М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік


Костарев А.С., Айтимов А.С



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет4/8
Дата09.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал, 2003,  28-34  бет. 
Солопов Е.Ф.  «Қазіргі  заманғы жаратылыстану  концепциясы» - М: Гуманит.   Баспа  ВЛАДОС орталығы, 
1998   
«Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» Самыгина С.И.  – Ростов н/Д , 2001  
Рузавин Г.И. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы». – М.: Мəдениет жəне спорт, (ЮНИТИ), 
1997. -58-80 бет. 
№6 Дəріс  
Тақырып: Кибернетика мен синергетика күрделі жүйелер туралы ғылымдар.  
Дəріс мақсаты: Кибернетика мен синергетика түсінікткріне сипаттама беру. 
Дəріс  мазмұны.  Кибернетика  мен  күрделі  жүйелер  жайында  түсінік.  Күрделі  жүйе  ероекшелігі. 
Кибернетика  күрделі  жүйе  туралы  ғылым.  Термодинамиканың  екінші  бастамасынан  «əлемнің  жылулық 
өлімі»  мəселесі.  Тəртіп  жəне  хаос.  Ақпарат  пен  энтропия  түсінігі.  Термодинамиканың  екінші  бастамасы. 
Элемнің жылулық өлімінің мəселесі. Өздік ұйымдасу түсінігі. Күрделі жүйелердің өздікұйымдасу ретіндегі 
синергетика. Тəртіп жəне хаостың пайда болуы. Бифуркация нүктесі. Синергетика ролі мен мəні.       
 
6.1. Күрделі жүйе мен кибернетика түсінігі. 
6.2.  Термодинамиканың  екінші  «бастамасы»  мен  Əлемнің  «жылулық  өлім» 
мəселелерінен синергетикаға дейін. 
6.3. Өздік ұйымдасу ғылымы ретіндегі синергетика. 
 
6.1. Күрделі жүйе мен кибернетика түсінігі
         
       
 
Жүйелердің  қарапайым  жəне  күрделі  жүйелер  деп  жіктелуі  жаратылыстануда 
іргелі  болып  саналады.  Қарапайым  жүйелер  ауыспалы  аз  мөлшердегі    сандардан  тұрады, 
сондықтан  олардың  арасындағы  қарым-қатынас  математикалық  өңдеумен  жан-жақты 
заңдылықтардың  шығуына  əкелді.  Мысалы,  микро  əлем  заңдары  мен  жан–жақты 
физикалық  заңдылықтарды  түсіну  өте  қиын,  бірақ  жаратылыстанудың  қазіргі  заманғы 
көзқарасы  бойынша  олар  қарапайым  болып  келеді.  Күрделі  жүйе  үлкен  ауыспалы  сандар 
мен  өзара  байланыста  болатын  жүйе.  Егер  ауыспалы  сандар  көп  болса,  объектіні  зерттеу 
қиынға түседі.  
     Жүйелілік үйлесімінде зерттелетін объектілер белгілі қатынаста өзара байланысқан 
құрылымдық  элементтен  тұратын  бүтін  жүйені  құрайды.  Осы  элементтердің  өзара 
əрекеттесуі нəтижесінде жалпы бүтін жүйе қасиеттері оны құрайтын элементтер қасиетінен 
сапалық жағынан айырмашылығы болады жəне олардың жиынтығына еселенбейді. Мұндай 
қасиетті жүйе элементтерінің əрекеттескен уақытында пайда болатындықтан эмерджентті 
деп аталады. Мысалы, су молекуласы сұйықтық болғанменде, сапалық қасиеті жағынан оны 
құрайтын  бөліктері  оттегі  мен  сутегінен  ерекше  болып  келеді.  Себебі,  оттегі  мен  сутегі 
қалыпты жағдайда газ тəрізді.  

     Күрделі  жүйелерді  зерттеудің  қиындығы  олардың  құрамындағы  эмерджентті 
қасиетінің  көп  болуымен  байланысты.  Мұндай  күрделі  жүйені  зерттейтін  ғылым  ретінде 
мысалға метеорология ғылымын алуға болады. Ол  ауа-райы жүйесі туралы ғылым.  
     Күрделі  жүйе  ішінен  «кері  байланыс»  жүйесін  қарастыруға  болады.  «Кері 
байланыс»  жүйесін  қарастыру  үшін  объектіге  «іс-əрекет»  түсінігін  қолданамыз.  Іс-əрекет 
деп,  объектінің  қоршаған  ортамен  қатынасындағы  кез-келген  өзгерісін  айтады.  Егер 
обьектінің  іс-əрекеті  оған  əсер  етушіге  байланысты  болса,  онда  мұндай  жүйеде  олардың 
реакциялармен əсерлесуі арасында кері байланыс болады.  
Жүйеде  іс-əрекетін  сыртқы  əсер  жоғарлатуы  немесе  төмендетуі  мүмкін,  сондықтан 
бұған  сəйкес  кері  байланыс  теріс  немесе  оң  болуы  мүмкін.  Кейбір  күрделі  жүйелер  кері 
байланыс  əсерінен  ішкі  əсерлерді  нөлге  əкелуі  мүмкін.  Мысалға  адамдардың  гомеостазды 
кері  байланысқа  байланысты  дене  температурасының  қалыпты  болуын  келтіруге  болады. 
Мұндай механизмдер ағзада өте көп. Ал өзгеріссіз қалған жүйені инвариантты деп атайды. 
Жүйенің  ішкі  ұйымдасу  дəрежесінің  жоғарылауының  кері  байланыс  механизмі  олардың 
өзара ұйымдасу мүмкіншілігіне əкеледі. 
Өздік  ұйымдастыру  процесінің  мысалы  ретінде  лазер  құрылымының  мысалын  келтіруге  болады. 
Оның  көмегімен  оптикалық  сипаттағы  күшті  сəулеленуді  алуға  болады.  Оның  жұмысына  сипаттама 
бермей  де,  хаосты  тербеліс  қозғалысын  құрайтын  лазер  бөлшектері  белгілі-бір  энергия  көмегімен 
жүйлендірілген  қозғалысқа  келтіріледі.  Олар  ұқсас  фазада  тербеле  бастайды  жəне  соның  салдарынан 
лазерлік  сəулеленудің  күштілігі  көп  есе  ұлғаяды.  Бұл  мысал  қосымша  энергия  түсуінен  ортамен 
əсерлескенде  лазер  сияқты  мұндай  элементтер  жүйесінің  бұрынғы  кездейсоқ  тербелістерін  келісілген 
ұжымдық қозғалысқа айналуын дəлелдейді. Осы негізде ұжымдық процестер пайда болады жəне жүйенің 
өздік ұйымдасуы жүреді.  
Сонымен  қатар  кері  байланыс  механизмінің  болуы  жүйенің  белгілі-бір  мақсатқа 
сүйенген деп қорытынды жасауға мүмкіндік береді. 
    Кибернетика (грекше - басқару өнері) - кері байланыспен күрделі жүйелерді басқару 
туралы  ғылым.  Бұл  ғылым  жарты  ғасыр  бұрын  дамыған  математика,  техникамен 
нейрофизиология тоғыстарындағы ғылым ретінде қарастырылады. Кибернетика əлеуметтік, 
тірі  жəне  техникалық  жүйелердегі  процестерді  басқаруды  жалпы  көзқарас  тұрғысынан 
зерттейді.  1948ж  «Кибернетика»  атты  кітап  шығарған  кибернетика  ғылымының  негізін 
салушы американ математигі Норберт Винер (1894-1964) болды.  
Бұл  ғылым  жүйенің  затты  құрамы  мен  құрылысын  зеттеумен  ғана  емес,  берілген 
жүйелер  класының  жұмыс  нəтижесін  зерттеумен  ерекшеленеді.  Кибернетика  ақпарат 
тасымалдаушы  материалдардың  табиғатын  зерттейді.  Мұнда,  ақпарат  түсінігі  жүйенің 
ұйымдасу  өлшемі  ретінде  сəйкес  энтропия  –  ұйымдаспаған  өлшемге  кері  түсінік  ретінде 
келтірілген. Соған байланысты ақпаратты модельдеу кез-келген аймақта қолданылады жəне 
процестерін  алдын  алатын  тез  əсер  ететін    кіші  элементтерде  іске  асады.  Кибернетика 
əдістерін  кеңінен  енгізу  өркениет  пен  компьютерлі  төңкеріс  дəуірінің,  қоғам  дамуының 
жаңа ақпаратты сатысының ашылуына əкеледі.  
                       
6.2. Термодинамиканың екінші «бастамасынан» Əлемнің 
«жылулық өлім» мəселелерінің синергетикаға дейін 
         1871  ж.  Максвелл  «Жылулық  теориясының»  негізін  салды.  Бұл  термодинамиканың 
екінші  бастамасының  жабылуына  əкелді.  Термодинамика  кез-келген  күрделі  жүйеге 
біртұтастық 
көзқарас 
тұрғысынан 
қарауға 
мүмкіншілік 
жасайды. 
Тепе-теңдік 

термодинамикасы  əртүрлі  энергия  түрінің  əрекеттесу процестерін  зерттеумен айналысады.  
Бұл  ғылым  арқылы  жылулық  пен  жұмыстың  өзара  айналымы  біркелкі  емес  екендігі 
анықталды. Жұмыс əртүрлі əдістермен ысылу арқылы толығымен жылуға айналуы мүмкін, 
ал 
жылудың 
жұмысқа 
айналуы 
мүмкін 
емес. 
Неміс 
физигі 
Р.Клаузиустің 
термодинамиканың  екінші  бастамасы:  «Жылу  өздігінен  салқын  денеден  ыстық  денеге 
өтпейді» деп сипатталады.  
            Осы  қасиетті  түсіну  үшін  термодинамикаға  «энтропия»  ұғымы  енгізілді.    Бұл 
термодинамиканың  екінші  бастамасында  былай  сипатталған:  «тұрақты  энергия  болатын 
жүйе процестерінде энтропия үнемі өсіп отырады». 
           Жүйелерді  термодинамикалық  жəне  статистикалық  тұрғыда  қарастыру  синергетика 
принципімен жақсы үйлеседі. Синергетикалық принцип жылулық тепе-теңдіктен алыстағы 
жүйелерге  бағытталған.  Қазіргі  кезде  тепе-теңсіздіктегі  термодинамиканың  негізгі  ұғымы 
ретінде өзін-өзі құру, түзу сызықсыздық, ашық жүйелер қарастырылады. Ашық жүйе деген 
– қоршаған ортамен, затпен, энергиямен, импульспен, т.б. алмасып тұратын жүйе. 
 
6.3. Өздік ұйымдасу ғылымы ретіндегі синергетика 
     Синергетика  –  табиғаты  əртүрлі  кіші  жүйеден  тұратын  үлкен  жүйелер  туралы  ғылым. 
Синергетика  ХХ  ғ. 70 жылдарындағы И.  Пригожин  мен Г.  Хакен  есімдерімен  байланысты 
туындаған. Синергетика күнделікті танып білумен, осы күрделі жүйелердің өзін-өзі құруын 
зерттейді. 
        Синергетика – тұрақсыздан тұрақтыға дейін,  аласапыраннан тəртіпке дейін, бұзылудан 
құрылуға  дейінгі  жүйелердің  тура  жəне  кері  өту  жайындағы  ғылым.  Өзін-өзі  құру 
теориясының  бұрыннан  келе  жатқан  даму  тарихы  бар.  Синергетика  құбылысы 
жаратылыстану  ғылымдарында  кеңінен  таралды.  Синергетика  ішкі  механизмдерді 
ашпайды,  макроскопиялық  параметрлердің  бір-бірімен  байланысын  жəне  микродеңгейдегі 
құбылыстардың  мағынасын  көрсетпейді.    Жаратылыстануға  «бифуркация»  ұғымын  енгізу, 
оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етті. Жүйенің жаңа тұрақты күйге көшуі біртекті емес, 
өзінің шекті параметріне жеткен жүйе ең күшті теңсіздік жағдайынан əртүрлі өзіне тұрақты 
мүмкін  жағдайдың  біреуіне  өтеді.  Осы  нүктеде  жүйенің  алдында  олардың  эволюциялық 
дамуының  тармақты  жолдары  тұрады.  Қазіргі  уақытта  бүкіл  əлемнің  фундаментальды 
тұтастығымен  синергетика  принциптері  табиғаттың  даму  заңдылықтарын  қарастыруда 
кеңінен қолданылады.   
         Синергетикалық  тұрғыдан  зерттеу  күрделі  құрылымды  жүйеге,  мысалы,  өткен 
тарихын  біле  отырып,  олардың  болашақтағы  жағдайын  болжауға  болмайтын  адам,  қоғам, 
кейбір физикалық немесе химиялық құбылыстарға қолданады. Осындай жүйенің дамуында 
əр  қашанда  альтернативтік  принцип  болады.  Екі  немесе  бірнеше  мүмкін  шешімдерден, 
нұсқалардан бір ыңғайлысын қабылдап алу.  
        Əлемді танып білудегі синергетикалық тұрғыдан қараудың негізгі ұстамалары: 
-  жүйенің эволюциясын алдын-ала бекітіп жоспарлаудың мүмкін еместігі; 
-  жаңа құрылымдық формаларды жасауда жүйенің ішкі энергиясының жеткіліктілігі; 
-  тұтас  пен  оның  жеке  бөліктерінің  əртүрлі  сапалы  құрылым  екенін,  бұл  бөліктерді 
арифметикалық  түрде  қосуға  болмайтынын,  олардың  энергетикалық  потенциалдарының 
бір-біріне қабаттасатыны. 

       Бифуркация  нүктесі  жүйе  тармақтарының  қайсысымен  кететінін  кездейсоқ  жағдай 
шешеді.  «Таңдау»  жасалынған  соң    жəне  жүйе  сапалық  жаңа  тұрақты  жағдайларға 
көшкеннен кейін, артқа қарай кері кету болмайды. Бұл процесс қайтымсыз. Осыдан барып 
бұл  жүйенің  дамуын  алдын-ала  болжау  мүмкін  еместігі  шығады.  Жүйенің  эволюциялық 
жолдарының  əртүрлі  нұсқауларын  есептеп  көруге  болады,  бірақ  жүйенің  қандай  жолмен 
кететінін болжау мүмкін емес.  
        Құрылымы  күрделене  өсетін  жүйенің  ең  көп  тараған  мысалы  ретінде  Бернар  ұяшығы 
аталған  гидравликадағы  жақсы  зерттелген  құбылысты  келтіруге  болады.  Олар 
кристалдардың  өсуін,  лазер  əсерін,  тұрақты  күрделі  құрылымды  қалыптастыратын 
миллиондаған  адамдардың    ауыспалы  əсері  болатын  нарықтық  экономиканы  жатқызуға 
болады.  
       Дөңгелек  немесе  тік  бұрышты  ыдыстағы  сұйықты  қыздырғанда,  олардың  төменгі 
немесе жоғарғы қабатының арасында температура айырмасы (градиент) пайда болады. Егер 
де  градиент  аз  болса,  онда  жылуды  тасымалдау  микроскопиялық  деңгейде  болады.    Бірақ 
градиенттің  белгілі  –  бір  шекті  шамасына  жеткен  кезде  кенеттен  цилиндрлік  ұяшық 
түріндегі құрылымы бар микроскопиялық қозғалыстар жүре бастайды.  
         Бифуркацияның  «ерекше»  аттракторлар  маңында  пайда  болуы  тірі  ағзаның  іс-
əрекетіне  ұқсас.  Аттрактор  –  қалыпты  жағдайды  қалыптастыратын  жəне  осы  жүйеге  əсер 
ететін қозудың əсерін жоятын диссипативті жүйенің даму режимі. «Ерекше аттрактордың» 
болуы жүйе өзінің бастапқы жағдайлары қатаң түрде себептелген болса да ол болжанбаған 
басқа күйлерге өтуге қабілетті болады деген түйін жасауға əкеледі.  
        Əдебиеттер: 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал, 2003,  38-42  бет. 
Солопов Е.Ф.  «Қазіргі  заманғы жаратылыстану  концепциясы» - М: Гуманит.   Баспа  ВЛАДОС орталығы, 
1998   
«Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» Самыгина С.И.  – Ростов н/Д , 2001   
  
№7 Дəріс 
Тақырып:   Жердегі тіршіліктің пайда болуы мен эволюциясы.   
Дəріс мақсаты: Жердегі тіршіліктің пайда болуы мен эволюциясы туралы сипаттама беру.      
Дəріс  мазмұны.  Өлінің  тіріден  негізгі  айырмашылығы.  Жердегі  тіршіліктің  дамуы  концепциясы.  Тіршілік 
пайда  болуының  алғашқы  кезеңі.  Жерде  тіршіліктің  пайда  болуы  Тіршілік  формаларының  эволюциясы.    
Гея- гипотеза. 
 
7.1. Өліден тірінің басты айырмашылығы. 
7.2. Тіршіліктің пайда болу концепциясы
7.3. Тіршіліктің пайда болуының алғашқы кезеңі. 
7.4. Жердегі тіршіліктің пайда болуы. 
7.5. Тіршілік формаларының эволюциясы.  
7.6. Гея-болжам. 
 
7.1. Өліден тірінің басты айырмашылығы 
   Жердегі  тіршілік  қоршаған  ортада  тірі  жəне  өлі  арасындағы  болатын  қарым-қатынас 
арқылы жүзеге асады. Тірінің өліден заттық, құрылымдық жəне қызметтік жағынан бірнеше 
ерекшеліктерін ажыратуға болады: 

-  заттық  құрамы  жағынан  əрбір  тірінің  құрамына  міндетті  түрде  жоғары  молекулалы 
қосылыс – ақуыз, нуклейн қышқылдары, май, көмірсулар кіреді; 
-  құрылымы  жағынан  тірі  өлі  денеден  жасушалық  құрылымы  бойынша 
ерекшеленеді; 
-  қызметі  жағынан  тіріге  тəн  қасиет  өз-өзін  пайда  етуін,  одан  əрі  дамыту,  яғни 
ұрпақ қалдыру; 
Сондай-ақ тірі ағзаға тəн тағы басқа негізгі басты қасиеттерге зат алмасу, өсу, тітіркену, 
даму, қозғалыс т.б. жатқызуға болады. 
Тірі  мен  өлі  арасында  айырмашылық  болғанмен  де  екеуі  үнемі  бір-бірімен  тығыз 
байланыста болады.  
 
7.2. Тіршіліктің пайда болу концепциясы 
Қазіргі кезде тіршіліктің пайда болуының мынадай бірнеше концепциясы белгілі: 
-  креоционизм: құдай жаратқан тіршілік; 
-  өлі  заттан  тіршіліктің  пайда  болуы:  осы  концепция  тұрғысынан  Аристотельдің  тірінің 
топырақтан пайда болуы мүмкін деген көзқарасын айтуға болады; 
-  тіршіліктің стационарлы күйі: бұл концепция діни көзқарасқа негізделген; 
-  панспермия: тіршіліктің жерден тыс шығуы немесе пайда болуы; 
-  физика  мен  химияның  заңдылықтарына  бағынатын  процестері  нəтижесінде  жердегі 
тіршіліктің тарихи жолмен пайда болуы; 
Алғашқы  үш  концепцияның  қолдаушы  жақтары  өте  аз.  Ал  соңғы  екі  концепция  ХХ 
ғасырдың  басынан  бастап  барлық  ғылымдарды  өзіне  тартып  келеді.  Яғни    панспермия 
концепциясы тірі ағзаның əлемдік кеңістіктегі, меториттерден жерге тасымалданған  дейді. 
Соңғы бесінші концепцияны қарастырудың екі нұсқасы бар: 
-  біртұтас «тірі молекулалардың» түзілуінің нəтижесінде пайда болады; 
-  материяның эволюциялық даму заңдылықтарының нəтижесі; 
 
7.3. Тіршіліктің пайда болуының алғашқы кезеңі 
Заттың құрылымы бойынша жердегі тіршіліктің негізі  көміртегі атомы болып келеді. 
Көміртегі  атомы  əр  түрлі  қозғалғыштығы  төмен  электроөткізгішті,  сумен  қаныққан  ұзын 
бұралған тізбек тəрізді құрылым түзуге қабілетті. Көміртегінің сутегі, оттегі, азот, фосфор, 
күкірт,  темір  қосылыстары  катализдік,  құрылыстық,  энергетикалық,  ақпараттық  жəне  т.б. 
қасиеттерге  ие.  Органикалық  заттардың  құрамына  көбінесе  көміртегі,  оттегі,  сутегі,  азот 
кіреді.  Əрбір  жасуша  құрамында  орташа  шамамен  70%  -  оттегі,  17  %  -  көміртегі,  10%  - 
сутегі, 3 % - азот болады. Бұл химиялық элементтер Əлемде тұрақты жəне кеңінен таралған 
элементтер.  Олар  өзара  оңай  əрекеттесіп,  реакцияға  түсуге  бейім  болып  келеді.  Олардың 
қосылысы суда тез ериді.  
Радиоастрономия  мəліметтері  органикалық  заттардың  тіршілік  пайда  болғанға  дейін 
пайда  болғанын  айтады.  Сондықтан  органикалық  заттар  Жер  дамуына  қатысады.  Жер 
ғарыштық  шаңдардан  пайда  болады.  Мысалы,  темір,  силикат  жəне  конденсерлі  газдардан 
пайда болды. Мұндай шаңдар бетінде органикалық заттарды синтезделуі мүмкін.  
Тіршіліктің  пайда  болуы  нақты  физикалық,  химиялық  жағдайларға  байланысты 
(температура,  радиация,  су  қатысындағы  қысым,  тұздар).  Бұл  үшін  əлем  дамуында  нақты 
уақыт пен нақты бағыт қажет. Əрбір планетаның атмосфераны ұстауы үшін массасы болуы 

қажет.  Жер  литосферасының  қалыптасуы  кезінде  атмосфераның  құрамы  мүлдем  басқаша 
болады.  Гравитациялық  өріс  жеңіл  газдарды  ұстап  қалуға  жеткіліксіз.  Сутегі,  гелий,  азот, 
оттегі атмосферадан кете бастады. Ал, оның құрамына кіретін қарапайым қосылыстар ұзақ 
сақталды.  Мұндай  біріншілік  атмосфера  тотықсыздандырғыш  қасиетке  ие  газдардың 
көптеген мөлшерін құрайды (сутегі, метан, аммиак, күкірт сутек).  
 
7.4. Жердегі тіршіліктің пайда болуы 
ХХ  ғасырда  алғаш  тіршілік  дамуының  ғылыми  моделі  жасалды.  Жерде  тіршіліктің 
пайда  болуы  туралы  көзқарастар  əр  түрлі  болды.  В.И.  Вернадскийдің  (1863  –  1945) 
айтуынша тіршілік Жер дамуымен байланысты пайда болды. А.И. Опариннің (1894 - 1980) 
айтуынша  Жер  дамуының  периоды  жердің    химиялық  эволюциясының  ұзақ  жолдар 
дамуына  əкелді.  Бұл  кезде  3–4  млрд.  жыл  бұрын  күрделі  органикалық  заттардан 
протожасушалар  пайда  болды.  Осыдан  кейін  алғашқы  биохимиялық  эволюция  өзінің 
бастауын  алды.  Жердегі  тіршіліктің  дамуын  қарастыра  отырып,  қарапайымнан  күрделі 
жүйеге  дейін  тірі  жүйенің  даму  этаптарының  кезектестігін  көрсетеді.  Органикалық 
қосылыстардың  дамуында  тек  ғарыштық  кеңістік  заттары  ғана  емес,  сондай-ақ  жұлдыз 
энергиясының  маңызы  зор.  Жердегі  тіршіліктің  бастамасы  –  ақуыз  түзетін  нуклейн 
қышқылдарының  пайда  болды.  Күрделі    органикалық  заттардан  қарапайым  тірі  ағзаларға 
өтуі əлі күнге дейін белгісіз. 
 
7.5. Тіршілік формаларының эволюциясы 
  Жалпы  биологиялық  ғылымдардың  маңыздысы  -  тірі  ағза  эволюциясы  туралы 
көзқарас. Биологияның ұлы концепциясының мəні қазіргі кездегі өсімдік пен жануарлардың 
көптеген формалардың қарапайым ағзалардың дамуымен байланысты қарастырады.  
Алғаш  3  млрд.  жыл  бұрын  бір  жасушалы  ядросыз  ағза  пайда  болды.  Олар  -  
прокариоттар.  Прокариоттар  алғашқы  бактериялар  мен  көк  –  жасыл  балдырларға  ұқсас. 
ДНҚ    олардың  құрамында  жіп  тəрізді  болады.  Бұл  ағзалардағы  мынадай  қасиеттерді 
қарастыруға  болады:  қозғалғыш,  қоректену,  энергия  мен  тағамды  қорға  жинақтау,  көбею, 
тітіркену, қорғану, өзгеру, өсу.  
1  млрд.  жыл  бұрын  жасушалы  ағзаларда  ядро  пайда  болды.  Олар  –  эукариоттар. 
Эукариоттардың  30  мыңдай  түрі  белгілі.  Қарапайымдардың  ядросы  қос  мембранды 
қабықты. Онда хромосомалар болады. 1 млрд. жыл шамасында көп жасушалы ағзалар пайда 
болды.  Олардан  өсімдіктер  мен  жануарлар  шыға  бастады.  Өсімдік  тіршілігінің  маңызды 
нəтижесі  –  фотосинтез.  Фотосинтез  дегеніміз  күн  энергиясын  пайдалану  арқылы  көмір 
қышқыл  газы  мен  судан  органикалық  заттың  түзілуі.  Фотосинтез  арқылы  атмосфераға 
оттегі  бөлінеді.  Бос  оттегі  барлық  тірі  ағзаға  тыныс  алуға  көмектесті  жəне  жер  бетіне 
ультракүлгін сəулесін өткізбейтін озон молекуласын түзді.                                                       
Өсімдік  пен  жануарлар  арасындағы  пайда  болған  айырмашылықты  төмендегідей  біріктіруге 
болады: 
• 
жасуша құрылымы бойынша; 
• 
қоректенуі бойынша; 
• 
қозғалыс қабілеті бойынша; 
Жануарлар  жасушасында  жасуша  қабырғасы  мен  хлорофилл  жоқ  жəне  құрамында  пішінін 
өзгертуге кедергі жасайтын көмірсу - целлюлоза кірмейтінін ескерген жөн. Өсімдіктердің барлығы дерлік 
тіршілік  үшін  ағзаға  қажетті  заттарды  минералды  қосылыстарды  сіңіру  арқылы  қабылдайды. 

Жануарлар өсімдіктердің фотосинтез процесі нəтижесінде түзілген дайын органикалық қосылыстармен 
қоректенеді. 
Тіршілік  процесінің  нəтижесінде  атмосфера  құрамы  миллиондаған  жылдар  бойы 
тұрақты  болып  қалды.  Жер  эволюциясының  тіршілік  жағдайының  қолайлы  жағдай 
туғызатын өзара басқарушы химиялық – биологиялық жүйе гомеостаз пайда болды. 
 
7.6. Гея-болжам 
Көбіне  қоршаған  орта  əсері  тірі  ағза  мен  жүйлерді  зерттеп,  оқып  –  білуге  сүйенеді. 
Осындай  көзқарас  тұрғысынан  əртүрлі факторлардың  эволюцияға  əсеріде  қаралады.  Бірақ, 
тірі  жүйеде бұл  жағдайда  пассивті  емес.  Тірі  жүйелердің  қоршаған  ортаға  əсері  қуаттырақ 
болады.  Тірі  жүйелер  дамуы  мен  тіршілік  ету  процестерінің  маңызды  мынадай 
кибернетикалық  жүйе  -  өздік  ұйымдасу  мен  өздік  басқару  қасиетіне  ие  болады.  Бұл  үшін 
барлық жүйе сатылары арасындағы ақпараттық қарым-қатынасты іске асыру қажет. 
Осының  негізінде  ХХ  ғасырдың  70  жылдарыағылшын  химигі  Джеймс  Лавлок  пен 
американ  микробиологы  Линн  Маргулис  Гея  –  болжамды  ұсынды.  «Гея»  сөзі  ежелгі  грек 
сөзінен  шыққан  Жер  деген  сөзді  білдіреді.  Бұл  болжам  Жердегі  тіршіліктің  пайда  болу 
факторлары мен себептеріне əкеледі. Гея – болжамға бойынша оттегі атмосферада, оттексіз 
жағдайда  өмір  сүрген  алғашқы  анаэробты  ағзалардың  тіршілігі  нəтижесінде  пайда  болды 
делінген.  
Əдебиеттер: 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал, 2003,  49 бет. 
 Горелов  А.А.  «Қазіргі  заманғы  жаратылыстану  концепциясы»  -М:  Центр,  1997  –  90-99  Солопов  Е.Ф. 
«Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - М: Гуманит.  Баспа  ВЛАДОС орталығы, 1998  
  
 №8 Дəріс  
Тақырып: Биосфера туралы ілім. Экология.   
Дəріс мақсаты: Биосфера мен экология туралы сипатттама беру.         
Дəріс мазмұны.  Биосфера туралы В.И Вернадскийдің ілімі. Биосфера-техносфера-ноосфера концепциясы. 
Экология ғылым ретінде. Химиялық элементтердің айналымы. Экожүйелердің даму заңдылықтары. 
  
8.1.  Биосфера – техносфера - ноосфера. 
8.2.  Экологияның негізгі түсініктері. 
8.3.  Биосфера құрылысы 
 
8.1.  Биосфера – техносфера - ноосфера. 
В. И. Вернадский Жер қабығының биосферасы деп тірі ағзаның тікелей əсері арқылы 
өтетін барлық процестерді  түсінген. Биосфера Жерден 10 км. тереңдік пен 33 км. биіктікте 
орналасқан гидросфера, литосфера жəне атмосфера тоғысында кездеседі.  
Д.  И.  Менделеев  кестесіндегі  элементтердің  барлығы  да  тірі  ағза  құрамында 
кездеседі. Вернадский тірі ағзаларды энергия алмасу механизмі деп атады.  
Биосфера  –  тірі  ағзалардың  өткен  жəне  қазіргі  кездегі  əрекет  ететін  Жер  қабығы. 
Сондықтан  биосфераны  тіршілік  сферасы  деп  те  атауға  болады.  Ертеректе  жəне  қазіргі 
кезде  тіршілік  ететін  тіршілік  формалары  бар  аумақтарды  ғана  биосфера  деп  қарайтындар 
да кездеседі.  
Биосфера  біздің  планетада  4  млрд.  жыл бұрын  пайда  болды.  Биосфера  иесі  ақылды 
адам – Homo sapiens болды. Алғашқы адам өз есімін өзі ақтады. Ол табиғат пен түсіністікте 
өмір  сүрді,  табғаттан  тіршілік  үшін  қажеттісін  ғана  алды.  Адамның  табиғатпен  қарым  – 

қатынасы  адамның  күш  қуаты  көмегімен  жəне  жануарлардың  қолға  үйретілуімен  жүзеге 
асты. Бірақ эволюция төңкерістермен түйісіп, өз ісін дұрыс жасай алмады.  
Ақылды адам өз жағдайын жақсарту үшін                                              əртүрлі 
механизмдер,  машиналар  жəне  жаңа  энергия  түрлерін  шығарды.  Алғашқы  адам  бу  күшін 
игерді, булы ошақтар шығарды, кейін электр энергиясын пайдаланып, электр станцияларын 
тұрғызды.  Жерде  адам  ойлап  шығарған  завод  фабрикалар,  көлік  жүйелерімен  əртүрлі 
көптеген  техникалық  объектілер  пайда  болды.  Мұндай  жасанды  техникалық  əлемді 
техносфера деп атады.  
Бұл  техникалық  əлем  Жердегі  тіршілік  заңдылықтарымен  қарама-кайшылықта 
болды.  Техносфера  объектілерін  қамтамасыз  ету  табиғат  ресурстарын  жойды,  өндіріс 
қалдықтарымен  су  жəне  ауа  ластанды,  қоршаған  орта  бүлінді.  Мұның  бəріне  əрине  адам 
кіналі болып келеді.. 
Адам  эволюциясы  кезінде  табиғатты  улап,  экологиялық  апат  жайында  мəселе 
көтеріле  бастады.  1992  ж.  Рио-де-Жанейрода  экология  бойынша  БҰҰ-ң  конференциясы 
болды.  Она  адам  əрекеті  нəтижесінде  əлем  құрлығының  13%  сусызданғаны  айтылды 
(деградация).  Жыл  сайын  16  млн.  га  орман  жойылды.  Бұл  оттегі  жеткіліксіздігіне  əкелді. 
Бізді  ғарыштық  сəулеленуден  қорғайтын  озон  қабаты  бұзылуда.  Нəтижесінде  -  пəле 
ауруының саны көбеюде. 
Табиғат  пен  адам  арасындағы  келеңсіздік  əліде  өсуде.  Бізде  талғам  жоқ.  Біз  жаңа 
күй,  яғни  ноосфера  деп  аталатын  ақыл  сферасына  көшуіміз  керек.  20  жылдары  В.И 
Вернадский  “ ноосфера ” ұғымын енгізді. Міне, одан бері 100 жылдай уақыт өтті. Жердің 
енді өздігінен қалпына келе алмайтыны айқындалып отыр. 
Адамзаттың  одан  əрі  өмір  сүруі  үшін  жаңаша  ойлау  қажет.  Бұл  ойлаудың  мəні 
ноосфераға  əкеледі.  Уақыт  өте  келе  адам  табиғаттан  көптеп  ауа  бастады,  көптеген 
қателіктер  жасауда.  Адамзат  ХХ  ғасырда  адам  мен  табиғат  арасындағы  келеңсіздік  басты 
мəселе  екенін  енді  түсінуде.  Бұл  келеңсіздікті  ноосфераны  дамыту  мақсатымен  біріккен 
адамдар ғана шеше алады.  
Ноосфера  -  ақылды  адам  қызметі  басты  анықтауыш  фактор  болатын  қоғам  мен 
табиғат арасындағы əсерлесу сферасы. 
“Биосфера-техносфера-ноосфера”  триадасы  ой  мен  ішкі  бірлік  дамуы  мен 
байланысты жүйе түзілуі. 
Адамзатты 
техносфера 
дамуының 
қауіпсіздігі 
проблемасы 
толқытады. 
Экологиялық 
қауіпсіздікті көтеру үшін бұлжытпас шараны қолдануға  койылған  талап  қоршаған орта  объектілерінің 
стандарттау  жəне  сеттификаттау  принциптерін  жетілдіруге  талпыныс  берді.  Экологиялық 
сертификаттаудың  сəйкес  параметрлері  бойынша  өнімді  сертификаттау  түрінде    дамытып  қоймай, 
рационалды  табиғатты  пайдалану  мен  қоршаған  ортаға  əсеріне  байланысты  барлық  объектілерді 
сертификаттау түрінде де дамытатын өндірістік дамыған елдердің тəжірибесі көрсетеді.  
Халықаралық  стандарттар  кешені  ИСО  14000  “Қоршаған  ортаны  қорғауды  басқару  жүйесі” 
адам  мен  табиғат  арасындағы  қатынастар  принциптерінің  жаңа  негізін  салуда.  1995  жылдан  бастап 
өндірістер, технологиялық процестер жəне экологиялық сертификаттауларын жүргізу үшін нормативті 
база құрылуда.     
Шикізатты  бағалаудан  бастап,  өндірісті  бағалау  мен  тұтынушыға  əзір  өнімді  жеткізумен 
жалғастырып,  осы  өнімді  пайдаланып  болғаннан  кейінгі  утилизация  бағасымен  аяқтайтын,  қоршаған 
ортаға  осылардың  əсерін  анықтау  мақсатында  бұл  халықаралық  стандарттар  кез-келген  бағыттағы 
ұйымдарға кешенді тексеру жүргізуге мүмкіндік береді.       
8. 2.  Экологияның негізгі түсініктері 

Экология  тірі  ағзаның  тіршілік  ортасымен  олардың  айналадағы  қоршаған  ортамен 
қарым-қатынасы туралы ғылым. Бұл ғылым ХХ ғасырда дами бастады. Экология тірі əлем – 
тірі  ағзалар  жиынтығы  емес,  көптеген  тізбекті  қоректенумен  т.б.  қарым-қатынастағы 
біртұтас  жүйе  екенін  көрсетеді.  Егер  аз  бөлігі  өлсе,  онда  бəрі  де  өледі.  Барлық  тіршілік 
түрлерінің  біртұтастықта,  үйлесімде  өмір  суруі  коэволюция  нəтижесі.  Коэволюция-
ағзалардың ортақ эволюциясы.  
Экология ХХ ғасырда алға басқанмен де, бұл ғылым бұрынғы ерте заманнан белгілі. 
Мысалы: жабайы жануарларға шабуыл. Бірақ экология терминін ХІХ ғасырда неміс ғалымы 
Э.  Гюккель  енгізді.  Грекше  аудасақ,  экология-тіршілік  ету  ортасы  туралы  ілім.  ХХ  ғасыр 
ортасында маңызды орынға ие бола бастады. Мұның басты себебі-адам санасының өсуі.   
Жерде  негізгі  тірі  ағзалардың  органикалық  жəне  бейорганикалық  қосылыстардың 
биогеохимиялық айналымына қатысатын 3 тобы бар: 
1.  Продуценттер (латынша «пайда етуші») немесе автотрофтар-фотосинтез арқылы 
күн  энергиясын,  су  жəне  көмірқышқыл  газын  пайдаланып,  бейорганикалық 
заттан органикалық зат түзетін ағзалар. Оларға өсімдіктер, көк-жасыл балдырлар 
жəне хемосинтетикалық кейбір бактериялар жатады.  
2.  Консументтер  (латынша  «пайдаланушылар»)  немесе  гетеротрофтар-энергияны 
бір қорек сатысынан екіншісіне тасымалдайтын продуценттер пайда еткен дайын 
органикалық заттармен қоректенетін ағзалар.  
3.  Редуценттер  (латынша  «қалыпқа  келтіретін»)  -  продуценттер  қайтадан 
пайдалана алатындай етіп, органикалық заттарды бейорганикалық заттарға дейін 
ыдырататын ағзалар. Оларға бактерия, саңырауқұлақ, буынаяқтылар жатады. 
Жерде тіршіліктің болуы тірі ағзаларға байланысты. Тірі ағзалардың  
2 млн (500 мың өсімдік жəне 1,5 млн жануар) түрі бар.      
              Адамзат екі антропогендік экологиялық кризисті бастан кешірді: 
1.  «Консументтер  кризисі»  Ертедегі  адамдардың  ірі  жануарларды  атуы,  нəтижесəнде 
жануарларды қолға үйрету. 
2.  «Продуценттер кризисі» Жасыл өсімдіктердің жеткіліксіздігі. Ал, қазіргі кезде адамзат 
үшінші  кризис  «редуценттер  кризисін»  пайда  етуде.  Біріншіден  адам  редуценттер  лас 
заттарды  ыдыратып  алмайтындай  етіп,  қоршаған  ортаны  көп  мөлшерде  ластауда. 
Екіншіден  адам  қоршаған  ортаға  редуценттер  ыдырата  алмайтын  көптеген 
синтетикалық  заттар  мен  материалдар  бөлуде.  Сондықтан  экология  теориялық  емес, 
практикалық түрде маңызды орынға ие болуда. 
            Табиғи  ресурстарды  экплуатациалау  мен  қалпына  келтіру,  қорғау  əдістерін  жəне 
принциптерін  оқытатын  комплексті  пəн  табиғат  қорғауды  оқуға  əкелді.  Қазіргі  кезде 
экологиялық кризистер мен қателіктер экологиялық технологиямен өндірістерді  шығаруға 
əкелді. Яғни,  техноценозды пайда етуде.   
          Адамның    іс-əрекеті  қоршаған  ортаны  бүлдіруде.    Мысалы:  адамның  өндірістік  іс-
əрекеті  атмосфераға    көмірқышқыл  газын  көп  мөлшерде  бөліп,    «парниктік  эффект»  деп 
аталатын  ауа райының жылынуына əкелуде.   
            Негізгі  қоршаған  орта  бүлінуінің  глобальді    проблемасы  -  биосфераның:  ауа,  су, 
топырақтың  ластануы.    Алғашқы  кезде  жануарлар  мен  өсімдіктердің  қоршаған  ортаға 
əсерін  қарастырды.  Ал  70  жылдардың  басында  қоғамдағы  процестерді  қарай  бастады  Бұл 
əлеуметтік экологияның туындауына əкелді.      

         
8.3. Биосфера құрылысы 
           В.И Вернадскиидің биосфера құрылымы мен қызметі туралы бес постулаты: 
-  биосфераның  əуел  бастан  оған  енетін  тіршілік  біртекті  зат  емес,  күрделі  дене 
болуы керек болатын;  
-  Ағзалар жеке емес, топтық əсерде байқалады;  
-  Тіршілік  жалпы  монолитінде  оның  құрамдас  бөліктері  қаншалықты  өзгерсе  де 
олардың  химиялық  қызметтері  морфологиялық  өзгерістерге  ұшырауы  мүмкін 
емес; 
-  Тірі  ағзалар  өзінің тыныс алуымен,  қоректенуімен, метоболизмімен, ұрпақтардың 
үздіксіз 
ауысуымен, 
химиялық 
элементтердіңбиосферадағы 
миграциясын 
тудырады; 
-  Тірі  заттың  биосферадағы  барлық  қызметін  қарапайым  бір  жасушалы  ағза 
орындауы мүмкін. 
Биосфераның қызметтері: 
1)  Энергетикалық 
2)  Концентрациялы 
3)  Деструктифті 
4)  Орта жасушалық 
5)  Тасымалдаушы 
 
Əдебиеттер: 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал, 2003,  59-70бет. 
Горелов А.А. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» -М: Центр, 1997 – 106-115 бет. 
Солопов Е.Ф.  «Қазіргі  заманғы жаратылыстану  концепциясы»  - М: Гуманит.   Баспа  ВЛАДОС орталығы, 
1998 – 102-105  бет. 
          
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет