Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ



жүктеу 2.63 Kb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата06.05.2017
өлшемі2.63 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

                        
 
Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ...
АБАЙ.
         
                  ҚАЗАҚ ТІЛІ
 
                   МЕН 
                   ӘДЕБИЕТІ
                               
1958 жылдың                 
                                                                     наурыз айынан 
                                                                     бастап шығады
                      
            10/2012  
ҚАЗАН
    
МАЗМҰНЫ
Таным табиғатында
Тоқболат ЕҢСЕГЕНҰЛЫ.            Түркі руна жазба поэзиясы мен 
                                                            философиясы......................................................3
Көкейкесті  көзқарас
Зәрия ӘБІЛМАШҚЫЗЫ.              Нәтижеге бағытталған білім берудің негізі - 
                                                             жаңаша оқыту...................................................14
Сандуғаш ОМАРОВА.                    Сөйлем мүшелерін модульді-интерактивтік
                                                             оқытудың тиімділігі.........................................18
Гүлнар ТАЙШЫБАЕВА.               Тұлғаны қалыптастыруға ықпал ететін
                                                             тәрбие жүйесін құру және дамыту.................22
Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс
Айгүл ӘБДИЕВА.                             Төл сөз бен автор сөзі......................................28
Дамира БАЛТАБЕКҚЫЗЫ.           ҰБТ-ға арналған тапсырма түрлері...............33
Жанар ШІЛДЕБАЕВА.                    Көнерген сөздер..............................................40
 
«Қазақ тілі мен 
әдебиеті» және 
«Ұлағат» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
Республикалық 
ғылыми-
педагогикалық, 
әдістемелік 
жұрналы 

Дариха ХАЛБАЕВА.                         Сын есімнің емлесі.........................................44
Қазақ әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс
Алмагүл ТАКИШЕВА.                     «Оян, қазақ!» жинағын оқытудың
                                                               сұрау-тапсырмалары......................................49
Гүлмира РЫСКЕЛДИЕВА.              Модульдік оқыту технологиясының оқыта 
                                                               үйрету ойындары............................................58
Шолпан МОЛДАНҚЫЗЫ.               Оқушы білімін нығайту: тест (5-сынып).....64
Айнагүл ШАТАЕВА.                          Құдық қазу - Еңсептің ата кәсібі..................71
Назым МАҚСАТҚЫЗЫ.                  Дулат Бабатайұлының 
                                                               «Еспембет» поэмасы......................................75
Қарлығаш НҰРИАХМЕТОВА.       Мұқағали шығармашылығына арналған
                                                                қорытынды сабақ..........................................78
Оқулыққа  қосымша
Меңдібай ӘБІЛҰЛЫ.                        Ежелгі ғұн дәуіріндегі Алып 
                                                               Бамсы (Алпамыс)...........................................84
Жанар АБИТЖАНОВА.                   Орхон-Енисей ескерткіштері тіліндегі 
                                                               көріктеу құралдарының тілдік
                                                               ерекшеліктері.................................................91
Серік АСЫЛБЕКҰЛЫ.                     Сабыр Шариповтың «Ләйлә» повесі..........97
Жазылар  естеліктер...
Жанар ӨМІРЖАНОВА.                    Дарабоздан тараған дара тұлға..................102
Сыныптан тыс тәлім
Бижамал АЙТБАЕВА.                       XXI ғасыр көшбасшысы............................108
Анаргүл КӨКЕШЕВА.                       «Әдебиет әлемінде» - 
                                                                зияткерлік ойыны........................................113
Шамшагүл ҚАЙЫҢБАЕВА.            «Жыр - менің жалғыз тарланым...»...........116
Жас маманға жәрдем
Алуа ТІЛЕУБЕРГЕНОВА.                «Ереуіл атқа ер салмай»............................119
Рауан ӘСЕМОВА.                               Сараптамалық технология сабағы............122
Ақтолқын БАҚТЫҒАЛИҚЫЗЫ.     Абай өмірі мен шығармашылығы............127
Бәтима ЕСМАҒАНБЕТОВА.            «Ата үміті» шығармасы: 
                                                                «Ата мен немере».......................................130
Әсем ҚҰЛЫБЕКОВА.                        Тіл ұстарту (Қожаберген жырау. 
                                                                 «Баба тілі»).................................................132
Құралай КӨШЕКОВА.                       «Бақытты сәт» ойыны...............................136
Райхан ӘСКЕРБЕКҚЫЗЫ.                Есімдіктен өткенді қайталау....................139
     
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
Құсиын Айтқалиев, Шәмша Беркімбаева, Қанипа 
Бітібаева, Жанғара Дәдебаев, Гүлтас Құрманбаева,                                     
Мекемтас Мырзахметұлы, Қуандық Мәшһүр Жүсіп,                      
Нұрша Оразахынова, Бақтияр Сманов, Жансейіт Түймебаев, 
Рақымжан Тұрысбек, Нұргелді Уәлиұлы.

3
Таным табиғатында
Тоқболат ЕҢСЕГЕНҰЛЫ, 
филология ғылымдарының 
докторы, профессор.
ТүРКІ РУНА ЖАЗБА пОэЗИяСЫ  
МЕН фИЛОСОфИяСЫ
Барша халықтың игілігіне жараған кез келген өміршең зат 
және дәстүр, жаңалық ұзақ ізденіс, айтарлықтай толғаныстан 
туатыны  белгілі.  Ал  тасқа  түсірілу  ерекшелігі,  жасалу 
құрылысының күрделілігімен, ұсынар ой, түйінін, шешімін 
таптырмай  жұмбақтап  тереңіне  жасырған  философиялық 
маңыздылығымен  әлемді  таңдандырып,  мәңгілік  рухани 
мұраға  айналған  көне  түркі  руна  жазба  шығармалары 
мен  таңба-бейнелерінің  туып  қалыптасуы,  олардың  өз 
дәуірінен  озып,  болашақтарға  жол  тартуы    біздің  ежелгі 
бабаларымыздың  аса  ірі  даналығы  мен  мұқалмас  рухынан 
жасалғандығын  байқатады.  Содан  болар,  бүкіл  дүниенің 
белгілі  ғалымдары  көне  түркі  руна  жазба  мұраларының 
мәнін,  маңызын толық аша алмай,  біраз ізденіп, шаршаған 
сыңайлы.
Ескі  дәуір  шығармаларына  талдау  жасауда,  ең  бірінші, 
сол  заманғы  халықтардың    жалпы  тірлігін,  болмысын 
танытатын  олардың  табынған  нанымының  сыр-сипатын 
білу  ерекше  тиімді,  өйткені  кез  келген  наным,  дін  сол 
аймақта өмір сүрген ел-жұрттың ежелгі дәстүр-салты, әдеті, 
табиғатқа көзқарасы, мифтік шығармалары, көне мәдениеті, 
тарихи ерекшелігі, өмір сүру ережелері, тағы басқа сондай 
қажетті жетістіктері негізінде толықтырылып жасалынады. 
Сөз еткелі отырған ел-жұрттың көне дәуірдегі нанымының 
бүкіл болмысын, қағидаларын білмейінше белгілі бір өңірді 

4
жайлаған  ру,  тайпалардың  тарихын,  әдебиетін,  мәдениетін 
және дәстүрінің өзіндік ерекшелігін білу мүмкін емес. 
Көне түркі руна жазба шығармаларына зерттеу жасауда 
түркілердің  Тәңірге  табыну    нанымының  маңызы  зор. 
Түркілер қабылдаған ең көне нанымның негізі  Таяу Шығыс 
халықтарының бірсыпырасына тараған  зороастризм дінінде 
жатқаны  жөнінде  кезінде  терең  талдау  жасалынып,  кітап 
етіп  шығарылды.  Түркі  тектес  халықтар  арасында  және 
Шығыстану  ғылымында  Тәңірлік  дін  “Тәңірлік  наным” 
(Тенгризм)  деген терминмен еніп  қалыптасқандықтан, біз 
де  солай  алып  отырмыз.  Негізінде,  көне  түркілер  жалғыз 
жаратушыны Тәңір деп атап, соған табынған.
Тәңірге  табыну  нанымы  көрші,  кәсіптес  елдердің 
дәстүрлеріндегі 
жақсылықты 
уағыздайтын 
ереже, 
талаптарды  игере  отырып,  ұзақ  уақыт    жинақталып,  келе-
келе жаңашылдық болып танылып, бекем қалыптасып, кейін 
дәстүрге  айналған    табиғатқа,  сол  жаратылысты  жасаушы 
жалғыз  Тәңірге  табынған  наным  болып  қалыптасты.  Енді 
сол мойындалған қағидаларға түркілік дәстүр, рух, намыс, 
сана, жоғары адамгершілік, түркілік мінез, түркі даналығын 
қоса сіңіріп жіберді. Түркілер мойындаған ең ескі дінді көне 
түркілердің Тәңірлік философиясы деуге негіз бар. 
Түркі дүниетанымының осындай кеңдігі мен жоғарылығы 
бабаларымыз  жасаған  руна  жазба  шығармаларының 
құндылығы  мен  өміршеңдігін  арттырып,  тозбастай  етті. 
Соған сәйкес көне түркі руна жазба шығармалары мен таңба-
бейнелерінің  негізгі  өзегін,  өзіндік  күрделі  ерекшеліктерін 
жете  танып  игермей,  бұл  рухани  мұраларға  талдау  жасап, 
бағасын  шынайылықпен  беру  мүмкін  емес.  Бұған  нақты 
дәлел келтіріп, көз жеткізу үшін, әуелі, көне түркілер биік 
қабырға  тастарға  ойып  жазумен  бірге,  сол  тастарға  қашап 
түсірген  көптеген  таңба,  суреттердің  бірнешеуіне  назар 
аударайық.  1-суретте  жақпар  тасқа  ойып  түсірілген  таңба-

5
бейне  кескіні  салынған.  Ал  осы  тік  сызықпен  жалғасып, 
екі  доғадан  құралған  таңбада  көне  түркілердің  терең 
философиясы,    мәңгілік  даналығы  жатыр.  Бұл  таңбаның 
жоғары  жағы  –  төбесі  ашық  доға.  Мұнда  көк  (аспан) 
бейнеленген, төменгі төңкерілген доғада төсі түкті Жер-ана 
бедерленген. Ортадағы тік сызық – жер мен көктің ортасын 
Адам ұлы жалғап тұр деген ұғым. 
Осы  дәу  тасқа  қарапайымдылықпен  қашап  түсірілген 
таңбада  көне  түркілер  табынған  наным,  діннің  ең  негізгі 
түйіні  мен  бас  елтаңбасы  тұжырымдалған.  Сол  жай  ғана 
таңба-бейнеге  сыйғызылған  көне  түркі  философиясының 
жұмбақ  құпиясын  түркі  қолбасшысы  Күлтегінге  арналған 
үлкен жазудың бірінші шумағында:
деп 
жазылған 
[Атласъ 
древностей 
монголіи. 
Санкпетербургъ, Типографія императорской академіи наукъ, 
1892-1899, 19-б]. Осы келтірілген руна жазба бөліктің (цикл) 
негізгі мәтінінің  қазақша аудармасы мынау:
Жоғарыда көк Тәңірі,
Төменде боз жер аралығында
Екеуінің арасында адам ұлы жаралған.
Адам ұлының үстіне ата-тегім
Бумын қаған, Істемі қаған отырған.
Таққа отырып түрік халқының елін, жұртын
Біріктірген, иелік жасаған.
Осылай  Тәңірге  табыну  нанымындағы  маңызды  бір 
қағиданы  түркі  қағандарының  бірі  –  Иоллығ-тегін  дәуір 
талабына  орай  тарихи  деректермен  ұштастырып  дәу 
тасқа ойып жазды. Талдаңқырап айтсақ, осы үш сызықтан 

6
құралған таңба-бейне үш қатпарлы дүниені танытады. Олар: 
Көк-аспан, қасиетті Жер-ана, екеуін жалғаған Адам ұлы. Бұл 
үшеуі өзара байланыста. Соның ішінде Адам ұлы екеуіне де 
тәуелді. Суретте Адам ұлының басы көкпен жалғасқан, аяғы 
жұмыр жермен ұштасқан. Шынында да, онсыз тіршілік жоқ. 
Адам табиғаттан тыс тұра алмайды, ол  – жаратылыстың бір 
бөлшегі. 
Бұл  үш  қатпарлы  дүниенің,  ондағы  табиғат  бөлшектері 
мен  тірі    заттың  жаратылыс  заңдылығына  орай  өз  жолы 
болғанымен (мәселен, адам өмір сүру барысында өз жолын 
таңдап әрекет етеді), бәрі жалғыз жаратушыға тәуелді. Міне, 
үш сызықтан жасалған таңба-бейненің шешуінің түйіні – осы. 
Табиғат заңдылығынан туындатып, шынайылықпен күрделі 
философиялық  тұжырымды  білдірген  мына  қарапайым 
үш  сызықтан  тұратын  таңба-бейне    көне  түркілердің  бас 
таңбасы болып табылады.
Бұл мәселе жөнінде қырғыз ғалымы Ч.Өмүралыуулуның 
«Қаншалық  қарапайым  және  даналық!  Төбесі  ашық  көк 
тұр. Төсі түкті жер тұр. Ортасын адам жалғаған. Осы басты 
үштікті жоғалтпай қарастырғанда ғана байырғыдан қазіргіге, 
бай Алтайдан жан-жаққа таралған барлық сырлы белгілер, 
жұмбақ суреттер бір күйге келеді. Қаратеңіздегі скифтердің, 
сарматтардың  қару-жарағына,  қымбат  бұйымдарына 
қашалған  –  осы  белгі.  Көшпенділер  Румды  алғанда  да 
жеңген  ерлер  жеңілген  жұрттың  аса  сүйікті  бұйымдарына, 
мөр, тиындарына шейін салынған осы белгілер» деп жазғаны 
біздің  пікір,  байламымызды  нақтылай  түседі  [Теңирчилик. 
Бішкек, «Крон», 1994, 25-б.].
Бабалар  жасаған  көне  түркі  руна  жазба  шығармалары 
да, көне түркі философиясы да, көне түркі таңба-бейнелері 
де  Тәңірлік  наным  қағидаларынан  туындаған  бір  идеяны, 
бір  ұғымды  білдіреді.  Соған  орай  жалғыз  Тәңірге  табыну 
нанымының  бір  нүктеге  айналып  жымдасқан  шынайы 

7
сипатын  білмей,  сол  ерекшелігін  игермей  көне  түркі  руна 
жазба  шығармаларына  зерттеу,  талдау  жасауға  ұмтылу  – 
бекершілік. Ондайда ғұмыры келте жазба жасалынады.
Осы көтеріп отырған мәселенің өзектілігін, деректілігін 
білдірер болсақ, көне түркілердің бас таңба-бейнесі, әсіресе, 
Енисей өзенінің жоғары жағындағы Тува алқабынан (2-сурет), 
Хакасия өңірінен (3-сурет), Қаратеңіз жағалауынан (4-сурет) 
және  Лена  жазығы,  Байқал  мен  Қалмаққырған  өңірінен, 
Моңғолия  жерінен  кездеседі.  Бұл  таңба-бейнелердің 
бірнешеуі 
И.И.Мещаниновтың 
(Загадочные 
знаки 
Причерноморья. М., 1993), Э.И.Соломониктің (Сарматские  
знаки    Причерноморья.  Киев,  1959),  Ч.Өмүралыуулының 
(Теңирчилик.  Бішкек,  1994)  зерттеу  еңбектерінен  көшірме 
жасау арқылы алынды.
Көне  түркілер  жақпар  тастарға  қашап  салған  таңба-
бейнелердің  ішінде  басы  сәуле  шашқан  күнге  айналған 
адам  бейнелері,  рәміздік  суреттер  молынан  ұшырасады 
(5-сурет  Енисейден  табылған  таңба,  6-сурет  Моңғолиядан 
табылған  таңба,  7-сурет  Жетісу  аймағынан  табылған 
таңба).  Сол  белгілердегі  көрініс  жайлы  Еуропаның  шы-
ғыстанушы  ғалымдарының  арасында  «Күнбасты  құдай» 
(«Солнцеголовое  божество»)  деген  термин  қалыптасып 
кеткен.  Олар  бұл  таңба-бейненің  философиялық  мәнін, 
білдірмек ойдың мағынасын түсінбей, суретке қарап отырып 
тура мағынасында айта салған бос болжам.
Оған  дәлел  келтірейік.  Осы  таңба-бейненің  Тәңірге 
табыну  дін  қағидасы  бойынша  философиялық  тұжырымы 
мынадай: суреттегі сәуле шашқан күнбас – адамның көкке 
жалғасқан басы, ол жаймашуақ жарық нұрға айналады да, 
оның  аяғы  жер  асты  түпсіз  қараңғыға  кіріп  жоғалатынын 
танытады.  Айқынырақ  білдірсек,  көкке  жалғасқан  адам 
басының күнге айналуы – аспандағы жалғыз жаратушының 
жіберген нұры. Ең ақырында адамды Жер-ана өзінің қараңғы 

8
қойынына мәңгілікке алатыны – өзгермейтін ақиқат.
Осы  таңба-бейне    –  үш    қатпарлы  дүниенің  рәміздік 
көрі-нісі.  Көне  түркілердің  табиғат  заңдылығына  сүйене 
отырып  философиялық  даналықпен  мәлімдеп  білдірген 
Тәңірге   табыну   дінінің    қағидасының тұжырымы осылай 
танылады. Бұл түркі көне діні ережесі өзек болып тартылған  
таңба-бейненің зор маңызын шетел шығыстанушыларының 
кейбірі  терең  түсінбей,  әйтеуір,  жөн-жосықсыз  сыза 
салған деп жеңіл топшылап, «анимизм», «тотемизм» деген 
кемсіту  атау  тағып,  осылай  жаңылыс  сөйлеп,  кекесінді 
ниет  білдірген.  Көне  түркілер  көкке,  күнге  табынуды  ең 
көне заманда алғашқылардың бірі болып қабылдады деуге 
негіз  бар.  Адам  –  табиғаттың  перзенті.  Сондықтан  оған 
табыну  –  аса  маңызды  қажеттілік.  Табиғат  заңдылығына 
бағынбай, содан нәр алып қоректенбей кез келген жанды зат 
тіршілік ете алмайды. Оның үстіне көшпенділер өз тұрмыс 
жағдайына  орай  жаратылыс  құпиясына  үңіліп,  солардың 
сырын  мүмкіндігінше  ұғып,  өздерінің  өмір  сүру  әрекетін 
соған қарай бейімдеген.
Жалғыз  жаратушы  Тәңір  жасаған  көктегі  күнге  тағзым 
ету қазақ халқының дәстүріне бағзы заманнан енген. Олар 
көктегі  күнді  Тәңір  жіберген  нұр,  шапағат  деп  ұққан. 
Мысалы,  халқымыздың  тұрмысына  біздің  дәуірімізге 
дейінгі  заманда  еніп,  қазірге  дейін  пайдаланылатын  киіз 
үй  құрылысын  бабаларымыз  көктегі  күн  болмысына 
сүйеніп  отырып  жасағаны  айқын  аңғарылады.  Күннің  көзі 
– киіз үй шаңырағы, күннен шашыраған нұрлы сәуле – үй 
уықтары,  күннен  көтерілген  мол  қызу  –  үй  ортасындағы 
ошақта  лаулаған  от  арқылы  бейнеленеді.  Қазақ  халқының 
қазіргі  мемлекеттік  туы  мен  елтаңбасын  жасауда  көктегі 
күнмен қоса көне түркілердің Тәңірге табыну дәстүріндегі 
ерекше  сыйынып  тағзым  ететін,  тіршілікте  ерекше  қасиет 
тұтатын   жануарлар бейнесі пайдаланылған. Атап айтқанда, 

9
қазақтың ұлттық туының түсі Тәңір мекендеген көк аспанға 
ұқсайды. Халқымыздың ұлттық туы мен елтаңбасының қақ 
ортасына  сәуле  шашқан  күн  бейнесі  орнатылған.  Сондай-
ақ  мемлекеттік  тудағы  нұрлы  күннің  төменгі  жағында 
көктегі Тәңір мен төсі түкті жерді қанатымен жалғастырған 
қыран  құс  суреті  көрінеді.  Ұлттық  таңбаның  екі  шетінде 
түркілердің  Тәңірге  табыну  қағидаларындағы  көктегі 
бейбітшілік құдайы мініп, әлем тыныштығын бақылаған құс 
қанатты пырақ бейнесі салынған.
Қазақ  халқының  осы  ұлттық  туы  мен  елтаңбасы  мәңгі 
жасайтыны сөзсіз. Өйткені еліміздің негізгі дәстүрі, салты, 
нанымы,  сенімі  тұтастай  көне  түркілердің  Тәңірге  табыну 
дәстүрі мен дінінде жатыр. Мына мемлекеттік ту мен елтаңба 
сол  ұлттық  дәстүр,  нанымға  сүйеніп  жасалынған,  бұл  – 
қуанышты іс. Ал, реніштісі – ежелгі заманғы бабаларымыз 
Тәңірлік дәуірде жасап қалыптастырған ұлттық дәстүр мен 
салтымызды қазірге дейін танып, игермегендіктен   бүгінгі    
ұрпақ  бұрын  боданында  болған  елдердің  және  қазіргі 
үстемдігін
   1-сурет. Басы көк-  2-сурет.        3-сурет.        4-сурет.
   те, аяғы жерде        Тувадағы      Хакасия-      Қара-
   (Тастағы таңба).     таңбалар.      дағы             теңіздік
                                                           таңбалар.    сарматтар
                                                                                таңбасы.

10
5-сурет. Басы           6-сурет.              7-сурет. Таңбалысай,
нұрға айналған,       Моңғолиядан    Жетісу аймағы.
аяғы тұңғиыққа       табылған
байланған.                таңба.
Басы көкте,   Ленадан      Басы көкте,       Түркі 
аяғы жерде    табылған    аяғы                    мифология-
(Тастағы        таңба.         тұңғиықта          сындағы
таңба).                            (Қырғыз оюы).     көк өгіз. 
                                                                       Қазақстан.
8-сурет. Ұйық-Тұран жазба ескерткіші.   

11
жүргізіп  отырған  империялардың  әдет-ғұрпына  еліктеп 
өмір  сүруде.Ұлттық  наным,  дәстүр  мен  салтты  білмеу 
мәңгүрттікке апарып соқтыратыны есте болғаны дұрыс.
Бұл  орайда  кейбіреулер  көтерілген  мәселенің  зәрулігіне 
мән бермей, әдейі «Көне түркілер табынған Тәңірлік   дінді   
уағыздап отыр»   деп ұйғарып, өзінше «қырағылық» танытуы  
мүмкін.  Бұл  мақсатта  біз  түркі  жұрты,  соның  ішінде 
қазақ  халқының  көне  мәдениеті  ежелден  қалыптасқанын 
дәлелдеп  көрсетуді  көздедік.  Екіншіден,  қазақ  халқының 
ұлттық  нанымы,  дәстүрі,    салты  Тәңірлік  дәуірде  бекем 
қалыптасқанын,  қилы-қилы  заман  әсерінен  сол  рухани 
байлығымызды  жоғалтып  алғанымызды  еске  салу. 
Үшіншіден, көне түркі руна жазба шығармаларын зерттеп,  
қорытынды  тұжырымдарды  шынайылықпен  жазу  үшін 
сол рухани мұралар жасалған дәуірдің ең  бірінші  наным-  
сенімін,  қабылдаған  дінін  білу  керек,  мәдениет  діннен 
шығатынын есте ұстау қажет, көне дініміздің болуы – көне 
мәдениетіміздің болғанының айғағы.
Көне мәдениет – жаңа жетістікке көтерілудің баспалдағы. 
Әлемдегі, соның ішінде Шығыстағы өзімізге жақын, іргелі 
мемлекеттер солай жасап, алға нық басуда. Мысалы, будда 
дініне табынатын қытай халқы өздерінің ежелгі мәдениеті, 
нанымы,  философиясы  болып  табылатын  Конфуцзы 
даналығы  мен  Даозим  философиясын  ең  қымбат  рухани 
мұрасы  санайды.  Бұған  Л.С.Васильевтің  «Уже  в  ІV  в. 
Китайские буддисты, например, Сунь Чо, пытались доказать, 
что Будда – это воплощение Дао» деп жазғаны негіз [История 
религий востока. М., «Высшая школа», 1983, 299-б]. Сондай-
ақ  З.Наурызбаеваның  «Ислам  представляет  возобновление  
изначальной  традиции  в  новых  условиях,  а  тенгриянство 
–  ветвь  этой  изначальной  традиций»  деген  пікірі  де 
көңілдегі ойға үйлеседі [Изначальный ислам-тенгринство // 
Таңшолпан, №4, 2003, 182-б.]. Әйтсе де, біржақты айтылған. 

12
Қазір  бізге  ең  қымбаттысы  бабаларымыз  ғасырлар  бойы 
жасап, тозбастай етіп қалыптастырған ұлттық дәстүр, салт, 
сана,  әдет-ғұрыпты,  өзге  де  жетістіктерді  жоғалтпай  игеру 
болып табылады. Ал көне мәдениетті менсінбеу таяздықты 
білдіреді.
Көне  түркілердің  руна  жазба  шығармалары  қашап 
түсірілген дәу тастардың көбіне осы бас таңба мен  өзге де 
белгі, суреттер молынан салынған. Сол таңба-бейне әлгі тасқа 
жазылған  шығармамен  үндесіп,  Тәңірге  табыну  нанымын 
білдіреді. Мысалға, Енисей бойынан табылған Ұйық-Тұран 
мәдени  ескерткіш  тастың  алдыңғы  жағы(а)  бетіне  көне 
түркі руна әліпбиімен бірнеше қатар жазу сығылыстырыла 
түсіріліпті.  Тастың  сол  бетінің  төменгі  жағындағы  арнайы 
қалдырылған  орынға  көне  түркілердің  бас  таңбасы  («Үш 
қатпарлы  дүние»  деген  ұғымды  білдіретін)  салынған 
(8-сурет,а).  Осы  таңба-бейне  тасқа  жазылған  үш  шумақ 
жыр мазмұнымен бір үндестік тапқан. Бұл   айтқанымызға    
көз   жеткізу   үшін    Ұйық-Тұран   мәдени     ескерткішінің 
алдыңғы  (а)  бетіндегі  2-ретпен  орналастырылған  жазуды 
оқиық, оның негізгі мәтіні мынау:
Мұны қазақшаға аударғанда:
Алтынданған кемерімді беліме байладым,
Тәңірі, елімнің рахатын көрмедім.
Бәрінен ауыры өзім, міне, жерге ендім.
Осы жазба жолдарында сол ескерткіш арналған дүниеден 
өткен адамды көктегі Тәңір жарылқағаны, содан ел басқарып, 
шат-шадыман  өмір  сүргені,  тіршілікті  қимайтыны,  ақыры 

13
жер  қойынына  кіргені  мәлімденген.  Ұйық-Тұран    мәдени 
ескерткішінің артқы жағы (в) бетіне де көне түркі руна жазуы 
бірнеше  қатарға  толық  жазылған.  Сол  жазбаның  жоғары 
жағына жыртқыш хайуанның бейнесі тасқа қашап салынған 
(8-сурет,  в).  Осы  жазба  тас  жайлы  қысқа  мәлімет  жазған 
Батыс  Еуропа  ғалымдарының  бірі  сол  жыртқыш  бейнесін 
қабанға  ұқсататынын  білдіреді.  Оның  бұлайша  ой  білдіруі 
көне  түркілердің  Тәңірге  табыну  дінінің  қағидаларының 
кейбірін есте сақтамағанын байқатады.
Жоғарыда  қысқаша  түсіндіргеніміздей,  Тәңірге  табыну 
ілімінің  негізгі  жұлыны  –  материализм  мен  идеализмді 
үйлестіруге  әрекет  ететін  философиялық  ағым.  Тоқ  етерін 
айтқанда,  бір-біріне  бағынбайтын  екі  тең  заттың,  нәрсенің 
бітіспейтін шайқасы, ақырында,  әйтеуір, әділдік жеңеді. Осы 
жәйтті көне түркі шығармаларында және белгі, суреттерде, 
көбіне, жауыз, жыртқыш дала тағылары мен жуас, пайдалы 
аңдардың  арпалысқан  әрекеті  арқылы  бейнелеп  көрсетеді. 
Қабан  жыртқыш  аң  тобына  жатады.  Бұл  тағы  етін  арам 
санау түркілерге ислам діні арқылы енді. Біз Тәңірлік дәуір 
мұраларын сөз етудеміз.
Мысалға, көне түркілердің «Оғызнама» дастанында Оғыз 
жігіт  болғанда  әуелі  ел-жұрттың  жылқысын  жеп,  адамды 
жаралап, халықты қатты қайғыға ұшыратқан мүйізтұмсықты 
өлтіріп көзін жояды. Мына Ұйық-Тұран жазба ескерткішінің 
(в)  жоғары  жағына  қашап  салынған  хайуанаттың  суреті 
мүйізтұмсық тәрізді жыртқыш аңның рәміздік бейнесі екені 
анық.
                                                          (Жалғасы бар).

14
Көкейкесті көзқарас

Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық

жүктеу 2.63 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет