Маржан нҧрпейісова



жүктеу 11.43 Mb.
Pdf просмотр
бет1/53
Дата12.09.2017
өлшемі11.43 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53
14692

 

МАРЖАН   НҦРПЕЙІСОВА 



 

 

 



 

ҤШ  ОРТА 

 

 



Инженерлік білімнің Хан Тәңірі - 

   


 

 

 



 

    Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҦТУ-дың 



   

 

 

 

 

    80 жылдығына  арналады 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

                                               Алматы 2014 

 


 

 



УДК 378 

ББК 74.58 

        Н 86 

 

 



 

 

 



 

Нұрпейісова М.Б. 

 

Н 86  Үш орта. Алматы:  2014. –500 бет. 



ISBN 978-601-228-687-8 

 

 



Туған  жерін,  ҿскен  елін  сүйе  білген  қайраткер  ҽйел,  халқы  үшін  елу 

жылдай аянбай адал еңбек еткен, білімді де білгір ғалым Маржан Байсанқызы 

Нұрпейісованың  оқушылар  назарына  ұсынып    отырған  бұл  ғұмырнамалық 

кітабында  автордың  жан  сыры,  ой–түйіндері  баяндалады.  Шығарманың 

кҿптеген  тағандары  «Кҿкшенің  кҿлдеріндей  тасып  жүрем»,  «Машановтың 

ғылыми мектебі», «Атамекен»  атты кітаптарында жҽне «Егемен Қазақстан», 

«Қазақ  ҽдебиеті»,  «Айқын»,  «Арқа  ажары»,

 

«Кҿкшетау»,  «Түркістан»   



газеттерінде жарияланды.  

Автор  ҿмір  ҿткелдерінен  сыр  шерте  отыра,  бүгінде  үлкен  бір  ҽулеттің 

отанасы болғандықтан, жеті атасынан бері қарай таратып, бүгінгі сҽбиге дейін 

ҽкеледі  жҽне    кезінде  ҿзі  қызметтес  ҽрі  жолдас  болған  ел  ағалары,  қоғам 

қайраткерлерінің,  замандастарының  адамгершілік  қасиеттерін,  ұлағатты 

сҿздерін ҽңгімелейді. Сонымен қатар,  қаламгер оқырманын елдің ертеңі мені  

бүгіні  туралы  ойландырады.  Ел  үшін  еткен  еңбектің  текке  кетпейтінін  тілге 

тиек етеді.  

Кітап ҽдебиет сүйгіш қауымға арналған. 

 

                                                                       УДК 378 



                                                                       ББК 74.58 

                                                   

 

 

ISBN 978-601-228-687-8                                    © Нұрпейісова М.Б. 2014 



                                                

 

 

 

                                                    



 

                                                   ПАРЫЗ  

                                           (алғы сҿз орнына) 



 

 

Тудың  – тұтандың, 

Ӛлдің – ӛштің, 

Бұл  ӛмір  заңы

        

 

 

Ә.Нұршайықов. 

 

Осы айтылған «тұтану» мен «ҿшу» арасында таңғажайып ҿмір бар. Ол аз 



ба,  кҿп  пе  –  ол  ҽр  адамның  ҿзінің  сүрген  ҿмірі,  басынан  кешкен  қайталанбас 

қызықты да, қиын оқиғалар. Ол оқиға ҿзіңе артта қалған жол, кешкен қиындық, 

жеткен  жеңіс  сияқты  болып  ҿтіп  кеткенімен,  ҿзгеге,  кейінгі  ұрпаққа  –  сабақ. 

Ҿмір мектебі.  

Ҽрбір адам атақты немесе атақсыз болсын, қолынан келгенше, ҿз басынан 

ҿткендерін  ҿмір  деген  аудитория  тҿрінде  тұрып,  естелік  етіп  жазып  кетсе–ол 

ғанибет  емес  пе!  Ҿйткені  ҽр  естелік  –  ғажайып    кітап.  Мен  бұл  кітабымды 

қайрат тасып, ҿнер асқан кезде емес, зейнеткерліктің дҽмін  татып, ҿткен ҿмірге 

ойлана кҿз тастау кезеңінде қолға алдым. Алғашқыда мен ғұмырнамалық эссе 

жазуды  адамның  басқа  жазатын    ештемесі  болмаған  кездегі  шаруасы  деп 

ойлайтын  едім.  Бірақ,  естелік  жазуға  ҿмірдің  ҿзі  итермелейді  екен.    Жылдар 

жылжып  ҿтіп жатты.  Арындап шапқан атты да,  сарқырып аққан асау ҿзенді де 

тоқтатуға  болады.    Бірақ  мына  зуылдап  ҿтіп  жатқан    уақыт  керуенін    кідірту 

ешкімнің  қолынан келмейді екен. Ҽркімнің ғұмыр жолында  бедерлі белестері, ҿзі 

нҽр алған бастауы бар.   

 

Бүгінде    ҿміріміздің    ҿткеннен  басталатынына  кҿз  жеткізгендеймін. 



Демек, барша шындық сол ҿткен ҿмірдің  ҿн бойында жатыр. «Тұлпар аунаған 

жерде түк қалады» дегендей, менің туған ҿлкемнің  батагҿй даналары мен сал–

серілерінің 

ақын–жырауларының, 

кҿрнекті 

ҿнерпаз 


ағаларының, 

ғалымдарының  ізін  уақыт  кҿші  жоғалта  алмағанына,  дап–даңғыл  қалпында 

сайрап жатқандығына кҿз жеткіздім. Сол жол мені адастырмай   ел тарихына 

алып  барды.  Тарихқа  кҿз  тастаудағы  мақсатым,  тарихшы  болып,  кітап 

шығарып  атаққа  кенелу  емес,  менің  ер  жеткен  балаларым,  ҿсіп  келе  жатқан  

немерелерім  бар,  солар  ҿткенін  білсін,  бабалар  дҽстүрінен  бастау  алатын 

шежірелік  тарихымызды  білсін  деген  ниет.  Мен  де  ҿзімнің    хал–қадірімше 

осынау ой жетегінде отырып ұлы кҿшке үлес қосуды Парызым деп түсіндім. 

 Ҿткен  ҿміріме  ой  жіберіп  қарасам,  ашылмаған  сыр,  танылмаған  ҿнеге 

ҽлі де мол екен. Соның жоғын асырмай,  барын асырмай, сүттен ақ, судан таза 

демей,  жүріп  ҿткен  жолға,  жіберген  қателіктер  мен  жеткен    жетістіктерді 

саралап, іштей болса да бір есеп бергенді жҿн кҿрдім. Жасың  ұлғаяды екен, 

бірге ҿскен замандастар азаяды екен, сол кезде солар жайлы, заманың жайлы, 

замандастарың жайлы кейінгі ұрпаққа айтудың қажеттігі туады екен. Сҿйтіп, 

мен де естелік жазуды ҿзіме Парыз деп таптым.  


 

Ҿткен ҿмір белестері – ҽр адамның  ҿз тағдыры. Біреулер тек ҿзі үшін ҿмір 



сүреді,  біреулер  ҿз  ортасы,  елі,  халқы  үшін  ҿмір  сүруді  басты  мақсат  етіп 

қояды. Кешегі күндей күркіреп ҿткен Бауыржан Момышұлының  Парыз  ұғымы 

тҿңірегіндегі  айтқан  қанатты  сҿздері  халық  зердесінде.  «Парыз  –намыс 

күзетшісі»,  «Парыз  ҿлгенді  тірілтеді»,  «Парыз  –ҿшкенді  жаңғыртады». 

Осындай  қанатты  сҿздерді  қазақтың  қай–қай  зиялысының  болсын  мұрасынан 

іздеп тауып,  тағлым етуге болады. 

Кешегі  Шоқан,  Сҽкен,  Бауыржан,  Еркін  сынды  арыстарымыз  ҿз  қара 

бастары  үшін  емес,  халқына  қалтықсыз  қызмет  етуді  ҿзінің  парызы  деп 

есептеген  жандар.  Сондықтан  да  олар  ҿздері  ҿмір  сүрген  уақыттың    зор 

жауапкершілігін мойымай кҿтере білген.  

    Бір  кездегі    ағалар,  замандастар  «тозбас  темір,  озбас  ҿмір  жоқ»  дегендей  

мына жалғаннан келместің кемесіне мініп кетті. Соларға қарап отырып, маған 

да кезек жақындап қалды–ау деген ой да мазалады. Ең соңында ҿзім ҿткен ҿмір 

жолына  кҿз  салдым.  Ол  да  қызығы  мен  қиындығы  қатар  жүрген,  бірақ 

тағылымы мол сияқты кҿрінді. Кейінгі жастарға біздің ұрпақтың ҿмірсүйгіштік 

рухы жайында айтуға болады екен. Сол себептен асығамыз, тездетіп жазамыз.  

     Қазақта «отағасы» деген ұғым бар, сол  жаныма серік болып, тірлігімнің, 

от басымның  мҽнін келтірген жұбайым Шҽріп дүниеден ерте озды. Ана болу 

бақытына кенелгенім сол отағасымның арқасы. Сол кісі  жҿнінде жҽне  ҿміріме 

ҿнеге болған  адамдар туралы естелік жазып, ұрпақтың жадында қалтыруды да 

парызым деп ұғынамын. 

    Жастар  қариялардан    аталы  сҿз,  жақсы  лебіз,  ақ  тілек,  ыстық  ықылас 

күтеді...  Мен  балаларыма  айтарлық  байлық  берген  жоқпын.  Бірақ  оқыттым, 

тҽрбиеледім, үлгі болуға тырыстым. Сіңлілерім, інілерім,  балаларым – бҽрінің 

білімдері  бар,  ҽдепті,  адамгершілік  қасиеттері  мол,  жҿн  біледі,    талапты  да 

талантты.  

  Есті болып ешкім де іштен тумайды. Ҿзінің нҽсілінен, оқудан, ҿмірден, 

игі жақсылардан ҿнеге жинап жетіледі, осындай естеліктерден тағлым алады. 

Бұл  естелікте  менің  үш  ортам:  туған,  ҿскен,  ҿнген  орталарымдағы 

азаматтардың ҿмірге деген құлшынысы, келер күнге деген ерекше ұмтылысы 

мен  сенімі  жайлы  кҿңіл  толқыным,  жүрек  сырым  жазылған.  Оны  жазу  үшін 

мен  ҿзімнің  ҿткен  ҿмір  жолымды  ой  прожекторының    жарық  сҽулесіне 

түсіріп,  артта  қалған  ізімнің  жақсысын  да  жаманын  да  кҿрсеткім  келді.  Сол 

сҽуленің күшімен оқырман бір ысып, бір суып, менімен қоса мұңайып, қосыла 

қуанып, ҿзгеше бір күй кешеді деген  ойдамын. 

  Осы  кітаптағы  ой  толғамдары  мен  менің  кҿзқарастарым  оқырман 

кҽдесіне жарап жатса,  мақсатымның межесіне жеткені деп білемін. 

 

Құрметпен автор



 

                                    



                                     I 

                         ТУҒАН ОРТА 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Балауса балғын шақ 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Кӛкшенің кӛлі–кӛңілімнің тӛрі 

 

 

 


 

 



                  I. ТУҒАН ЖЕР, ТУҒАН КӚКШЕ, ТҦҒЫРЛЫ  ЕЛІМ 

    


                                       1.1.Сарыарқа самалы 

 

Ата–бабаларымыз  ҿмір  дегенді  барлық  сҽн–салтанатымен  жарқырай, 



артынып–тартынып  сар  далада  кҿшіп  бара  жатқан  ұлы  керуенге  ұқсатқан  ғой. 

Кҿш  қонайын  десе,  кҿкорай  шалғынды  жерді  таңдайды,    бал  бұлағы  шҿл 

қандырар, қызық–қуанышын жандырар құтты мекенді қалайды. Қазекем ҿмірдің  

сҽнін, тіршіліктің нҽрін содан тапқан. 

Ұшса  құстың  қанаты  талатын,    шапса  тұлпардың  тұяғы  тозатын  ұшы–

қиырсыз  қазақтың  кең  даласын  сайғақ  ҿрген  Сарыарқасыз,  жер  шоқтығы 

Кҿкшесіз,  қасиетті  Каратаусыз,  қойны–қонышы  мұнайлы  Атыраусыз,  кенді  ҿр 

Алтайсыз,  дана  тұлғалы  Баянауылсыз,  жер  жаннаты  Жетісусыз,  жерінде 

Сырдариясы бар, ақ күрішті Қызылордасыз, қара алтынды Қарағандысыз танып, 

білу  мүмкін  емес.  Шынын  айтсақ,  дҽл  бұларсыз  бұлбұлдай  сайраған  қызыл 

тіліңіз, де тиегі түсіп, иесіз қара  домбырадай қайғылы күй кешері хақ. 

Туған жерге деген ел ықыласы осылай туған. 

Менің  шыр  етіп  дүниеге  келген,    кіндік  қаным  тамған  туған  жерім  – 

Қазақстанның аса бір қасиетті аймағы Сарыарқа. Сарыарқа–Қазақстанның ұлан–

ғайыр  жерін  алып  жатыр.  Шығысын  шҿлге  беріп,  тҿрт  құбыласын  желге  беріп 

керіле  созылып  жатқан  сары  дала  –  Сарыарқа  атауы  халық  атауы.  Арқадай  кең 

кҿсіліп  жатқан  сары  дала  қайталанбас  тамылжыған  табиғатымен  кім–кімді 

тамсандырады.  Сарыарқаның  тҿсінде  соғатын  самал  жел  лебінің  ҿзі  есіп  қоя 

бергенде, ҿзіңді тамаша күйде сезінесің. Сағым ойнаған сары даланың самал желі 

ғана  емес,  табиғатының  ҿзі  керемет.  Мұнда  тұңғиығы  тұнжыраған  кҿлдерді, 

арналы  ҿзендерді,  аласа  тауларды,  сарғайған  сары  шҿптерді,  жазық  даланы 

кҿруге болады.  

Сарыарқа  менің  жаныма  жылулық,  сұлулық  жҽне  ҿміріме    мҽн  сыйлайды. 

Таңғажайып  табиғаты  кҿңілге  бір  кірбің  түсірмейді.  Сонау  Сарыарқадай  сары 

даладан елін жаудан қорғаған, жұртына қалқан болған батырларымыз да шыққан. 

Сарыарқаның  асыл  тумалары,  сонау  Абылай  заманындағы  Бұқар  жырау,  хан 

Кене,  Қаз  дауысты  Қазыбек,  Шоқан,    жазушылар  С.Сейфуллин,  С.Мұқанов, 

ақындар  Қ.Аманжолов,  К.Шҿкеев,  Ұлы  Отан  соғысының  батырлары  

М.Ғабдуллин,  Н.Ҽбдіров,  ғалымдар    Е.Ысмайылов  жҽне  Е.Бҿкетов,  қазақтың 

тұңғыш  ғарышкері  Т.Ҽубҽкіров  сияқты  атақты  адамдар  Сарыарқаның  атын 

шығарған. Осынау кең дала, сағым ойнаған самал желі туралы қанша айтсақ та 

сҿзіміз таусылмас. Арқа даласы – кҿненің кҿзі асылдардың мекені. 

Ҽрине,  Сарыарқа  деген  кең  дала,  оның  белгіленген  шекарасы  жоқ.  Сонау  

Алтайдан  бастап,  Ертіс  бойымен  саялы  Ұлытауды,  одан  Торғай  ойпатын 

қамтитын,  Бетпақдала  шҿлін  орап  жатқан  аймақтың  бҽрі  –  «Сарыарқа»  деп 

аталады. Ал, ҽкімшілікке бҿлу тілімен айтсақ, бұл Ақмола, Қарағанды, Қостанай, 

Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары.  

                      

                    

                     



 

                          Ҽніме ұйып тына бер



  Тҿскейім, тҿсім  нар алқа, 

     Құлагер жортқан құба бел, 

Сүйемін сені Сарыарқа! 

                                              

                                              Ҽніме ұйып тына бер, 

       Құмарың тарқап жан қалқа

   Туған жерім – ғажап жер, 

                                                Сұлулар елі Сарыарқа! 

 

     Қосылып сен де тың ҽн сал, 



   Тыңдасын кербез бай алқа, 

  Ақан, Сҽкен, Біржан сал – 

                                                 Серілер елі Сарыарқа! 

 

Ақ орда құрған Абылай, 



Атына даңқы сай алқа, 

 Абай, Шоқан, Ыбырай, 

  

 

 



 

      Даналар елі Сарыарқа!,– 

 

деп    ақын    Кҽкімбек  Салықовтың  тебіренуі  тегінен–тегін  емес  жҽне    артық 



мақтанғандық та емес[1]. 

Сарыарқаны  ауызға  алғанымызда  кҿз  алдымызға  ең  алдымен  жер  жҽннаты 

Кҿкшетау  елестейді.    Ҿйткені  туған  жер  –  ҿз  перзенті  үшін  мҽңгі  сағым,  ең 

қимас,  ең  ыстық,  ең  киелі  құдірет.  Ол  ұрпақ  санасын  мҽңгі  билеп,  ұрпақтан–

ұрпаққа  тамыр  тартып,  олардың  ҽрқайсысымен  бірге  ғұмыр  кешеді.  Ол  –  асыл 

мұра, баға жетпес қазына. Туған жерге, ҿскен  ҿлке деген перзенттік сезім  жас 

келген сайын ұлғая түседі екен. Оны мен  «сағыныштың сарғайған сезімдері деп  

осы кіаптың ҽрбір тағандарына енгізіп отырмын.  

 

Кҿкшетау атамекен туған жерім, 



Кіндік кесіп кірімді жуған жерім. 

Нҽр алып ҿміріме жас шағымда, 

Жастықта сауық–сайран құрған жерім. 

 

Бұлаңдап кҿз ұшында сағым белі, 



Еседі қоңыр салқын, саумал желі. 

Түн болса сексен кҿлі тыным алып, 

Жатқандай кҿзін жұмып байтақ елі. 

 

Ауылым Біржан салдың қонған елі, 



Ҽндерін арнап кеткен Ақан сері. 

Бурабай Сҽкен жырлап ҽнге қосқан, 

Кҿл біткеннің мҿп–мҿлдір гҿзелі еді. 

 

Туған жер, туған Кҿкше, тұғырлы елім, 



Жана алмай, жарыла алмай бүгілемін, 

 

Кҿзіме оттай ыстық кҿрінесің, 



Айналдым аймағыңнан туған жерім. 

 

Жақтырмаймыз даңғаза ұранды біз



Тҿрден орын алады құрметтіміз. 

Кҿкшетаудың болған соң ұландары, 

Биіктен кҿрінуге міндеттіміз! –   

деп  Сарыарқа тҿсіндегі Кҿкшетауымды мақтан ете отыра,  ҿз замандастарымды 

туған жерді қастерлеуге шақырудан  жалыққан емеспін. 

 

1.1.



 

Жер шоқтығы Кӛкшетау 

 

Кҿкшетау  –  тұнып  тұрған  сыр,  сҿйлеп  тұрған  сурет.  Бұл  сұлу  ҿңір  – 



Кҿкше биігі ертеден бері «Қазақстан Швейцариясы» аталып келеді. Бірінен–бірі 

асқан кҿгілдір таулар ҿз аясына мҿлдіреген сексен кҿлді ұялатып, текше–текше 

тастарды қиялатып, ұлы табиғат ҿз ҿнерін айдай ҽлемге сиқырлы бояумен паш 

еткендей.  Туған  ҿлкенің  баға  жетпес  осынау  байлығын  қастерлеп,  оның 

тарихын, дҽстүрін кҿздің қарашығындай сақтауда перзенттік іңкҽрлік сезіммен 

қамқор бола білген қазақ ақындары  Қасым Аманжолов, Ғали Орманов, Жұбан 

Молдағалиев,  Сырбай  Мҽуленов,  Қалижан  Бекхожин,  Диқан  Ҽбілов,  Сағи 

Жиенбаев Кҿкшетауға  ҿздерінің тамаша жырларын арнады. Ең шабытты жыр 

жолдары аса кҿрнекті жазушы–революционер Сҽкен Сейфуллиннің каламынан 

туды [2].  

 

 

 



 

Арқаның кербез сұлу Кҿкшетауы, 

                     

Дамылсыз сұлу бетін жауған жауын. 

 

Жан–жақтан ертелі кеш бұлттар келіп, 



 

Жүреді  біліп – кетіп есен – сауын. 

 

 

Кҿкпеңбек кҿк шың басынан мұнар кетпес, 



 

Басына атсаңдағы оғың жетпес. 

 

Бір жұтсаң Кҿкшетаудың жұпарынан 



 

Ҿлгенше кҿкірегіңнен құмар кетпес. 

 

Кҿкшетаудың сексен кҿлдерінің тұп–тұнық кҿгілдір айдынында аспан, тау, 



орман қалай 

 жарқырап    кҿрініс  тапса,  дҽл  солай  Сҽкен  Сейфуллиннің 

«Кҿкшетау»  поэмасында  осынау  таңғажайып  ҿлке  жҽне  оған  деген  халық 

махаббаты  кереметтей  бір  ҽсемдікпен,  жан  тербетерлік  сезіммен  жырланады 

жҽне Кҿкшенің табиғатын мҿлдіретіп кҿз алдыңа ҽкеледі.  

Поэзия  ақтангері  Мұқағали  Бурабайға  келгенде,  бірінші  күні  үндемей 

жүріпті деседі. Достары «Мұқағали табиғат сұлулығына тҽнті болғаны сонша, 

тілін жұтып қойды» – деп қалжыңдаған екен. Тек бір күннен кейін ғана арқалы 

ақын ақтарылыпты. 

 

О, ғажап!  



Ҿзіңбісің Кҿкше деген?!  

 

Тастары жиған жүктей текшелеген, 



Бурабай Оқжетпесті ҿкшелеген,–  

деп басталатын ҽйгілі жыры осылайша ҿмірге келген екен.  

  Ал,  ақын  Тоқаш    Бердияров  «Жер  шоқтығы  –  Кҿкшетау»    атты 

поэмасында[3]:                  

                            Соншама бұл Кҿкшені сҽндеген кім?  

Асыра жырлауым ба, ҽлде менің,  

Неліктен айғыз–айғыз мына тастар?..  

Жебесін тайдырған–ау, Хан Кененің.  

 

Сұлаған Жеке батыр елден ерек...  



Кҿз салам айналаға мен ентелеп.  

Сҿйлеуге, түшкіруге именемін  

Мол тыныштық оянып кете ме деп.  

 

Кҿкшетау  ҽдемілік ұйыған жер,  



Қазаққа сыбағадай бұйырған жер.  

Талқандап қалмақтар мен жоңғарларды,  

Абылай хан жеңістерін тойлаған жер. 

 

Бурабай кҿл–таулардың сҽні болып,  



Аққу үні– Біржанның ҽні болып,  

Үш апалы–сіңлілі құзар шыңға,  

Ақша бұлт кҿмкерілген шҽлі болып.  

 

«Оқжетпестің иығы жайлы екен» деп,  



Құж–құж тасын алыпты Ай мекендеп,  

Тас діңгектен кҿз салам жан–жағыма,  

«Ауылы Балуан Шолақ қайда екен» деп.  

 

Айнакҿл аймаласып аспанменен,  



Маржандай су астында тас терілген.  

Сырласқан жер – жас Қаныш тастарменен 

Кездескен жер– Ботакҿз Асқарменен.  

 

Толғанып  Шоқан, Сҽкен ойлаған жер,  



Құлагер шабысынан ор болған жер. 

Сайрандап сал–серілер «тау ішінде», 

Ҿмірдің қызығына тоймаған жер.  

 

Шын мҽнінде Кҿкшетау – Сарыарқаның  саумал самалы тербеткен сайын 



даласында  сұлудың    жасауынан  үзіліп  қалған    ҽсем  ҽшекей  сынды  

Бурабайымен,  сексен  кҿлімен  сыр  ұқтырған,    сұлу  табиғатымен  тамсандыра 

білген,  «Оқжепесімен»  сұқтандыра  білген  киелі  де  қасиетті  ҿлке.  Бүгінде 

Кҿкшетау жазиралы Сарыарқаның символына  айналды. Халық оған «Кҿкше!» 

деп тамсануда, оны бір кҿруге, ауасын бір жұтуға інкҽр болуда.  


10 

 

      «Ӛзің  боп  нәзігім  де,  дӛкейім  де,    Кӛкшетау  сен  жүресің  кӛкейімде»  –деп   

Еркеш  Ибраhим  жырлағандай,  сол  туған  ҿлкем  Кҿкшеге  келгенде,  кҿз 

жетпейтін мидай жазық даласы тынысыңды ашып, кеудеңді күмбірлеген күйге, 

ҽн мен жырға толтырады.  

Ақын Қорғанбек Аманжолов «Қанай–Абылай» поэмасында:  



 

«Хан ордасыханның қызыл ағашы Кӛкшеде шежіредей қапталған, 

       Абылайды Бурабайға қондырған, Түркістан мен екі араны жол қылған. 

       Атығай мен Қарауыл хан кӛтеріп, қазақ бағын жандырған!  

       Қауызында, қалыбында қалмаған –Кӛкшесі бұл кӛкжал Кенесарының. 

       Кӛкшесі бұл аққу ақын Еркештің, Кӛкшесі бұл Әуелбеков Еркіннің. 

        Қазағымның кӛп тарихы Кӛкшеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеде...»  

деп, Кҿкшенің иесі мен киесін ұмытпай қастерлеуге шақырады [4].                 

Осынау  ой  мен  бойды  билеген  сезім  Кҿкше  ҿңірінің  кешегісі  мен  бүгінгі 

сыр– сымбатын санаңа оралтады. Сол сҽтте, туған жердің кҿркі мен байлығы, кҿз 

тоймас  сұлулығы  менің  де  жүрегімде  ҿлең  болып  ҿріліп,  жыр  болып    тҿгіліп 

жосылып та жүр[5]:  

 

Сұлу Кҿкшем кҿгілдір заңғар биік, 



Баурайында ойнаған арқар, киік, 

Сағыныштың сарғайған сезімдерін, 

Алсам деймін барғанда түгел жиып. 

 

Кҿкшетауым – кҿк майсам туып ҿскен, 



Кіндік кесіп, шыр етіп жерге түскен. 

Туған жерің шіркін – ай, қандай ыстық, 

Бетке жылы тиеді желі де ескен. 

 

Бурабайым сҽулеті сол Арқаның, 



Жұпар аңқып тұрады кең алқабың. 

Шарайнадай кҿгілдір кҿлдеріңмен, 

Оқшау тұрған Оқжетпес сені аңсадым. 

 

Хош иісті туған жер гүл–ау, далаң,  



Қолын бұлғап түтінің тұр–ау, маған. 

Мұра қылып ҽн–жырды тастап кеткен, 

Ақан менен Біржандай жырау бабам. 

 

«Сұлу  Кҿкшем»  деген  бұл  ҿлеңімді  «Дедім–ай»    ҽнінің  ҽуенімен  2001 



жылдан бері  айтып та жүрмін.   

 

1.3. Кӛкшенің сексен кӛлі 

 

Жұртшылықта  «Ҽр  шымшық  ҿз  балшықты  кҿлін  мақтайды»  деген  мҽтел 



бар. Бұл да бір патриоттық сезімнен туған ой ғой. 

 Кҿкше  ҿңірі  кҿлге  бай.  Гидрогеологтардың  айтуынша,  бұл  ҿңірде  

үлкенді–кішілі  1500  ден  астам  кҿл  бар.  Солардың  кҿрнектілері,  аумағы  ат 


11 

 

шаптырымнан асатындары  – 80 кҿл. Кҿгілдір Кҿкшенің сексен кҿлі деп біз де  



мақтан  етеміз.  Сол  күміс  кҿлдердің  ең  кҽусары  Зеренді,  Имантау,  Шалқар, 

Бурабай, Жаңғыз, Ақ кҿл, Шабақты, Байсары жҽне басқалары. 

 Кҿрікті  Кҿкшенің  құшағындағы  қыз  жанарындай  мҿлдіреген  сексен  кҿл 

талай ақындар мен жыраулардың жырына арқау болғаны белгілі.  

 Сексен кҿл Кҿкшетаудың саясында, 

 Ҽрқайсы алтын кесе аясында. 

 Ауасы дертке дауа, жұпар исі, 

 Кҿкірек  қанша  жұтсаң  тоясың  ба?  –деп,  ақын  Сҽкен 

Сейфуллин  жырға қосқан. 

Қарағайлы,  қайыңды  ормандары,  Кҿкшенің  шоқылары,  аңыз  болған 

Жұмбақтас,  біріне–бірі  жақын  жатқан  Кҿкшетаудың  сексен  кҿлінің  бір  үзікті 

тізбегі – Шортанды, Үлкен шабақты, Кіші шабақты, Қотыркҿл, Жҿкей, Бурабай 

болып, тұтастай осы ҿңірге ерекше сипат береді [6].  

Міне,  сол  сексен  кҿлдің  он  шақтысы  Бурабайдың  айналасында,  кербез 

Кҿкшенің  баурайында  айнадай    жарқырап    жатыр.  Бурабай  –  жер  шоқтығы 

атанған кҿрікті Кҿкшетаудың ең бір ҽсем, жанға шипалы ҿңірі. Осы тҿңіректегі 

атаулар Бурабай кҿлінің даңқымен кҿпке танымал болған. Сымбатты да сырбаз 

Сҽкеннің сҽнін кҿрген, атақты Ақан серінің ҽнін тыңдаған,  

       

                     «Мҿлт еткен кҿз жасындай күміс кҿлім, 



                                Майда ескен қоңыр салқын самал желім....» –деп Біржан сал 

жырлаған  Кҿкшенің сексен кҿлдерінің бірі–Бурабай кҿлі. 

Біржан  атамыз  бұл  кҿлді  Күміс  кҿлім  деп  бекер  айтпаған.  Ата–

бабаларымыз бүгінгі  Бурабай кҿлін  –Күміс  кҿл,  қазіргі  кішкене  Шабақтыны  – 

Шабақкҿл, үлкен Шабақтыны – Айнакҿл деп атаған. 

Ақын  Сҽкен  Сейфуллин  «Кҿкшетау»  поэмасында    халықтың 

кҿкейіндегісін дҿп басқандай: 

   


    Мҿп–мҿлдір Бурабайдың суы күміс, 

    Кҿргенде шаршаған жан алар тыныс. 

    Мінбелеп қоршалаған шымылдықтай, 

    Қарағай, қайың менен қалың жыныс. 

 

Атамыз  Біржан  сал  ардақтап  ҿткен,  мҿлдіріне  шомылған  атақты  Жҿкей 



кҿлі де ерекше. Біржан сал кҿп уақыт кҿрмесе, осы Жҿкейді  сағынып, кҿрісіп 

табысады  екен.  Ҿзінің  белгілі  «Кҿкейтесті»  дейтін  ҽнінде  Біржан  атамыз  осы 

бір  сұлу  жерлермен  қалың  ел  сҽн  түзеп,  сайран  салып  кҿшкендігін  

сүйіспеншілік сезіммен есіке түсіре: 

            

            Бүркітті асуынан талай ҿттім, 

            Қалың ну орманыңда сайран еттім. 

            Айнала Жҿкейкҿлдің жағалауын, 

            Шіркін–ай, бір кҿруге арман еттім!– 

деп  туған жеріне деген ыстық махаббатын айтады. 



12 

 

Бүгінде  Кҿкшенің  сексен  кҿлінің  ішіндегі  ең  тазасы,  сұлу  табиғаты, 



мҿлдір  суы  бар,  ҽдемі  жартасты  –  Шалқар  кҿлі.  Мына  жыр,    2003–2004 

жылдары демалыста, сол Шалқар кҿліне  арналған еді [7].  

 

 

Кҿзді арбаған алыстан, 



 

Шалқар кҿлдің жағасы–ай. 

 

Сап түзеген жағалай, 



 

Кҿкке ҿрлеген ағашы–ай. 

 

Билеп тұрған арудай



 

Қайыңы мен қарағай. 

 

Сұлулықтың кҿрмесі, 



 

Шалқар кҿлдің бейнесі, 

 

Суы салқын саумалдай, 



 

Құрамы теңіз суындай. 

 

Ауасы шипа дертіңе, 



 

Табиғат мынау, япыр–ай. 

 

Дем алам десең тынышта, 



 

Кҿкше деген елге кел. 

 

Қара теңіз не керек? 



 

Шалқар деген кҿлге кел. 

 

Апта сайын демалып, 



 

Келіп жатқан қалың ел. 

 

Кҿкшенің  шоқысында  тұрып  айналаға  кҿз    салсаң  ғажап  бір  суреттер 



кҿрмесіне  келгендей  боласыз.  Сұлу  сардаланың  ортасынан  ойып  аумағы  22 

шаршы  км.  ғана  болатын  жерді  айнала  таумен  қоршап,  ойпаң  жерге  жұмақ 

пейішін орнатқан ба дерсің Алла тағала.  

Алтын  кеселерге  құйып  қойғандай,  ойым–ойым  орналасқан,  беті  айнадай 

жарқыраған  Айнакҿл,  күмістей  жарқыраған  Күміскҿл,  Ҽулиекҿлдерін  жҽне  де 

Светлое, Карасье, Горное, Аққулы деген кіші кҿлдері  кҿрініп тұрады.  

Карасье  кҿлінде  ешқандай  табан  (карась)  балық  жоқ.  Ол  кҿлді    жағалай 

шымылдықша  қоршап  қарағайлар  ҿсіп  тұратындықтан  судың  беті  қара  болып 

кҿрінеді.  Оны  жергілікті  халық  Қарасу  деп  атайды.  Ал,  орыстар  Қарасуды  

«Карасье» деп атап кеткен. Қарасудың жағасында Кеңестер үкіметінің кезінде 

салынған президенттік шипажай орналасқан.  

Құралайдың  кҿзіндей  мҿлдіреген  Аққу  кҿлін  жат  кҿзден  жасырып  үйір–

үйір  ақ  қайыңдар  қоршап  тұрады.  Бурабайдың  кҿрнекті  жерінің  бірі  –    сол 

атаулы  кҿлдің    Кҿгілдір  шығанағы  болып  табылады.    Бурабайдың  оңтүстік 

бағытында, айналасы сыңсыған қалың орманды жерде Қотыркҿл жатыр. Кҿлдің 

теріскей  жағынан  ну  орманды    қақ  жара  сынаптай  сырғып  Сарыбұлақ  ҿзені 

ағады. Ол ҿзен Қотыркҿлдің  бар артық суын Күміс кҿлге, яғни  Бурабай кҿліне 

ҽкеліп құяды. 



Каталог: files -> publicate
files -> Сборник текстов на казахском, русском, английском
files -> №4(76)/2014 Серия экономика
files -> Нұржан Қуантайұлы алаш Орда баспасөзі және жүсіпбек аймауытұЛЫ
files -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
files -> Жансүгіров атындағы жму хабаршысы №4 /2012
publicate -> Француз және қазақ (тілі) іскерлік тілінің қолданылу аясы
publicate -> Зайсан,тарбағатай өҢірі тұРҒындарының тіліндегі жергілікті ерекшеліктер және олраға негіз болған факторлар
publicate -> Ұлттық рухы берік ұрпақ тәрбиесі

жүктеу 11.43 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет