан  ойлау  –  оқу  мен  жазуды  дамыту  бағдарламасы. 

Мұғаліммен,  қатарластарымен  еркін  сөйлесуге,  пікір  таластыруға,  бір-бірінің 

ойын  тыңдауға,  құрметтеуге,  өзекті  мәселені  шешу  жолдарын  іздей  отырып, 

қиындықты жеңуге баулитын бағдарлама. 

Технологияның басты мақсаты – дамыта оқыту негізінде «Сын тұрғысынан 

ойлау  арқылы  оқу  мен  жазуды  дамыту»  бағдарламасын  іске  асыру,  балаларға 

терең білім беру. Жаңа технология ретінде ең озық әдістерді дер кезінде игеру, 

іздену  арқылы  бала  бойына  дарыту,  одан  өнімді  нәтиже  шығара  білу  –  әрбір 

ұстаздың басты міндеті.  

«Оқу  мен  жазу  арқылы  сын  тұрғысынан  ойлауды  дамыту»  бағдарламасы 

бойынша ол: 

-шыңдалған ойлау.кез келген даму деңгейіне байланысты мәселелерге сыни 

көзбен қарау; 

-күрделі мәселелерді шешуге, аса маңызды, жауапты шешімдер қабылдауға 

құштарлық; 

-үйрету  мен  үйрену  бірлігінен,  үйренудің  қызығушылығынан  тұратын, 

үйренушінің сеніміне негізделген құрылым. 

Сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін мына төменгі шаралар орындалуы шарт: 

1) сын тұрғысынан ойлауды тудыру үшін уақыт керек; 

2) ойланып-толғануға, ойын ашық айтуға рұқсат беру

3) әртүрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау; 

4) сын тұрғысынан ойлауды бағалау. 

Аталмыш бағдарламаның ішкі құрылымында ерекшелік бар. Бұл құрылым 

3 деңгейден тұратын оқыту мен үйретудің моделі. 1-сызба. Білімнің болашақта 

пайдаға  асуы,  қажетке  жарауын  қалыптастырады.  Көп  ақпаратты  талдай, 

жинақтай отырып, ішінен қажеттісін алуға үйретеді. 

І  Қызығушылықты  ояту.  Үйрену  үдерісі  –  бұрынғы  білетін  және  жаңа 

білімді  ұштастырудан  тұрады.  Осы  кезеңге  қызмет  ететін  «Топтау»,  «Түртіп 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

20 



алу»,  «Ойлану»,  «Жұпта  талқылау»,  «Болжау»,  «Әлемді  шарлау»  т.б.  деген 

аттары бар әдістер (стратегиялар) жинақталған. Қызығушылықты ояту кезеңінің 

екінші  мақсаты  –  үйренушінің  белсенділігін  арттыру.  Өйткені,  үйрену  – 

енжарлықтан гөрі белсенділікті талап ететін іс-әрекет екені даусыз. Өз білетінін 

еске  түсіреді,  қағазға  жазады,  көршісімен  бөліседі,  тобында  талқылайды,  яғни 

айту,  бөлісу,  ортаға  салу  арқылы  оның  ойы  ашылады,  тазарады.  Осылайша 

шыңдалған ойлауға бірте-бірте қадам жасала бастайды. Бұл кезеңде жаңа білім 

жайлы ақпарат жинап, оны байырғы біліммен ұштастырады. Ойлау мен үйренуге 

бағытталған бұл бағдарламаның екінші кезеңі Мағынаны тану (түсіне білу). Бұл 

кезеңде үйренуші жаңа ақпаратпен танысады, тақырып бойынша жұмыс істейді, 

тапсырмалар орындайды. Оның өз бетімен жұмыс жасап, белсенділік көрсетуіне 

жағдай  жасалады.  Тақырып  бойынша  жұмыс  жасауына  көмектесетін  оқыту 

стратегиялары бар. Соның бірі INSERT. Ол бойынша оқу, тақырыппен танысу 

барысында  V  –  «білемін»,  ―  –  «мен  үшін  түсініксіз»,  +  –  «мен  үшін  жаңа 

ақпарат», ? – «мені таң қалдырады» белгілерін қойып отырып оқу тапсырылады. 

INSERT  –  оқығанын  түсінуге,  өз  ойына  басшылық  етуге,  ойын  білдіруге 

үйрететін ұтымды құрал. Бір әңгіменің соңына тез жету, оқығанды есте сақтау, 

мәнін жете түсіну – күрделі жұмыс. Сондықтан да,студент арасында оқуға жеңіл-

желпі қарау салдарынан түсіне алмау, өмірмен ұштастыра алмау жиі кездеседі. 

Мағынаны  түсінуді  жоғарыдағыдай  ұйымдастыру  –  аталған  кемшіліктерді 

болдырмаудың  бірден-бір  кепілі.  Үйретушілер  білетіндерін  анықтап, 

білмейтіндерін  белгілеп  сұрауға  әзірленеді.  Бұл  әрекет  арқылы  жаңаны  түсіну 

үшін бұрынғы білім арасында көпірлер құрастыруға, яғни байланыстар құруға 

дағдыландырады. Тақырып туралы ой-толғаныс – бағдарламаның үшінші кезеңі. 

Күнделікті  оқыту  үдерісінде  студент  толғанысын  ұйымдастыру,  өзіне,  басқаға 

сын  көзбен  қарап,  баға  беруге  үйретеді.  Өз  ойларын,  өздері  байқаған 

ақпараттарды  өз  сөздерімен  айта  алады.  Бұл  сатыда  үйренушілер  бір-бірімен 

әсерлі  түрде  ой  алмастыру,  ой  түйістіру,  өз  үйрену  жолын,  кестесін  жасау 

мақсатында басқалардың әр түрлі кестесін біліп үйренеді. Бұл үйрену сатысы – 

ойды  қайта  түйіп,  жаңа  өзгерістер  жасайтын  кезең  болып  табылады.  Әр  түрлі 

шығармашылықпен ой түйістіру болашақта қолданылатын мақсатты құрылымға 

жетелейді.  Осы  кезеңді  тиімді  етуге  лайықталған  «Бес  жолды  өлең»,  «Венн 

диаграммасы»,  «Еркін  жазу»,  «Семантикалық  карта»,  «Т  кестесі»  сияқты 

стратегиялар  әр  сабақтың  ерекшелігіне,  ауыр-жеңілдігіне  қарай  лайықтала 

қолданылады. «Оқу мен жазу арқылы сыни тұрғыдан ойлау» технологиясында 

жазудың  орны  ерекше.  Жазуға  қызықтырудың  бірден-бір  жолы  қойын  дәптер 

болып  табылады.  Жеке  тұлғаның  өзін-өзі  бағалай  алуды  меңгеруі,  өзін-өзі 

құрметтеудің жоғары деңгейі, «мен» бейнесінің айқын қалыптасуына сыни сыни 

ойлаудың болуы көмектеседі. Сыншылдыққа өзін-өзі сезінудің қалыптасуының, 

жеке  тұлғаның  инттеллектуалдық  дамуының,  ғылыми  дүниетанымы 

орнығуының негізі болатын дұрыс ойлау заңдылықтарын пайымдауды дәйектеп-

дәлелдеудің әдістері мен тәсілдерін танып-білу арқылы үйретуге болады.  

Жазу  –  көрікті  ойлардың  көрінісі.  Жазу  үдерісі  –  күрделі  үдеріс.  «Оқушы 

қандай да болмасын ақпаратты өздігінше игеріп, өз өміріне жарата алатын әмбебап 

тәсілдерді  үйрену  керек  .  Соның  бір  тәсілі  –  қойын  дәптерге  үзбей  жазу.  Үнемі 

«Найновите постижения на европейската наука – 2015» • Том 9. Филологични науки 

 

93



 Дәл  қазіргідей  атауы  болмаса  да,  философиялық  антропология  жалпы 

антропологиядан көне заманнан-ақ (антикалық кезең) бөліне бастады. Кейін келе 

мәдениеттану ғылымымен тығыз байланыстағы мәдени антропология, әдебиетті де 

қамтый  отырып,  күллі  өнердегі  адам  мәселесін  қарастыратын  көркем 

антропологияның  негізін  жасады.  Аталған  салаларда  Э.Ауербах,  Е.Фарыно, 

В.П.Зинченко,  Вяч.В.Иванов,  М.Моторина,  В.С.Степин,  т.б.  ғалымдар  зерттеу 

жүргізді, соның ішінде әдеби антропологияны американ ғалымы Ф.Поятос ерекше 

қарастырды.  Негізінен  бұл  сала  семиотика,  әдебиеттану,  тарих  ғылымдарының 

тоғысында  пайда  болды.  Дегенменде,  көптеген  зерттеушілер  К.Леви  Стросстың 

құрылымдық антропологиясының әдіснамасын негізге алады. Қазақстандық ғалым, 

орыс әдебиеттанушысы В.В.Савельеваның қарастырған мәселелері тікелей көркем 

антропологияға бағытталған. Қазақ әдебиеттануында бұл салада жазылған көлемді 

еңбектерді, жан-жақты зерттеулерді көп кезіктірмейміз.  

 Көркем  антропологияда  (әдеби  антропология)  әдебиеттегі  адам,  образ, 

кейіпкер,  образ-кейіпкер,  тұлға,  индивидуалдық,  субъект,  объект,  характер, 

қаһарман,  динамикалық  және  психологиялық  портрет,  көркемдік  ой  т.б. 

теориялық ұғымдар маңызды мәнге ие болса, номинация да сол қатардан орын 

алады.  «Кейіпкерлерге  есім  беру  процесін  зерттеу  автордың  көркемдік 

антропологиясының  ерекшеліктерін  саралауға  мүмкіндік  туғызады»  деген 

пікірмен толық келісуге болады [1,77]. Осы саланы жан-жавқты зертеуші В.В. 

Савельева есім беру мен атау қоюды екіге жіктейді: Бірінші реттік номинацияға: 

кейіпкер  есімі,  әкесінің  аты,  тегі,  лақап  аты;  Екінші  реттік  номинацияға: 

кейіпкерге  телінген  жалпы  есімдер,  есімдіктер,  сөз  тіркестері,  перифразалар, 

троптар, «эмблематикалық телінімдер» жатады [1,79]. 

 Есімдерді зерттеудің философия, мәдениеттану, әлеуметтану, дін тұрғысынан 

маңыздылығын ғалымдар С.Булгаков, А.Ф.Лосев, Ю.М.Лотман еңбектерінде айта 

отырып,  адам  аттарын  ономастиканың  антропонимика  саласы  ретінде 

қарастырады. Адамның есімі мен діні, ұлты, жасы, әлеуметтік жағдайы және қай 

кезеңде өмір сүріп жатқаны арасында аса тығыз байланыс бар. Кейіпкерлер әлеміне 

қатысты  да  осыны  айта  аламыз.  Мысалы,  XX  ғасырдың  басындағы  қазақ 

прозасындағы Қамар, Омар, Ахмет, Ғали, Жамал секілді кейіпкерлер есімдерінің 

діни-ұлттық  бояуы  қандай  қанық  болса,  аталмыш  ғасырдың  екінші  жартысынан 

тәуелсіздіке дейінгі кезеңдегі кейбір кейіпкер аттарының (Совет, Армия, Роза, Мэлс 

т.с.с.) дәуірлік-идеологиялық реңкі соншалық айқын.  

 Әлбетте,  номинация  процесін  қаузағанда  кейіпкер  есімінің  образ  бен 

прототип арасындағы көпір іспеттес екендігін байқаймыз. Бердібек Соқпақбаев 

өзі  атап  көрсеткендей,  жазушының  әйгілі  «Менің  атым  Қожа»  повесінің  бас 

кейіпкерінің  прототипі  –  автордың  өзі.  Енді  мәтінге  назар  аударайық:  «Менің 

атым.... Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалғандай болады да 

тұрады. Адамның атының сүйкімді болуы зор бақыт па деймін. Мәселен, Мұрат, 

Болат, Ербол, Бақыт деген аттарды алып қараңдаршы. Айтуға да ықшам, естір 

құлаққа да жағымды. Әрі мағына жағынан да,... жоғары идеялы есімдер» [2,7] . 

 Бас кейіпкердің атынан баяндалатын шығарманың экспозициясынан оның 

өз есіміне көңілі толмайтынын байқаймыз. 



Материали за XI международна научна практична конференция 

 

92 



Виразне читання – важлива ланка у формуванні виразності усного мовлення сту-

дентів-іноземців.  

Виразне читання віршів має якомога частіше використовуватися на заняттях 

зі  студентами-іноземцями,  оскільки  воно  вимагає  чіткого  вимовляння  звуків, 

специфічної  рухливості  наголосу,  наголошування  слів  і  найбільше  сприяє  за-

своєнню фонетичних засобів української мови, засобів милозвучності і тим са-

мим вводить студентів-іноземців у світ музики українського мовлення. Ритмізо-

вана мова дає змогу сильніше відчути весь її звуковий склад. Ось чому так важ-

ливо донести його насамперед у словах, що належать до власне української лек-

сики. У процесі виразного читання запам’ятовуються нові слова, окремі звороти, 

виховується чуття мови. Метод виразного читання тісно пов’язаний з методом 

спостереження  над  мовою  поетичних  текстів  і  відіграє  важливу  роль  у  фор-

муванні у студентів-іноземців навичок української літературної вимови. Коли ми 

говоримо про вміння читати, то маємо на увазі два види читання – мовчки і вго-

лос. Читання мовчки має бути виразним. Його особливість полягає в тому, що 

одночасно відпрацьовуються два види умінь: усвідомлено читати, розуміти зміст 

письмового тексту та вміння голосом, звуковими й інтонаційними засобами пе-

редавати своє розуміння змісту прочитаного.  

Отже, при викладанні української мови як іноземної викладачі приділяють 

велику увагу фонетиці. Адже вона є фундаментом курсу української мови для 

іноземців. Викладачі використовують такі терміни як звук, буква, склад, наголос, 

інтонація та ін., тобто важливим є не тільки вивчення вимови та правопису, а й 

розуміння самого терміна. Іноземні студенти, розуміючи поняття, яке вони розг-

лядають, співвідносять його з рідною мовою та використовують в усному та пи-

семному мовленні.  

 

 

*198240* 



Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті 



жүктеу 1.12 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет