М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік


Əдебиет: [11] §30; [12] 19.1-19.41



жүктеу 7.03 Kb.
Pdf просмотр
бет2/9
Дата25.04.2017
өлшемі7.03 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Əдебиет[11] §30; [12] 19.1-19.41 
ОЖСӨЖ мазмұны: №14 ПС тақырыптары бойынша есептер шығару 
Əдебиет: [11] §30; [12] 19.1-19.41 
СӨЖ мазмұны: №14 ПС тақырыптары бойынша есептер шығару 
Əдебиет: [11] §30; [12] 19.1-19.41 
 
3 кредит сағат 
№14 зертханалық сабақ 
Зертханалық  сабақтың  тақырыбы:  Оптикалық  приборлардағы  сəулелердің  жолын 
анықтау. 
Əдебиет: 
ОЖСӨЖ мазмұны: №14 зертханалық жұмыс бойынша есеп беру. 
Əдебиет: 
СӨЖ мазмұны: Зертханалық жұмыстарды қорытындылау 
Əдебиет: 
 
Он бесінші апта 
1 кредит сағат 
№15 дəріс 
Дəрістің тақырыбы: Оптикалық күшейткіштер жəне генераторлар. 
Əдебиет: [6]; [7] 
ОЖСӨЖ мазмұны: Лазерлік сəуле шығарудың негізгі қасиеттері. 
Əдебиет: [6]; [7] 
СӨЖ мазмұны: Құралдардың жұмыс жасау принципі. 
Əдебиет: [6]; [7] 
 
2 кредит сағат 
№15 практикалық сабақ 
Практикалық сабақтың тақырыбы: Бақылауға əзірлік 
Əдебиет: [11]; [12]  
ОЖСӨЖ  мазмұны:  8-14  практикалық  сабақтардың  тақырыптары  бойынша  бақылау 
жұмысы 
Əдебиет: [11]; [12] 
СӨЖ мазмұны: Коллоквиум 
Əдебиет: [11]; [12] 
 
3 кредит сағат 
№15 зертханалық сабақ 

Зертханалық сабақтың тақырыбы: 1-14 зертханалық жұмыстар бойынша есеп беру. 
ОЖСӨЖ мазмұны: Емтиханға əзірлік 
СӨЖ мазмұны: Емтиханға əзірлік 
4.  Негізгі жəне қосымша əдебиеттер тізімі, Интернет желісіндегі 
Web-сайт адрестері  
 
. Полатбеков П. Оптика. Алматы: Мектеп, 1967. 
2.  Гершензон  Е.М.,  Малов  Н.Н.,  Мансуров  А.Н.  Жалпы  физика  курсы.  Оптика.  Алматы: 
Білім, 1996. 
3. Қойшыбаев Н. Оптика, атом, ядро жəне элементар бөлшектер. Алматы, 2006. 
4. Абдулаев Ж. Жалпы физика курсы. Алматы: Ана тілі, 1991. 
5. Фриш С.Э., Тиморева А.В. Курс общей физики. Т. 3, М: Гос. Изд. Техника теорет. Лит., 
1983. 
6. Наркевич И.И., Волмянский Э.И., Лобко С.И. Физика. Учебное пособие. –Минск: Новое 
знание, 2004. 
7. Королев Ф.А. Курс физики. Оптика, атомная и ядерная физика. М., Просвещение, 1984. 
8. Годжаев Н.М. Оптика. М., Высшая школа, 1987. 
9. Савельев И.В. Курс общей физики т.2. М., Наука, 1988. 
10. Трофимова Т.И. Справочник по физике. –М.: Изд. АСТ, 2001. 
11. Волькенштейн В.С. Жалпы физика курсының есептер жинағы. Алматы: Мектеп, 1974. 
12. Цедрик М.С. Сборник задач по курсу общей физики. М.: Просвещение, 1989. 
 
1.  Интернет-көздер: 
www.kirensky.ru/zdoc/optics_lectures.pdf
 
www.phys.spbu.ru/library/studentlectures/krylov/optikaforpmf/
 
http://www.twirpx.com/file/1546/
 
www.studfiles.ru/dir/cat15/subj176/file14379.html
 
http://physoptika.ru/
 
http://www.ckofr.com/fizika/163-lekcii-po-optike
 
http://bankknig.com/knigi/122762-lekcii-po-optike.html
 
www.gumer.info/bibliotek_Buks/Science/nuiton/index2.php
 
http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/optics.htm
 
http://www.mielt.ru/dir/cat15/subj1528/file872.html
 
 
5  Пəн бойынша тапсырмаларды орындау жəне тапсыру графигі. 
Балдар 
Жұмыстың түрлері 
Орындалу 
ұзақтығы 
Тексеру 
формасы 
Тапсыру 
мерзімі 
максиму
м 
айыппұл 
№ 







№1 Жеке тапсырмалар 
6 апта 
Жазбаша 
есеп 
7-апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

№2 Жеке тапсырмалар 
7 апта 
Жазбаша 
жұмыс 
15 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Коллоквиум 1 
4 апта 
ауызша 
жауап 
5 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған

 
 
 
 
 
 
6.Мəтіндік оқу құралы, авторлық дəрістер 
№1 дəріс 
Тақырып: Оптика пəні. Жарықтың табиғаты жайындағы ілімнің дамуы туралы 
Дəрістің 
мазмұны: 
Кіріспе,  оптика  пəні,  жарықтың  толқындық  теориясына 
кіріспе.Жарықтың электромагниттік табиғаты. Оптикалық спектрлер туралы түсінік. 
Оптика  –  электромагниттік  жарық  толқындарының  (оптикалық 
диапазондағы толқындар, бір жағынан олар рентген сəулелерімен, ал екінші 
жағынан  қысқа  толқынды  радио  сəулелермен  шектеледі)  сəулеленуін, 
таралуын  жəне  затпен  өзара  əсерлесуін  оқитын  физиканың  бөлімі.  Оптика 
геометриялық оптикадан жəне толқындық оптикадан тұрады. 
Геометриялық  оптика  –  жарықтың  таралу  заңдарын  жарық  сəулелері 
жөніндегі мағлұматтар негізінде қарастыратын оптиканың бөлімі. 
Толқындық  оптика  –  жарықтың  толқындық  табиғаты  байқалатын 
құбылыстардың жиынтығын зерттейтің оптиканың бөлімі. 
Жарықтың табиғаты жайында екі түрлі ғылыми түсінік болды. Олардың 
біреуі  –  жарықтың  корпускулалық  теориясы,  екіншісі  –  жарықтың 
толқындық теориясы. 
Корпускулалық теория бойынша (И.Ньютон, 1672 ж.) жарық дегеніміз – 
жарқырайтын  денелердің  шығаратын  бөлшектерінің  (корпускулаларының) 
ағыны  болып  табылады  жəне  олар  түзу  сызықты  траекториялар  бойынша 
ұшады. 
ы үшін 

Коллоквиум 2 
8 апта 
ауызша 
жауап 
14 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Бақылау жұмысы 
6 апта 
Жазбаша 
жауап 
8 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Бақылау жұмысы 
6 апта 
ауызша 
жауап 
15 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Лабораториялық жұмыс 
50 минут 
ауызша 
жауап 
 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Реферат  
11 апта 
Жазбаша 
жұмыс 
12 апта 
100 
70 
Уақытылы 
тапсырмаған
ы үшін 

Толқындық  теория  бойынша  (Х.Гюйгенс,  1678  ж.)  жарық  ерекше 
ортадан (эфирден) таралатын серпімді толқын болып табылады. 
М.  Планк  жорамалы  бойынша  (кванттық  теорияның  негізі)  жарықтың 
сəулеленуі жəне жұтылуы үзіліссіз жүзеге аспайды, белгілі бір порциялармен 
(кванттармен)  жүзеге  асады.  Олардың  энергиялары  мына 
ν
ε
h
=
0
 
формуласымен анықталады (h – Планк тұрақтысы, ν – жиілік). 
Корпускулалық  теория  жарықтың  затпен  өзара  əсерлесуін,  мысалы, 
жұтылу, шашырау, сəулелену заңдарын түсіндіреді. 
Планк  жорамалын  А.Эйнштейн  дамыта  отырып,  жарықтың  сəулеленуі, 
жұтылуы  жəне  таралуы  энергиясы 
ν
ε
h
=
0
  тең  жарық  кванттарының  – 
фотондарының ағыны ретінде жүзеге асады. 
Толқындық теория жарықтың таралу заңдарын, мысалы, интерференция, 
дифракция құбылыстарын түсіндіреді. 
Гюйгенс  принципі  бойынша  (толқындық  теорияның  негізі)  толқын 
жететін  ортаның  əрбір  нүктесі  екінші  ретті  толқындардың  көзі  болып 
табылады. Ал олардың жанамасы келесі уақыт моментіндегі толқындық бет 
болып  табылады.  Толқындық  бет  дегеніміз  –  бірдей  фазада  тербелетін 
нүктелердің геометриялық орны. 
Корпускулалық-толқындық 
дуализм 
(жарық 
қасиеттерінің 
екі 
жақтылығы)  зерттелген  қасиеттердің,  жарықтың  затпен  өзара  əсерлесуінің 
заңдарының көптігі жоғарыда аталған теориялардың (корпускулалық немесе 
толқындық)  біреуімен  шектелу  барлық  құбылыстарды  түсіндіру  мүмкін 
еместігі  жөнінде  қорытынды  жасауға  əкеліп  соқтырды.  Жарық 
корпускулалық (кванттық) жəне толқындық (электромагниттік) қозғалыстың 
қарама-қарсы түрлерінің бірлігі болып табылады. 
 
№2 дəріс 
Тақырып: Жарық өлшемдері. Фотометрия элементтері. 
Дəрістің мазмұны: Жарық өлшемдері. Фотометрия элементтері. Негізгі ұғымдар, жарық 
шамалары жəне олардың өлшем бірліктері. Жарық шамаларын өлшеу. 
 
№3 дəріс 
Тақырып: Жарықтың интерференциясы. 
Дəрістің мазмұны: Жарықтың интерференциясы. Жарық толқындарын қосу, тербелістер 
мен  толқындардың  когеренттілігі,  когеренттіктің  элементар  теориясының  негізгі 
түсініктері.  Юнгтың  жəне  Френельдің  тəжірибелері.  Жарықтың  жұқа  плеккаларда 
интерференциялануы. 
Фазалар  ығысуы  тұрақты  жəне  жиіліктері  бірдей  толкындардың  қосылуы  жарық 
толқындарының өзара əрекеттесуіндегі көңіл аударатын жағдай. Мұнда кеңістіктің кейбір 
нүктелерінде  толқындардың  қабаттасуынан  бір-бірін  күшейтетін,  ал  басқа  бір 
нүктелерінде  керісінше  бір-бірін  əлсірететін  интерференция  құбылысы  байқалады. 
Экранда  күңгірт  жəне  ашық  жолақтар  кезектесіп  орналасады.  Бұл  интерференция 
құбылысы.  Жарықтың  интерференциясы  механикалық  толқындардың  интерференциясы 
сияқты  өтеді.  Жарықтың  минимум  (əлсіреу)  жəне  максимум  (күшею)  шарттары  (4.10) 
жəне  (4.11)  формулаларымен  анықталады.  Сонымен  қатар  жарық  толқындары 
интерференциясының  кейбір  ерекшеліктері  бар.  Егер  екі  жарық  көзінен  бірдей  жиілікті 
синусоидалық жарық толқындары шығарылса, онда олар кездескен жерде интерференция 
көрінісі пайда болады. Бірақ осы көріністі бір-біріне қатысы жоқ бірдей жарық шығаратын 

екі жарық көзінен шық қан толқындар арқылы алу  мүмкін емес. Жарық толқындарының 
интерференция құбылысы жоқ деген қорытындыға келгендей боламыз. 
Интерференция  құбылысын  1675  жылы  Томас  Юнг  Ньютон,  одан  кейін  Юнг  жəне 
Френель  байқаған.  Мұны  қалай  түсіндіруге  болады?  Шын  мəнінде,  мəселе  толқынның 
цугінде  екен.  Дененің  əр  түрлі  атомдары  бір-біріне  байланыссыз  жарық  шығарады. 
Сондықтан олардың жиіліктерінің бірдей болуына қарамастан, əр цугтің фазасы əр түрлі. 
Ал  бұл  жарықтың  фазасы  ретсіз  өзгеретін  электромагниттік  толқын  екенін  көрсетеді. 
Сонда  екі  толқынды  бір-біріне  қосқанда  пайда  болған  қорытқы  толқынның  берілген 
нүктедегі  амплитудасы  да  кездейсоқ  түрде  бір  секундта  миллион  есе  (максимум  немесе 
минимум болып) өзгеріп отырады. 
Жарық  түскен  бет  біздің  көзімізге  біркелкі  жарық  түскен  беттей  болып  көрінеді. 
Сондықтан  жарық  толқынының  интерференциясы  тек  когерентті  толқындар 
қабаттасқанда ғана пайда болады. 
№4 дəріс  
Тақырып: Ньютон сақиналары. 
Дəріс мазмұны: Жолдың оптикалық ұзындығы, жұқа пленкалардың түсі, бірдей көлбеулік 
жəне  бірдей  қалыңдық  жолақтары  .Интерферометрлер.  Ұзындықтың  шет  өлшеуіштерін 
интерференциялық əдіспен тексеру. 
Ньютон  сақиналары  жұқа  қабыршақтардағы  интерференцияның  дербес  түрі,  ол  жұқа 
қабыршақ қалыңдығының біркелкі өзгеретін жағдайында байқалады. 1675 жылы Ньютон 
астрономиялық  рефрактордың  дөңес  объективі  мен  жазық  шыны  арасындағы  жұқа  ауа 
қабатының  түсін  бақылаған.  Ньютон  тəжірибесінде  тығыз  сығылған  шыны  мен 
объективтің  арасындағы  ауаның  жұқа  қабатының  қалыңдығы  шыны  мен  объективтің 
түйіскен  жерінен  объективтің  сыртқы  шетіне  қарай  біркелкі  ұлғая  бастайды.  Қарапайым 
есептеу  аркылы  өткен  жарықтың  радиусын,  мəселен,  ақшыл  сақинаның  радиусын 
анықтауға болады: 
 
мұндағы r — сақинаның радиусы, R — линза қисығының радиусы, d — жазық шынының 
бетінен линзаның жарық сынатын бетіне дейінгі арақашықтық. [1] 
№5 дəріс  
Тақырып: Жарықтың дифракциясы. 
Дəріс  мазмұны:  Жарықтың  дифракциясы.  Дифракция  құбылысы,  Гюйгенс-Френель 
принципі,  Релей  əдісі. Френель  дифракциясы.  Зона  плистинкасы.  Френель  дифракциясы. 
Зона плистинкасы. 
Дифракция  деп  жарықтың  түзу  сызықты  жолдан  бұрылу  құбылысы 
айтылады.  Дифракция құбылысын жарықтың толқындық теориясы бойынша 
толық  түсіндіруге  болады.  Бірақ  ол  үшін  Гюйгенс  принципі  жеткіліксіз. 
Өйткені  бұл  принципке  сүйеніп  дифракцияланған  жарық  толқындардың 
интенсивтігін табуға болмайды, бұл принцип тек жарықтың таралу бағытын 
анықтау  əдісі  болып  табылады.  Френель  бұл  принциптің  осы  кемшілігін 
толықтырды,  ол  Гюйгенс  принципі  мен  толқындардың  интерференциялану 
принципін  біріктірді.  Френельше  толқындық  беттің  əрбір  нүктелерінің 
айналасында  пайда  болған  элементар  толқындар    бір-бірімен  қосылысып 
интерференцияланады,  сонда  қорытқы  сыртқы  орауыш  бетте  толқынның 
едəуір интенсивтігі болады. Сөйтіп элементар толқындар мен интерференция 
жайындағы идеялардан жарықтың толқындық теориясының негізгі принципі- 
Гюйгенс  –Френель  принципі  келіп  шығады.  Сонда  бұл  принцип  бойынша 
толқындық  беттің  алдыңғы  жағындағы  бір  нүктедегі,  тербелісті  табу  үшін 
сол  нүктеге  толқындық  беттің  барлық  элементтерінен  келген  тербелістерді 

тауып, одан соң олардың амплитудалары мен фазаларын есепке ала отырып, 
оларды өз ара қосу керек.  
Енділігі бірдей, өз ара параллель орналасқан саңылаулар жиыны əдетте 
дифракциялық решетка деп аталады. Егер шыны пластинканың бетіне бөлгіш 
машинамен  қашықтарын  бірдей  етіп,  өз  ара  параллель  бірнеше  сызықтар 
жүргізілсе,  сонда  пластинканың  сызылған  орындары  күңгірт,  сызылмаған 
орындары мөлдір болады. Оған түсірілген жарық көршілес 
екі  күңгірт  сызықшалар  аралығындағы  мөлдір  жерлерден 
жақсы өтеді. Енді жазық решеткаға монохромат жарықтың 
параллель шоғы жоғарыдан төмен қарай тік түскен болсын. 
Гюйгенстің  принципі  бойынша  саңылаулардың  əрбір 
нүктелері  элементар  тербелістердің  дербес  көздері  болып 
табылады  да  олардан  барлық  жаққа  когерент  жарық 
толқындары  таралады.  Барлық  саңылаулардан  бастапқы  бағытпен  бір  φ 
бұрышын  жасаушы  бағыт  бойынша  таралған  жарықтың параллель  шоқтары 
жолында тұрған жинағыш линзаның ұлы фокус жазықтығының бір нүктесіне 
жиналады.  Ол  нүктенің    жарықталынуы  сол  дифракцияланған  шоқтар 
қосылысындағы  интерференция  нəтижесіне  байланысты,  бұл  нəтиже 
қосылысқан  жарық  толқындарының  фазаларының  айырымына  тəуелді,  ал 
фазалар  айырымының  өзі  көршілес  саңылаулардан  таралған  жарық 
шоқтарының  сəйкес  екі  сəулесінің  жол  айырмасына  байланысты  болады. 
Мысалы,  решетканың  көршілес  екі  саңылауынан,  мысалы  А
1
В
1
  мен  А
2
В
2
 
саңылауларынан  өткен  екі  шоқтың  сəйкес  екі  шеткі  сəулелерінің  жол 
айырмасы  (А
2
В
2
)  решетканың  тұрақтысымен  дифракциялану  бұрышы 
синусының көбейтіндісіне тең: 
                         А
2
С
2

1
А
2
sinφ=c*sinφ. 
Егер осы жол айырмасы жарты толқындардың жұп санына тең болса,  
φ  бағыты  бойынша  таралған  көршілес  жарық  шоқтары  қосылысқанда  бір-
бірін  күшейтеді,  дифракциялық  жолақ  жарық  болады.  Бұл  жағдайда 
дифракцияланған монохромат жарықтың күшею шарты мынадай болады: 
dsinφ=2kλ/2=kλ 
мұндағы k=1,2,3,4… 
Егер  көршілес  шоқтардың  сəйкес  екі  сəулесінің  жол  айырмасы  жарты 
толқындарының  тақ  сандарына  тең  болса,  онда  жарық  шоқтары  бір-бірін 
əлсіретеді, дифракциялық жолақ қара қоңыр болады. Сонда дифракцияланған 
монохромат жарықтың нашарлау шарты мынадай болады: 
dsinφ=(2k+1)λ/2 
мұндағы k=0,1,2,3,4… 
 
 
№6 дəріс 
Тақырып: Фраунгофер дифракциясы. 
Дəріс  мазмұны:  Фраунгофер  дифракциясы.  Бір  саңылаудан  пайда  болатын  дифракция, 
саңылау  енінің  дифракциялық  картинаға  əсері.  Дифракциялық  торлар.  Рентген 
толқындарының дифракциясы. Вульф-Брэгг формуласы. 

гамма-  жəне  ультракүлгін  сəулелер  арасындағы  диапазонды  қамтитын  электрмагниттік 
толқындар.  Толқын  ұз.  2  ангстремнен  кіші  Рентген  сəулесі  шартты  түрде  қатаң,  2 
ангстремнен үлкен Рентген сəулесі жұмсақ Рентген сəулесі деп аталады. Рентген сəулесін 
1895 ж. неміс физигі В.К. Рентген ашқан. Ол 1895 — 97 ж. Рентген сəулесінің қасиеттерін 
зерттей  отырып,  алғашқы  рентген  түтігін  жасады.  Рентген  сəулесінің  түрлі  материалдар 
мен  адам  денесінің  жұмсақ  ұлпаларынан  өтіп  кететіні  байқалған  соң,  оны  медицинада 
кеңінен  қолдана  бастады.  1912  ж.  Рентген  сəулесінің  дифракциясы  ашылып, 
кристалдардың  құрылымы  периодты  болатыны  дəлелденді.  20  ғ-дың  20-жылдары 
рентгендік  спектрлер  материалдарға  элементтік  талдау  жасауға,  30-жылдары  заттың 
электрондық энергетик. құрылымын зерттеуге қолданыла бастады. Рентген сəулесі түзілу 
механизміне  байланысты  үздіксіз  жəне  сызықтық  болады.  Үздіксіз  Рентген  сəулесі 
зарядталған  шапшаң  бөлшектердің  (мыс.,  катодтан  ұшып  шыққан  электрондар)  нысана 
атомдарының  сыртқы  электрондық  қабаттармен  əсерлесуі  нəтижесінде,  ал  сызықтық 
Рентген  сəулесі  —  ішкі  электрондық  қабаттармен  əсерлесуі  нəтижесінде  пайда  болады. 
Рентген  сəулесінің  затпен  əсерлесуі  кезінде  Рентген  сəулесі  жұтылады,  шашырайды 
немесе  фотоэффект  құбылысы  байқалады.  Заттың  белгілі  қабаты  арқылы  өткен  Рентген 
сəулесінің бастапқы қарқындылығы І=Іoe x (Мұндағы   — əлсіреу коэфф., х — заттың 
қалыңдығы).  Əлсіреу  заттың  Рентген  сəулесін  жұтуынан  не  шашыратуынан  болады. 
Спектрдің ұзын толқын аймағында Рентген сəулесінің жұтылуы, қысқа толқын аймағында 
—  шашырауы  басымырақ  болады.  Рентген  сəулесінің  жұтылу  дəрежесі  оның  толқын 
ұзындығының  ()  жəне  элементтің  реттік  номерінің  (Z)  артуына  байланысты  тез  өседі. 
Рентген сəулесінің тірі организмдерге əсері оның тіндерін (ұлпаларын) иондау дəрежесіне 
қарай пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. Рентген сəулесінің жұтылуы -ға байланысты 
болғандықтан,  оның  қарқындылығы  Рентген  сəулесінің  биол.  əсерінің  өлшемі  бола 
алмайды.  Рентген  сəулесінің  затқа  тигізетін  əсерінің  сандық  шамасын  есептеумен 
рентгенометрия айналысады, оның өлшем бірлігі Р (рентген). Рентген сəулесі рентгендік 
терапия  мақсаттары  үшін  кеңінен  қолданылады.  Техниканың  көптеген  салаларында 
рентгендік  дефектоскопия  əр  түрлі  ақауларды,  жарықтарды,  қуыстарды,  пісіру  жіктерін, 
т.б.  анықтауға  мүмкіндік  береді.  Рентген  құрылымдық  талдау  кристалл  торындағы 
минерал  атомдарының  анорган.  жəне  органик.  қосылыстарының  кеңістіктік  орналасуын 
анықтайды.  Рентген  сəулесін  қатты  денелердің  қасиеттерін  зерттеуге  қолданумен 
материалдар  рентгенографиясы  айналысады.  Рентгендік  спектроскопия  заттардағы 
электрондардың  күйлер  тығыздығының  энергия  шамасы  бойынша  таралуын,  хим. 
байланыстың  табиғатын  зерттейді,  қатты  денелер  мен  молекулалардағы  иондардың 
эффекттік  зарядын  табады.  Ғарыштан  келетін  Рентген  сəулесінің  көмегімен  ғарыштық 
денелердің  хим.  құрамы  мен  ғарышта  өтіп  жатқан  физ.  процестер  туралы  деректер 
алынады  (қ.  Рентгендік  астрономия).  Рентген  сəулесі,  сондай-ақ  тамақ  өнеркəсібінде, 
криминалистикада, археологияда т.б. жерлерде қолданылады. 
№7 дəріс  
Тақырып: Изотропты жəне анизотропты орталардағы жарықтың таралуы. 
Дəріс  мазмұны:  Изотропты  жəне  анизотропты  орталардағы  жарықтың  таралуы. 
Электромагниттік  толқындардың  көлдеңендігі,  Брюстер  құбылысы,  табиғи  жарық. 
Көрінетін жарық поляризаторлары. Поляроидтар. 
№8 дəріс  
Тақырып: Жарықтың поляризациясы. 
Дəріс  мазмұны:  Жарықтың  поляризациясы.  Жарық  сəулерінің  қосарланып  сынуы, 
поляризацияланған  жарық  интерференциясы.  Поляризация  жазықтығының  бұрылуы. 
Фарадей эффектісі. Зееман жəне Штарк эффектілері. 
Жарық  толқынының  интенсивтігі,  яғни  1  секундта  толқын  таралатын 
бағытқа перпендикуляр 1 см
2
 ауданнан өтетін жарық энергиясының мөлшері, 
оның  электр  векторының  амплитудасының  квадратына  тура  пропорционал 

болады.  Жарық  толқындары  заттың  атомдары  мен  молекулаларында  жүріп 
жатқан кейбір процестер нəтижесінде пайда болады. 
 
Өрісінің  электр  векторы  кеңістікте  осылай  түрлі  бағытта  орналасқан 
жарық — табиғи жарық деп аталады (1.6.1-сурет). 
 
Белгілі  жағдайда  жарық  толқыны  векторы  тек  бір  белгілі  бағытта  ғана 
тербелуі  мүмкін.  Осындай  жарық  —  толық  поляризацияланған  жарық  деп 
аталады. 
 
Егер  жарық  векторы  тербелістері  бір  ғана  жазықтықта  болып  жатса, 
ондай жарық жазықша поляризацияланған жарық деп аталады (1.6.2-сурет). 
 
 
Жарық толқыны өрісінің электр векторымен қосыла магнит векторы да 
тербеледі,  олардың  тербелу  жазықтықтары бір-біріне  перпендикуляр.  Сонда 
магнит векторының тербеліс бағыты мен толқын таралатын бағыттан өтетін 
жазықтық жарық поляризациялану жазықтығы болады.
 
Поляризаторлар 
дегеніміз 
табиғи 
жарықтың 
жазықша 
поляризацияланған  жарықта  түрленуі.  Поляризаторлар  тербелісті  тек 
анықталған  бағытта  өткізеді.  Анализаторлар  дегеніміз  жарық  поляризация 
дəрежесін талдау үшін қызмет ететін поляризаторлар. 
Жарықтың поляризациялану құбылысын тəжірибе жасап байқауға бола-
ды, бұл құбылысты, мысалы, жарық турмалин пластинкадан өткенде байқау 
оңай.  Турмалин  кристалынан  онын  осіне  параллель  етіп  жарып  алынған 
мөлдір  жұқа  пластинка  алып,  оған  табиғи  ақ  жарық  түсірейік.  Сонда  ол 
қоңырлау-жасыл түсті болып көрінеді. 
 
Егер 
оны 
түскен 
сəуле 
бағытымен  дəл  келетін  осьтен 
айналдырсақ, 
өткен 
жарық 
интенсивтігі 
өзгермейді. 
Дəл 
сондай 
тағы 
бір 
турмалин 
пластинка  алып,  оны  алғашқы 
пластинканың  жанына,  1.6.3,  а-
суретте 
көрсетілгендей, 
яғни 
олардың  XX  осьтерін  параллель 
етіп 
қойсақ, 
онда 
жарық 
пластинкалардың екеуінен де өтеді, 
бірақ 
оның 
интенсивтігі 
бұрынғысынан гөрі сəл бəсеңдейді, 
себебі  жарықты  бір  пластинкадан 
гөрі  екі  пластинка  көбірек  жұтады. 
Енді  турмалин  пластинкалардың 
біреуін,  мысалы  II  пластинканы, 
сəулемен  дəл  келетін  осьтен  айналдырсақ,  өткен  жарық  интенсивтігі  кеми 

бастайды,  олардың  XX  осі  бір-біріне  перпендикуляр  болса  (1.6.3,  б-сурет), 
жарық II пластинкадан өтпейді. Бұған қарағанда I турмалин пластинка тек бір 
белгілі бағытта, мысалы XX осьтері бағытында, болатын жарық тербелістерін 
ғана  өткізеді,  II  турмалин  пластинка  ойдай  тербелістерді  бөгейді.  Сөйтіп, 
турмалин  пластинкасынан  əр  түрлі  бағытта  болып  жатқан  жарық 
тербелістерінен тек белгілі бір бағытта, мысалы XX осіне параллель бағытта, 
болатын  тербелістер  ғана  ете  алады.  Сонымен  турмалиннан  еткен  жарық 
толқынының электр векторы белгілі бір жазықтықта тербеледі, демек табиғи 
жарық  турмалиннан  еткенде  поляризацияланады.  Бұл  тəжірибелер  жарық 
тербелістерінің  көлденең  тербелістер  екендігін  дəлелдейді.  Біз  қарастырған 
мысалда  I  турмалин  пластинка  поляризатор,  II  турмалин  пластинка 
анализатор деп аталады. 
 
№9 дəріс  
Тақырып:. Геометриялық оптика. 
Дəріс  мазмұны:  Геометриялық  оптика.  Негізгі  анықтамалары,  қағидалар  жəне  заңдар, 
призмалар. Жарықтың шағылу жəне сыну заңдары. Жұқа линзалар, линзаның оптикалық 
күші, көз-оптикалық жүйе. Оптикалық құралдар. 
Геометриялық  оптика  жалпы  жарық  жайындағы  ілімнің  техникалық 
маңызы  зор  саласы  болады.  Оптиканың  бұл  саласында  жарық  сəулесі  деген 
ұғым  пайдаланылып  жарықтың  əртүрлі  мөлдір  ортада  таралу  құбылыстары 
қарастырылады,  сонда  жарық  сəулесі  деп  бойымен  жарық  энергиясы 
таралатын геометриялық сызық ұғылады. Ол заңдардың мазмұны мынадай: 
1.  Жарықтың  түзу  сызықты  таралу  заңы:  жарық  оптикалық  біртекті 
ортада түзу сызықты таралады. 
2. Жарық шоқтарының тəуелсіздік заңы: жеке жарық шоғының жүзеге 
асыратын  эффектісі  басқа  шоқтардың бір  уақытта  əсер  ететіндігінен  немесе 
олардың əсерінің жоқтығынан тəуелсіз. 
3. Жарықтың шағылу заңы: шағылған сəуле түскен сəулемен жəне түсу 
нүктесінде  екі  ортаның  шекарасына  жүргізілген  перпендикулярмен  бір 
жазықтықта жатады. Түсу бұрышы α-ге, шағылу бұрышы β-ге тең, яғни 
 
α= β  
 
 
 
4.  Жарықтың  сыну  заңы:  түскен  сəуле,  сынған  сəуле  жəне  түсу 
нүктесіне  жүргізілген  перпендикуляр  бір  жазықтықта  жатады;  түсу 
бұрышының  синусының  сыну  бұрышының  синусына  қатынасы  берілген 
орталар үшін тұрақты шама, яғни  

21
sin
sin
n
=
γ
α
 
 
 
Ортаның абсолют сыну көрсеткіші деп электромагниттік толқындардың 
вакуумдегі  жылдамдықтарының  олардың  ортадағы  жылдамдықтарына 
қатынасын айтады, яғни 
1
1
υ
c
=
;  
2
2
υ
c
=
 
Жарықтың  салыстырмалы  сыну  көрсеткіші деп  екінші ортаның бірінші 
ортаға қатысты абсолют сыну көрсеткіштерінің қатынасын айтады. 
1
2
21
n
n
n
=
;  
2
1
21
υ
υ
=
n
 
Гюйгенс  принципінің  негізінде  жарықтың  шағылу  жəне  сыну  заңдары 
қорытылды.  Гюйгенс  принципі  –  геометриялық  принцип.  Ол  жарық 
толқындарының 
амплитудасы 
жөніндегі, 
сонымен 
қатар 
таралу 
интенсивтілігі  жөніндегі  сұрақтарға  мəн  беріп  қарамайды.  Бұл  принцип 
жарықтың  таралуын  талдауға  жəне  шағылу  мен  сыну  заңдарын  қорытуға 
мүмкіндік жасайды. 
 
№10 дəріс 
Тақырып: Жарықтың дисперциясы. 
Дəріс  мазмұны:  Жарықтың  дисперциясы.Дисперсияның  классикалық  теориясы,  аномал 
жəне  нормал  дисперсия,  фазалық  жəне  топтық  жылдамдықтар.  Толқын  алып 
жүрушілердегі дисперсия. Черенков эффектісі. 
Гюйгенс-Френель  принципі.  Френельдің  зоналар  əдісі.  Зоналық 
пластинка.  Қорытқы  амплитуда  мəнінграфиктік  жолмен  есептеу.  Френель 
əдісін  қарапайым  дифракциялық  құбылыстарға  пайдалану.  Бір  саңлаудағы 
дифракция.  Дифракциялық  торлар.  Фазалық  торлар.  Көп  өлшемді 
құрылымдардағы  дифракция.  Рентген  сəулелерінің  дифракциясы.  Рентген 
сəулелерінің  дифракциясын  бақылаудың  əдістері.  Рентген  сəулелерінің 
толқын ұзындығын анықтау.  
Оптикалық голография əдісі. Голография принципі. Жазық голограмма. 
Уақыт  пен  кеңістіктің  когеренттілігі.  Голограммалар  алу  жəне  кескінді 

қалпына  келтіру  схемалары.  Көлемдік  голограммалар.  Голографияның 
қолданылуы.  
Жарық  сəулесін  спектрге  жіктеу  жəне  спектрлік  құралдардың  негізгі 
сипаттамалары.  Спектрлік  құралдардың  принциптік  схемасы.  Спектрлік 
сызықтардың  ені.  Спектрлік  құралдардың  негізгі  оптикалық  спаттамалары. 
Жарық сəулесін спектрге жіктеу. 
№11 дəріс 
Тақырып: Жарықтың жұтылуы жəне шашырауы. 
Дəріс  мазмұны:  Жарықтың  жұтылуы  жəне  шашырауы.  Жарықтың  жұтылуы  жəне 
шашырауы, жарықтың оптикалық əртекті ортадан өтуі, молекулалық шашырау. Спектрдің 
түрлері, спектрлік анализ. Жарықтың комбинациялық шашырауы. 
Жарық  дисперсиясы.  Жарық  дисперсиясын  бақылау  əдістері. 
Жарықтың  фазалық  жəне  топтық  жылдамдықтары.  Дисперсия  теңдеуі. 
Қалыпты дисперсия. Аномальды дисперсия. Жарықтың жұтылуы. Жарықтың 
шашырауы.  Жарықтың  оптикалық  біртекті  емес  ортадан  өтуі.  Жарықтың 
молекулалық  шашырауы.  Жарықтың  молекулалық  шашырау  спектрлері. 
Жарықтың комбинациялық шашырауы.  
 
№12 дəріс 
Тақырып:. Сəулеленудің түрлері. 
Дəріс  мазмұны:  Жылулық  сəуле  шығарудың  негізгі  заңдары:  Кирхгоф  заңы,  Стефан-
Больцман заңы, Виннің ығысу заңы. Рэлей-Джинс формуласы. Планк формуласы. 
ЖЫЛУЛЫҚ  СƏУЛЕ,  температуралық  сəуле  –  заттың  ішкі  энергиясы  есебінен 
шығарылатын  электрмагниттік  сəуле.  Бұл  оның  энергияның  сыртқы  көзі  əсерінен 
қоздырылатын  люминесценция  құбылысынан  өзгешелігі  болып  есептеледі.  Ж.  с-нің 
спектрі  тұтас  спектр  болады  əрі  оның  ең  үлкен  (максимум)  мəндері  заттың  темп-расына 
тəуелді. Заттың темп-расы жоғарылаған сайын Ж. с-нің энергиясы арта бастайды, ал оның 
үлкен  мəндері  толқын  ұзындығы  кіші  аймаққа  қарай  ауысады.  Ж.  с-ні,  мыс.,  қызған 
металл  беті,  Жер  атмосферасы,  т.б.  шығарады.  Барлық  сəуле  шығармайтын  процестер 
үшін дəл тепе-теңдік шарты (қ. Дəл тепе-теңдік принципі) орындалған заттарда ғана Ж. с. 
пайда  болады.  Кеңістіктің  əрбір  нүктесіндегі  заттың  тепе-теңдік  күйі  –  локальды 
термодинамикалық  тепе-теңдік  күйі  –  берілген  нүктедегі  Ж.  с.  тəуелді  болатын  темп-
раның  мəнімен  сипатталады.  Жалпы  жағдайда,  тек  жергілікті  термодинамикалық  күй 
орнаған жəне  əр нүктесінің темп-расы əр түрлі болатын денелер жүйесінде, Ж. с. затпен 
термодинамикалық  тепе-теңдікте  бола  алмайды.  Ыстық  денелер  сəулені  жұтқаннан  гөрі 
көбірек  шығарады,  ал  салқын  денелер,  керісінше,  сəулені  шығарғаннан  гөрі  көбірек 
жұтады.  Бұл  жағдайда  сəуле  ыстығырақ  денеден  салқынырақ  денеге  тасымалданады. 
Жүйеде  темп-раның  таралуы  бірқалыпты  сақталатын  тұрақты  күйді  ұстау  үшін  сəуле 
шығаратын дененің жылу энергиясының шығынын толтыру жəне оны салқындау денеден 
алып кету қажет. Толық термодинамикалық тепе-теңдік күйдегі денелер жүйесінің барлық 
бөлігінде  темп-ра  бірдей  болады  жəне  əрбір  дененің  шығаратын  Ж.  с-сі  өтемеленіп 
отырады. Бұл жағдайда сəуле шығаратын ауысулар үшін дəл тепе-теңдік күй орнайды да, 
Ж. с. затпен термодинамикалық тепе-теңдікте болады жəне ол тепе-тең сəуле деп аталады. 
Абсолют қара дененің Ж. с-сі тепе-тең сəулеге жатады. Тепе-тең сəуленің спектрі заттың 
табиғатына  тəуелді  емес  əрі  ол  сəуленің  Планк  заңымен  анықталады.  Қара  емес 
денелердің Ж. с-сі үшін сəуленің Кирхгоф заңы орындалады. Бұл заң қара емес денелердің 
сəуле  шығарғыштық  жəне  жұтқыштық  қабілетін  абсолют  қара  дененің  сəуле 
шығарғыштық  қабілетімен  байланыстырады.  Локальды  термодинамикалық  тепе-теңдік 
күй болған жағдайда, сəуленің Кирхгоф жəне Планк заңдарын газ бен плазмадағы Ж. с-нің 
шығу жəне жұтылу процестеріне қолдана отырып, сəулені тасымалдау процесін зерттеуге 

болады.  Мұндай  жүйеде  зерттеу  астрофизикада,  оның  ішінде  жұлдыз  атмосферасы 
теориясында кеңінен қолданылады. 
№13 дəріс 
Тақырып: Оптикалық пирометрия. 
Дəріс  мазмұны:  Фотолюминесценсия,  флуоресценсия,  фосфоресценсия.  Вавилов-
Черенков сəуле шығаруы. 
Сергей  Иванович  Вавилов  [12(24).3.1891,  Ресей,  Мəскеу  —  25.1.1951,  сонда]  —  ғалым, 
мемлекет жəне қоғам қайраткері, КСРО ҒА-ның акад. (1932), Қазақстан ҒА-ның құрметті 
мүшесі (1946). Н.И. Вавиловтың інісі. Мəскеу университетін бітірген (1914). 1914 — 18 ж. 
əскери қызметте болды. 1918 — 32 ж. Мəскеу университетінде сабақ берді (1929 жылдан 
сонда проф.) 1918 — 30 ж. КСРО Денсаулық сақтау халкомының Физика жəне биофизика 
институтында  физикалық  оптика  бөлімінің  меңгерушісі,  1932  жылдан  КСРО  ҒА  Физика 
институтының директоры, 1932 — 45 ж. Мемлекет оптика институтының ғыл. жетекшісі 
болды.  1945  —  51  ж.  КСРО  ҒА-ның  президенті  əрі  одақтас  республикалар  ҒА-ларының 
(оның ішінде Қазақстан ҒА-ның да) жұмысын үйлестіру кеңесінің төрағасы болды. Негізгі 
ғыл.  еңбектері  физ.  оптика  мəселелеріне,  əсіресе,  люминесценция  табиғатын  зерттеуге, 
сондай-ақ,  жаратылыстану  ғылымының  философиясына  жəне  ғылым  тарихына  арналған. 
1934 ж. Вавиловтың тікелей басшылық етуімен П.А. Черенков радиоактивті заттардың  - 
жəне  -сəулелерінің əсерінен болатын таза сұйықтардың жарқырауын (Черенков-Вавилов 
сəуле  шығаруы)  ашты.  Бүкілодақтық  “Білім”  қоғамының  тұңғыш  төрағасы  (1947—51), 
Үлкен  кеңес  энциклопедиясы  2-басылымының  Бас  редакторы  (1949  —  51).  КСРО  Жоғ. 
Кеңесінің депутаты (1946 жылдан) болды. КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1943, 1946, 1951 
—  қайтыс  болғаннан  кейін).  2  рет  Ленин  орденімен,  т.б.  орден  жəне  медальдермен 
марапатталған. [1] 
№14дəріс 
Тақырып: Жарықтың əсерлері. Фотоэффект. 
Дəріс  мазмұны:  Сыртқы  жəне  ішкі  фотоэффект,  фотоэффект  заңдары,  Эйнштейннің 
теңдеуі, жарық кванты. Комптон эффектісі. Жарықтың қысымы. 
Фотоэффект  —  заттан  электромагниттік  сəуленің  əсерінен  электрондардың  шығу 
құбылысы.  Фотоэффектіні  1887  ж.  неміс  ғалымы  Г.  Герц  ашқан.  Жарық  фотондарының 
жұтылуынан  электрондар  сəулеленетін  денеден  сыртқа,  вакуумға  шығатын  Фотоэффект 
сыртқы  Фотоэффект  деп  аталады.  Металл  емес  қатты  денеде  (шалаөткізгіште, 
диэлектрикте)  Фотоэффект  бірқалыпты  емес  заряд  тасымалдаушылардың  пайда  болуына 
əкеледі.  Бүл  жағдайда  шалаөткізгіштердің  жəне  диэлектриктердің  өткізгіштігі  өзгереді 
(өседі)  немесе  фазааралық  шекараларда  (мысалы,  р-п  өткелінде)  фотоэлектр  қозғаушы 
күші (фотоЭҚК) пайда болады. Бұл құбылыс ішкі Фотоэффект деп аталады. Фотоэффект 
негізінде 
жұмыс 
істейтін 
шалаөткізгіш 
аспаптар 
(фоторезистор, 
фотодиод, 
фототранзистор жəне т.б) электрондық техникада жиі қолданылады.[1][2][3] 
№15 дəріс 
Тақырып:. Оптикалық күшейткіштер жəне генераторлар. 
Дəріс мазмұны: Оптикалық күшейткіштер жəне генераторлар. Лазерлік сəуле шығарудың 
негізгі қасиеттері. Құралдардың жұмыс жасау принципі. 
кванттық  генераторлар  мен  оптикалық  диапазондағы  күшейткіштер.  Лазер  атауы 
ағылшынның  "Light  Amplification  by  Stimulated  Emission  of  Radiation"  сөзін 
қысқартқандағы LASER атауынан шыққан ("индуктивті сəулеленудің комегімен жарықты 
күшейту").  Лазердің  негізгі  бөлшектері:  белсенді  зат,  резонатор,  козғаушы  көз  бен 
жабдықтаушы  көз.  Лазер  жарық  толкындары диапозоныңда  жұмыс  істейді  əрі  кванттық-
механикалық  қондырғының  бір  түрі  болып  табылады.  Оның  жұмысы  белсенді  заттың 
козғаушы  микробөлшектерін  квант  жарығына  индуцивті жіберуге  негізделген.  Лазер  өте 
жұқа  шашырамайтын  (шоғырланған),  энергиясының  тығыздығы  жоғары  жарық  сəулесін 
алуға  мүмкіндік  береді.  Бұл  сəуле  байланыс  құралы  (оның  ішінде  аса  алыс  ғарыштық), 
локация,  навигация  жəне  талқандайтын  қару  ретінде  де  қолданылуы  мүмкін.  Шетелдік 

мамандар  Лазердің  көмегімен  əр  түрлі  соғыс  міндеттерін  орындауға:  мысалы,  жер  үсті, 
əуе, су  асты, су үсті нысаналарының координаттарын анықтауға, бірнеше корреспондент 
арасылда  көп  каналды  байланыс  орнатуға,  қарсыластың  тірі  күштерінің  көзін 
шағылыстырып,  құртуға,  басқарылатын  ракеталарды  жер  үсті  жəне  əуе  нысаналарына 
бағыттауға  болады  деп  есептейді.  Соңғы  уақытта  АҚШ-та  көптеген  зерттеулер 
радиациялық  карулар  (ракетаға  қарсы  "өлім  сəулесі")  ойлап  табуға,  оптикалық  кванттық 
генераторлар  жасауға  бағытталған.  Инфрақызыл  диапазондағы  Л.  жасалуда:  ол  1  млн. 
градус  температураға  сəйкес  келетін  сөулелену  туғызуы  керек.  Мұндай  құрал 
қарсыластың  60-320  KM  қашықтықтағы  ғарыштық  снарядын  балқытып  (буға 
айналдырып)  жіберуге  тиіс.  Сондай-ақ  жеке  кару  ретінде  қолдану  əрекеті  де  АҚШ-та 
бақылаушыны  соқыр  етуге  арналған  оптикалық  кванттық  генераторы  бар  винтовка 
жасалуда.[2][3] 
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 7.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет