М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік


Тақырып: Əлемнің ғылыми бейнесі. Əлемнің даму



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет3/8
Дата09.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 Тақырып: Əлемнің ғылыми бейнесі. Əлемнің даму 
Дəріс мақсаты:  Əлем құрылымы мен дамуына сипаттатама беру. 
Дəріс  мазмұны.      Ғылыми  төңкеріс  спецификасы.      ХХ  ғасыр  ғылыми  төңкерісі..  «Əлемнің  ғылыми 
бейнесі»  түсінігі      Əлемнің  кеңейтілген  моделі.  Əлемнің  дамуы.  Галактикалардың  эволюиясы  мен 
құрылысы.  Жұлдыз құрылысы мен эволюциясы.  Күн жүйесі мен оның пайда болуы.    
2.1. Ғылыми төңкеріс спецификасы. 
2.2. ХХ ғ. ғылыми төңкерістері. 
2.3. «Əлемнің ғылыми бейнесі» түсінігі. 
 
2.1. Ғылыми төңкеріс спецификасы 
          Жаратылыстанудағы  ғылыми  төңкерістер  туралы  айта  отырып,  эксперимент 
нəтижесінде  алынған  материалды  жетік  түсіндіре  алмайтын  болжамдар  мен  теориялардан 
бас  тарту  əлемге  деген  көзқарасымызды  өзгертетінін  ескеру  қажет.  Жаратылыстануды 
уақыт  дамуына  қарай  зерттей  отырып  меңгеру  оңай.  Қазіргі  жаратылыстану  жүйесіне 
Табиғат  туралы  жаңа  ғылымдармен  қатар,  ежелгі  грек  натурфилософиясы  орта 
ғасырлардағы    жаратылыстану  жаңа  уақыт  ғылымы  жəне  ХХ  ғасырдың  басына  дейінгі 
классикалық  жаратылыстану  сияқты  білімнің  тарихи  салалары  да  кіреді.  Бұл  адамзаттың 
ғаламшардағы  өз ғұмырында ұзақ жылдар бойы жинаған барлық білімдерінің нағыз түпсіз 
қазынасы.  Осы  салаларды  біз  арнайы  ғылымдағы  табиғаттың    іргелі  идеяларының 
ашылуымен,  ал  төңкерістерді  –  белгілі  парадигмалар  мен  көзқарастардың  өзгеруімен 
байланыстыра отырып қарастырамыз. Пардигма – мəселелерді қоя білу мен шешу үлгісінің 
осы  күнгі  типтік немесе базалық  сызбанұсқасы.  Мысалы, өз  кезінде  Ньютонның жер  жəне 
аспан  денелерінің  қозғалыс  теориясы  нақты  механикалық  процестерді  зерттеген 
ғалымдардың сүйенген парадигмасы болды. 
         Парадигма  түсінігін  американ  ғалымы  Томас  Кун  (1922-1996)  ғылыми  төңкерістерді 
талдау үшін бұрынғы парадигманың жаңамен алмасуы, зерттейтін процестердің терең жəне 
жалпы  теорияға  ауысуы  –  оның  маңызды  ерекшелігін  сипаттау  үшін  енгізген.  Біз  бір 
этаптан  басқа  этапқа  өту  жəне  бір  төңкерістен  басқаға  өту  адам  ойының  триумфальды 
түрдегі  аяқ  алысына  мүлдем  ұқсаған  жоқ.  Ғылымның  магистральды  бағытта  дамуы 
көптеген  «айнымалы  жолдар»,  «кейін  шегіну»,  «бір  орында  тұрып  қалу»  сияқты  кезеңдер 
арқылы  жүріп  отырды.  Ғылым  алғашқыда  баяу  дамыды,  бірақ-та  олардың  нəтижелері 
жаратылыстанудағы парадигмалардың ауысуына əкеліп тұрды.  

2.2. ХХ ғ. ғылыми төңкерістері 
         ХІХ  ғасырдың  соңы  мен  ХХ  ғасырдың  бас  кезінде  əлем  құрылысы  туралы  маңызды 
жаңалықтар  ашылып,  тарихта  жаратылыстанудағы  жаңа  төңкерістерінің  ашылуына  əкелді. 
Əлемнің  жаңа  бейнесінің  қалыптасуына  негіз  болған  физика  мен  химия  ғылымдарында 
ашылған жаңа тəжірбиелік деректер ескі  теориялар шеңберінде түсінік таба алмады. Бұған 
мысалы, Фарадейдің электрлік зерттеулері, Беккерельдің радиоактивті құбылысты зерттеуі, 
Томсонның бірінші рет элементарлы бөлшекті (ē) ашуын келтіруге болады.  
          Сонымен  ХІХ  ғасырдың  соңы  мен  ХХ  ғасырдың  бас  кезінде  жаратылыстанудағы 
ашылған  ұлы  ғылыми  жаңалықтар  заңдылықтарды  түсінудің  негізін  салды.  Осы 
заңдылықтардың (Эйнштейннің 1905 жылғы салыстырмалық теориясы, Планк, Бойль, Бор, 
Гейзенбергтің  квантты  механикасы  т.б.)  ашылуы  Бүкілəлемнің  қазіргі  заманғы  физикалық 
бейнесін жасауға мүмкіндік берді.  
           ХХ  ғасырдың  басында  пайда  болған  ядролық  физика,  атомдық  физика  атом 
энергиясын    меңгеруге  мүмкіндік  жасады,  ал  квантты  электроника  –  лазерлер,  квантты 
сағаттар, жаңа техникалар мен ғылымның жаңа бағытының дамуына негіз болды.  
            Электродинамика  мен  электромагниттік  өріс  теориясының  дамуы  қазіргі  заманғы 
электрониканың  жеке  ғылым  ретінде  бөлініп  шығуын  қамтамасыз  етті.  Осының 
нəтижесінде 
ХХ 
ғасырда 
электротехника, 
электроника, 
радиоэлектроника 
мен 
электробайланыс сияқты жаңа техникалық ғылымдар пайда болып, дами бастады.  
           ХХ  ғасырдың  ортасында  ең  жоғарғы  инженерлік  жетістіктерді  қолдану  нəтижесінді 
əлемдік  ғылыми-техникалық  төңкеріс  (ҒТТ)  кезеңі  басталды.  Егер  ХVІІ  ғасыр  ғылыми 
төңкеріс,  ХVІІІ  өнеркəсіптік  төңкеріс,  ХІХ-ХХ  ғасырлардағы  жаратылыстанудың 
төңкерістері  тек  қана    білім  мен  техниканың  жеке  салаларына  ғана  əсер  етсе,  ХХ  ғасыр 
ортасындағы ғылыми төңкеріс ғылыми техниканың барлық салаларында да бірдей мезгілде 
жүрді.   
             А.А.  Горелов  ХХ  ғасырдың  ғылыми  төңкерісіне  əкелген  əлем  дамуындағы 
жаратылыстанудың жалпы заңдылықтарынан қалыптасқан ашылуларды былай көрсетті: 
         Астрономия: Үлкен Жарылыс пен Əлем кеңеюінің моделі. 
         Геология: литосфералық плиталардың тектоникасы. 
         Физика:  материядан  энергияға  дейін  жəне  заттардан  өріске  дейінгі  нүктелердің 
ығысуы. 
           Салыстырмалылық теория: уақыт пен кеңістіктің салыстырмалылығы. 
           Квантты механика: корпускулярлы-толқынды дуализм. 
         Кибернетика: өлі жəне тірі табиғаттағы басқару.  
         Синергетика: өлі табиғаттағы жаңа құрылымның қалыптасуы. 
         Биология: тіршілік дамуының моделі.  
         Генетика: тіршілік шығуының механизмі.  
         Экология: тірінің қоршаған ортамен қарым-қатынасы. 
         Этология: ағзаның қозғалыс формасы
        Социобиология: табиғи жəне əлеуметтік қатынас.  
        Психоанализ: санасыздықтың адам психикасындағы ролі. 
     Осы  ғылыми  төңкерістер  əлем  дамуының  жалпы  заңдылықтарының  төмендегідей 
қалыптасуына əкелді: 
•  табиғат эволюциясы (кварктардан Əлемге дейін); 

•  өздік ұйымдасу (өлі жүйеден биосфераға дейін); 
•  өлі жəне тірі табиғат, адам байланысындағы жүйелілік; 
•  салыстырмалылық  теориядағы  кеңістік  пен  уақытқа  табиғат  жүйелерінің  
имманенттілігі; 
•  квантты  механика  мен  синергетикадағы  субъект  жəне  объектіге  бөліну 
салыстырмалылығы. 
 Жалпы ғылымдық жаңа концепциялар мен үйлесімдер дүниеге келді: 
•  жүйелілік  (заттардың  жүйе  ретінде  басқа  құбылыстармен  байланысын  жəне  өзара 
байланысын зерттеу); 
•  құрылымдылық (ұйымдасу деңгейін зерттеу); 
•  мүмкінділік (мүмкін əдістерді қолдану); 
•  эволюциялық  (жалпы  даму  процесіндегі  құбылыстарға,  жаңалықтарға  жəне 
процестерге көзқарас); 
•  өздік ұйымдасу (эволюцияның кейбір ішкі механизмдерін ашады).т.б. 
 
 Əдебиеттер: 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал,  
Костарев А.С. . «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы»: Электрондық оқулық. – Орал, 2005.16-20 
бет. 
 Горелов А.А. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» -М: Центр, 1997 –37-44 бет, 174-182 бет. 
Солопов Е.Ф.  «Қазіргі  заманғы жаратылыстану  концепциясы» - М: Гуманит.   Баспа  ВЛАДОС орталығы, 
1998 – 83-88  бет. 
 №4 Дəріс  
Тақырып:  Материя  түзілуіндегі  құрылымдық  деңгейлер.Салыстырмалы  кеңістік  –  уақыт 
концепциясы. 
Дəріс  мақсаты:  Материя  түзілуіндегі  құрылымдық  деңгейлер  мен  салыстырмалы  кеңістік  –  уақыт 
концепциясына сипаттама беру. 
Дəріс  мазмұны.  Əлемді  „терең”  жəне  „кең”  мағынада  қарастыру.    Макро-,  микро-,  мегаəлем  Галилей  – 
Ньютон  салыстырмалы  принципі.  А.Эйнштейннің  арнайы  салыстырмалы  теориясы.  Қозғалыс,  кеңістік, 
уақыт, олардың қазіргі заманғы теориялардағы мəні. Жалпы салыстырмалық теориясы.       .      
 
 4.1.   Микро , макро  жəне мегаəлем. 
4.2.  Салыстырмалылық теориясы.  
4.3.  Материяның қарапайым бөлшегі. 
        
4.1.   Микро,  макро  жəне  мегаəлем 
       Əлемнің  дамуы  мен  эволюциясы  туралы  көзқарас  алдық,  енді  əлемді  «терең»  жəне 
«кең»  мағынада  ғылыми  таным  жағынан  қарастырамыз.  Əлемді  тануды  қарастыру  үшін, 
алдымен адамзатқа белгілі объектілермен олардың қасиетінен  жəне əртүрлілігінен бастау 
қажет.  Қазіргі  кезде  мұндай  объектілердің  əр  түрлі  дəрежедегі  үш  түрі  белгілі.  Бұл 
объектілер  əлемнің  құрылымына  сəйкес.  Бүкілəлемдік  үш  құрылым  деңгейіне  –  макро, 
микро, мегаəлемді жатқызуға болады. Соңғы кезде гипо- жəне гиперəлем деп аталатын екі 
құрылым  деңгейі  ұсынылуда.  Гиперəлем  дегеніміз  –  мегаəлемнен  жоғары,  ал  гипоəлем  – 
микроəлем ішіндегі микроəлем.  
         Микроəлем  ішіндегі  өтетін  құбылыстарды  оқу  квантты  механикаға  жүктелген. 
Квантты  механика  теориясы  ХХ  ғ.  басында  пайда  болды.  Бұл  кезең  элементарлы 

бөлшектердің  əрекеттесу  заңдылығының  айқындалуымен  жəне  атом  құрамын  зерттеумен 
сипатталады. Мұндай зерттеулер кезінде атом ядросы мен атом мөлшері анықталды. Атом 
ядросының мөлшері–10
-13 
сантиметр, атом мөлшері –10
-8
сантиметр. Неміс физик теоретигі 
Макс  Планк  (1857-1947)  планк  ұзындығы  мен  планк  уақыты  деп  аталатын  ұзындық  пен 
уақыттың іргелі тұрақтылығын анықтады. Ұзындық – 10
-33
 сантиметр, уақыт –10
-44
 секунд. 
Бұл  атом  ядросынан  20  есе  аз.  Микроəлемнің  келесі  зерттеулері  планк  масштабы 
аймағында  жалпы  салыстырмалылық  теорияның  қолданылмайтындығын  жəне  физикалық 
процестерді  суреттеу  үшін  гравитациялық  квантты  теориясының  дамуын  қажет  етті.  Бұл 
гипотикалық гипоəлемде сандық жəне сапалық ерекшеліктің берік тұрақтанған микроəлем 
атомдар  мен  элементарлы  бөлшектердің  электронда,  протонда,  нейтронда  т.б.  болатынын 
дəлелдеді.  
      Гравитациялық  əрекеттестік  электромагниттіктен  бірнеше  есе  əлсіз.  Егер  дене  электрлі 
зарядталса ғана электрлік күш пайда болады. Ал, гравитациялық тартылыстар үнемі болады.  
         Микроəлемнің  талғампаздылығы  квантты  механикаға  негізделген.  Соның  ішінде 
микроəлемдегі салыстырмалық процеспен бір мезгілде кванттылық олардың құрылымдық, 
кеңістіктік,  уақыттық  жəне  энергетиканың  сипатын  бір  мезгілде  ескеретін  релятивистік 
физика  бөлімінде  көрініс  табады.  Микроəлемді  оқуды  əлем  танымында  «терең»  мағынада 
қарастырады. 
        Қазіргі  ғылымда  зерттелетін  объектілерді  үлкейтілген  мөлшерде,  яғни  əлем 
танымының  «кең»  мағынасында  қаралуы  тəн.  Осыған  байланысты  ғылым  Жер 
масштабымен  салыстырғанда  алып  жұлдызды  шоғырдың,  мегаəлем  танымымен,  энергия 
əрекеттесуімен  бірқалыпты  жылдамдықпен  сипатталатын  біз  үшін  Жердің  үйреншікті 
макроəлем танымымен толықтырылуда. Ғылымға белгілі ең ірі объект – метагалактика. Ол 
осы  кезде  табылған  галактика  мен  оның  жиынтығын  біріктіреді.  Метагалактика  мөлшері 
шамамен  10
28
  сантиметрді  құрайды.  Мұндай    арақашықтықта  жарық  20  млрд.  жылда  300 
000  км/сек.  жылдамдықпен  өтеді.  Кейбір  ғалымдар  əлемде  метагалактика  көп  деп 
есептейді.  Мегаəлемнің  көптігі  туралы  ойлар  əлем  құрылуындағы  жаңа  деңгей  – 
гипоəлемнің бөлінуіне əкеледі.  
        Қазіргі заманғы ғылым зерттейтін материя ұйымдасу деңгейінің мөлшері 10
-33
 см-ден 
10
28
 см. дейін. Сондай-ақ, зерттелетін Əлем 60-тан аса диапазон арақашықтығын қамтиды. 
Бұл  арада  микроəлем  -  квантты  механиканың,  мегаəлем  –  релятивистік  механиканың, 
макроəлем - классикалық механиканың зерттеу объектісі болып табылады.  
         Макро-, микро-, мегаəлемдердің бөлімдерін анықтайтын анық шекараның жоқ екенін 
ескеру қажет. Жер – макроəлем. Күн жүйесін құрайтын планеталардың бірі болғандықтан 
мегаəлем элементі болып табылады.  
4.2 Салыстырмалылық теориясы 
        Үлкен  жарылыстан  кейін  уақыт  өте  келе  əлем  кеңейтілген  кеңістікте  дами  түсті.  Осы 
уақыттан  бастап  кеңістік  пен  уақыт  түсінігі    қарастырыла  бастады.  Кеңістік  пен  уақытты 
қарастыру салыстырмалылық теориясына негізделген. 
         Салыстырмалылық принципін алғаш Галлилей ұсынды, бірақ нақты тұжырымдамасын 
Ньютон  механикасында  орнын  тапқан.  Бұл  принцип  барлық  инерциялық  жүйелерде  бар  
механикалық процестер бірдей жағдайда өтетінін білдереді.  
        Арнайы  салыстырмалық  теория  Галиллейдің  салыстырмалы  механикалық  принципін 
толықтырады  жəне  жалпы  физикада  қайта  қарастырылып,  тұрақты  жарық  жылдамдығы 

принципімен сəйкестендіріледі. Бұл теория 1905-1908 жылдар аралығындағы Х. Лоренц, А. 
Пуанкарье, А. Эйнштейн, Г. Минковский еңбектерінде қарастырылды.  
          Сонымен,  Галиллей  –  Ньютон  механикасындағы  дененің  қозғалыс жылдамдығы  бір-
бірімен  салыстырмалы  алгебралық  үйлесім  тапқан.  ХІХ  ғ.  соңындағы  Майкельсонның 
зерттеуі электромагниттік толқын таралуында жылдамдықтың есептелмейтіндігін көрсетті. 
Осыны  анықтау  үшін  келесі  мысал  келтіріледі.  Біз  жағамен  салыстырғанда  кемемен  түзу 
жүзіп  келеміз.  Жағадағыдай  қозғалыстың  барлық  заңдары  мұндада  сақталып  орындалады. 
Жалпы  жылдамдық  кеменің  жылдамдығы  мен  кемедегі  қозғалыс  жылдамдығының 
қосындысы  арқылы  анықталады.  Жарық  жылдамдығынан  алыс  жылдамдық  кезінде    бұл 
классикалық  механика  заңдылығынан  ауытқымайды.  Бірақ  кеме  жылдамдығы  жарық 
жылдамдығы  шамасына  жетсе,  кеме  мен  кемедегі  қозғалыс  жылдамдығы  қосындысының 
мəні жарық жылдамдығы мəнінен асып түсуі де мүмкін. Ақиқатқа жүгінсек, мұндай жағдай 
болуы  мүмкін  емес.  Себебі,  Майкельсон-  Морли  экспериментіне  сəйкес  жарық 
жылдамдығы  барлық  санақ  жүйесінде  сəулелену  көзінің  немесе  қалай  қозғалатындығына 
қарамастан бірдей болады.  
         Бұл  құбылысты  1904  ж.  Лоренц  түсіндіре  келе,  зат  өзінің  қозғалыс  бағытымен 
қысқарады  деді.  Мұндағы  қысқару  коэфициенті  зат  жылдамдығына  тəуелді.  Оған  қоса  əр 
түрлі  жүйеде  мүмкін  болатын  уақыт  аралығы  өлшенеді.  Ал  Эйншетейн  мүмкін  болатын 
уақыт аралығына шындық ретінде мағына берді.  
Бұдан  арнайы  салыстырмалылық  теориясынан  дене  ұзындығы  мен  ондағы  өтетін 
процесстердің 
ұзақтығы 
абсолютті 
емес, 
салыстырмалы. 
Жарық 
жылдамдығы 
жақындағанда  барлық  процестер  əлсірейді,  бір  бақылаушыға  арналған  бірдей  уақытта 
өтетін  құбылыстар  мен  дененің  көлденең  бөлшекті  мөлшері  қысқарады.  «Егер  тетік 
жылдамдығы  жарық  жылдамдығына  жетсе,  ол  нөлге  дейін  қысқарады…  ал,  олар  жарық 
жылдамдығымен қозғалса, сағат тіптен тоқтап қалған болар еді».  
Арнайы теорияға сүйеніп, кеңістік геометриясының ғарыш масштабына көшуі кезінде 
евклидті  болмай,  массаның  тығыздығына  байланысты  бір  аймақтан  басқаға  көшуде  осы 
аймақта  олардың  қозғалғыштығы  да  өзгереді.  Метагалактика  масштабында  кеңістік 
геометриясы  уақыт  өте  олардың  кеңеюі  нəтижесінде  өзгереді.  Жарық  жылдамдығына 
жақындау  жылдамдығында,  күшті  кеңістіктік  өрісте  сингулярлы  күй  пайда  болады.  Яғни, 
нүктеде  сығылады.  Мегаəлем  күйінен  өтіп,  микроəлеммен  əрекеттесіп,  оған  ұқсас  болады. 
Классикалық 
механикада 
жылдамдық 
жағдайда 
жарық 
жылдамдығы, 
массасы 
мегаəлемдегіден аз массасы шекті сияқты əділ күйінде қалады.  
Галилей – Ньютон механикасында салыстырмалы тек жылдамдық болды. Кеңістік пен 
уақыт  бір  –  бірінен  тəуелсіз  болды.  Арнайы  теорияда  Эйнштейннің  бұл  көрсеткіштері 
кеңістік  –  уақыт  деп  біріктірілген.  Уақыт  жəне  кеңістіктің  бөлек  қаралуы  тоқтатылып, 
кеңістік – уақыт туралы көзқарас қалыптасты.  
Эйнштейннің салыстырмалы теориясы масса мен энергияны байланыстырды. Е = mс
2

с –  жарық жылдамдығы.  Бұл  теорияда «екі  заң -  массаның  сақталу  заңы  мен  энергияның 
сақталу заңы бір – бірінен тəуелсіздігін жойып, бір заңға бірігіп, энергия мен масса сақталу 
заңы деп аталды».  
Арнайы салыстырмалы теория кеңістік пен уақытты инерциалды емес, кеңістік – уақыт 
қасиетін  гравитациялық  өрісті  есепке  алмай  қарастырады.  Онжылдықтан  кейін  пайда 
болған  жалпы  салыстырмалық  теориясы  инерциалды  жүйелермен  қоса  барлығына  табиғат 

заңдылықтарын  таратады.  Ол  тартылысты  электромагниттікпен  жəне  механикамен 
байланыстырды.  Осылай  Бүкілəлемдік  Ньютонның  механикалық  тартылыс  заңы  өріске 
алмастырылды.  
4. 3. Материяның қарапайым бөлшегі 
         Алғаш  Аристотель  зат  шексіз  кішкентай  түйірлерге  дейін  бөлшектенеді  деген  болса, 
грек  философы  Демокрит  (б.э.д.  460-370)  əр  түрлі  заттар  түйірлі  құрылымы  бар  үлкен 
санды  атомдардан  тұрады  деген.  1897  ж.  Джозефер  Томсон  (1856-1940)  материяның 
қарапайым  бөлшегі  электронды  ашты.  1911ж.  ағылшын  физигі  Эрнест  Резерфорд  (1871-
1937) заттың атомының ішкі құрылысы бар екендігін, олардың оң зарядталған ядро мен оны 
айналып  жүретін  электрондардан  тұратындығын  дəлелдеген.  Бастапқыда  атом  ядросы 
электрон мен оң зарядталған протондар деп аталатын бөлшектерден тұрады деп ұғынылды. 
1932  ж.  Джеймс  Чэдвик  ядроның  ішінде  басқа  бөлшектердің  де  –  массалары  протон 
массасына  тең,  бірақ  зарядталмаған  бөлшек  –  нейтронның  да  бар  екендігін  байқады. 
Сонымен атом ядро мен электрон қабатынан тұратын микроəлемнің құрылымдық элементі. 
Протон – оң зарядталған, нейтрон – зарядсыз, электрон – теріс зарядталған бөлшек.   
          Қазіргі  заманғы  атом  құрылысы  туралы  түсініктер  бойынша  атомның  сыртқы 
қабатында  теріс  зарядты  электрондар  атомның  оң  зарядталған  ядросының  айналасындағы 
белгілі–бір  аймақта  –  орбитада  айналып  қозғалады.  Ядро  құрамына  кіретін  ауыр 
бөлшектерді  адрондар  деп  атайды.  Адрон  құрамына  бариондар  (нуклеонды  құрайтын 
протон  мен  нейтрон),  гиперондар,  мезондар,  каондар  жəне  пиондар  кіреді.  Ядро  мен 
электрондар  арасында  өріспен  жəне  одан  пайда  болатын  виртуальды  бөлшектермен 
сипатталатын  кеңістікті  физикалық  вакуум  деп  атайды.  Өмір  сүру  уақыты  бойынша 
бөлшектер  тұрақты  жəне  тұрақсыз  болып  бөлінеді.  Тұрақты  бөлшек  –  электрон,  протон, 
нейтрон, фотон. Фотон – тыныштықта массасы жоқ бөлшек.  
       Қазіргі  заманғы  тұжырымдар  бойынша  барлық  элементарлы  бөлшектерді  2  класқа 
бөлуге  болады.  Фермиондар  (Фермид  құрметіне  аталған)  жəне  бозондар  (Бозен  құрметіне 
аталған).  Фермиондарға  –  кварк  пен  лептондарды,  ал  бозондарға  -  өріс  кванттарын 
жатқызады. Кварк – жартылай зарядты бөлшек. Лептон – жеңіл бөлшектер. Бұл бөлшектер 
нағыз  элементарлы,  яғни  ары  қарай бөлінбейді.  Фермиондар  затты  құрайды,  ал  бозондар  - 
əрекеттесулерді тасымалдайды.  
 
Əдебиеттер: 
Костарев А.С., Айтимов А.С. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» - Орал, 2003,  22-28  бет. 
Солопов Е.Ф.  «Қазіргі  заманғы жаратылыстану  концепциясы» - М: Гуманит.   Баспа  ВЛАДОС орталығы, 
1998  – 171-204  бет 
  Горелов А.А. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» -М: Центр, 1997 – 58-72 бет. 
 «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы» Самыгина С.И.  – Ростов н/Д , 2001 – 118-125  бет. 
Рузавин Г.И. «Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциясы». – М.: Мəдениет жəне спорт, (ЮНИТИ), 
1997.  
 №5 Дəріс  
Тақырып Адамзат пен Жердегі тіршілік процесіне ғарыштың əсері 
Дəріс мақсаты: Адамзат пен Жердегі тіршілік процесіне ғарыштың əсері туралы сипаттама беру. 
Дəріс мазмұны. Жер құрылымы мен эволюциясы.  Күн жүйесінің планеталарына қысқаша сипаттама. Жер 
құрылымы.  Жер  эволюциясының  концепциясы.  Литосфералық  плиталардың  тектоникасы.  Космизм 
көзқарас  формасы  ретінде.  Космизм  түсінігі.  Күн  Эволюциясының  құрылысы.  Ұлы  космисттер.  А.Л 
Чижевскидің əлем тарихының гелиоцентрлі концепциясы.        

5.1. Жер құрылымы мен эволюциясы. 
    5.2. Литосфералық плиталардың тектоникасы. 
5.3  Космизм ерекше көзқарас формасы ретінде. 
 
5.1. Жер құрылымы мен эволюциясы 
 
           
Күн жүйесіне тоғыз планета кіреді: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, 
Уран,  Нептун,  Плутон.  Барлық  планеталар  айнымалы  орбитамен  бірдей  жазықтықта  бір 
бағытта  қозғалады  (Плутоннан  басқа).  Күннен  Плутонға  дейін  5,5  жарық  сағат.  Көптеген  
серік  планеталар  сияқты  кіші  планеталарда  беттік  тартылыс  күшінің  газдарды  ұстауға 
жеткіліксіздігінен  атмосфера  болмайды.  Шолпан  атмосферасында  көмір  қышқыл  газы, 
Юпитерде аммиак бар. Марс пен Айда вулканды жаратылысы бар кратерлер болады.  
          Жерден  Күнге  дейін  арақашықтық  150  млн.  км.  Ол  4,6  млрд.  жыл  бұрын  түзілді, 
радиусы – 6,3 мың км, массасы – 6*10
21 
тонна, тығыздығы – 5,5 гр/см
3
, беткі ауданы – 510 
млн.  км
2
.  Оның  361  млн.  км
2
  Əлемдік  теңіз,  ал  149  млн.  км
2
  құрлық  алып  жатыр.  Күнді 
айналуы  жылдамдығы  30  км/сек.  Жер  литосферадан,  қуаты  7-8  км  мантия  мен  ядродан 
тұрады.  Атмосфераның  21%  оттегіден,  78%  азоттан  тұрады.  Атмосфера  «ауа  райы 
фабрикасы»  болып  есептелетін  тропосфера  (9-17  км),  күн  сəулесі  бөлшектері  əсерінен 
зарядталған  ионосфера  мен  800-1000  км  биіктікте  орналасқан  ыдырау  зонасынан  тұратын 
«ауа райының қазынасы» болып есептелетін  (55 км) стратосфераға бөлінген. 
           Жер  айналасындағы  кеңістік  магнитосфера  деп  аталатын  магнитті  өріспен 
толтырылған.  Магнитосфера  ішінде  магнитті  өріспен  зарядталған  бөлшектерді  ұстап 
қалатын  радиациялық  белдеу  орналасқан.  Жер  бар  тіршілікке  зиянды  космостық 
сəулелерден осы белдеу арқылы қорғанады. 
 Жерде  тіршіліктің  болу  мүмкіншілігі  озонды  қабаттың  болуында.    Озон  -  өткір  иісті 
көк  түсті  газ.  Ол  280  нм-ден  төмен  ұзындықты  толқынды  қатты  ультракүлгін  сəулеленуді 
сіңіріп,  315  нм-ге  дейінгі  сəулеленулерді  біршама  əлсіздендіреді.  Озонның  максимальды 
биіктігі  –  тропикта  –  24-26  км,  ал  полярлы  зонада  –  18-20  км.  Соңғы  кездегі  озонды 
қабаттың  бұзылуы  мен  озонды  «тесіктің»  пайда  болуы  тіршілікке  қауіп  төндіріп  отыр.  Ал 
адамзат озонды қалқанның бұзылып жатқандығын  байқаса да білмегендей болып қауіптің 
қатарын көбейтуде. Қазірдің өзінде озонның бұзылуына əкелетін 40 химиялық қосылыстар 
əрекеттесетін 160 химиялық реациялар белгілі. Соның ішінде азоттың (ІV) оксидінің орны 
ерекше.  Оны  атмосферада  пайда  ететін  фреондар  (тоңазытқыштар,  желдеткіштер  т.б.), 
галиондар  (көпіршікті  өрт  сөндіргіштер),  аэрозольды  баллондар  (жиһаздық  өндіріс, 
тұрмыстық  химия). Қазіргі кезде фреондар концентрациясының өсуі тоқтар емес. Олардың 
қатарына  ұшақтардың,  ғарыштық  ұшқыш  аппараттардың  зиянды  газдарын  жатқызуға 
болады.  Хлор  молекуласы  100  мың  озон  молекуласын  жоюға  қабілетті.  Американың 
«Шаттл»  ғарыш  кемесі  атмосфераға  187  тонна  хлорды  шығарып  10  млн.  тонна  озонды 
жояды екен. Озон қабатының бұзылуы адамзатта терінің ісік ауруларын, мутацияның пайда 
болуына, ауыл шаруашылық өнімі түсімінің төмендеуіне əкеледі. Сондықтан 1989 жылы 23 
елде  БҰҰ  фреондар  мен  басқа  озонды  қабатты  бүлдіруші    қосылыстарды  ауаға  шығаруға 
тыйым салды.  
                ХІХ ғасыр геологияда Жер дамуы жайында екі концепция қалыптасты: 
•  Бəйге арқылы. Жорж Кюьвенің «зілзала» теориясы. 

•  Миллиондаған  жылдар  бойы  бір  бағытта  үнемі  өзгерістер  болып,  соңында  үлкен 
нəтижеге əкелген өзгерістер арқылы. Чарльз Лайельдің «униформизм» приципі. 
              ХХ ғасырдағы физиканың жемісті дамуы Жер тарихы танымының алға жылжуына 
себеп болды. 1908ж. ирландия ғалымы Д. Джоли радиацияның геологиялық маңызы туралы 
сенсациялық  баяндама  жасады.  Баяндамада  радиоактивті  элементтер  шығаратын  жылу 
көлемі  балқыған  магма  мен  вулкан  атқылауынан  болатынын,  сонымен  қатар    ол 
континенттердің ығысуы мен тау түзілуін түсіндіруге жеткілікті екендігін айтылған. Бұдан 
материя  элементі  –  атом  –  нақты  тіршілік  ұзақтығына  ие  жəне  ыдырайды.    Осыдан  кейін 
1909 ж. Владимир Иванович Вернадский Жер атомы тарихы жəне оның физико – химиялық 
эволюциясы туралы ғылымның негізін салды. Бұл ғылым геохимия деп аталды.  
Жер тереңдігін  тану Бүкілəлемнің жеке аймағын оқып  - білуден жеңіл емес. Жер 
негізінің табиғаты туралы құнды ақпаратты сейсмикалық толқындар анализі береді (жер 
сілкінісі немесе жарылыс кезінде пайда болатын механикалық ауытқулар).  
Қазіргі  заманғы  көзқарастарға  сəйкес  Жер  ядросының  температурасы  төмен  болуы 
мүмкін,  ал  жер  қабатында  өтетін  процестер  радиоактивті  табиғатқа  ие.  Алғашқыда  Жер 
салқын болды. Радиоактивті элемент атомдары ыдырап, жылу бөліп жер негізін  қыздырды. 
Оның салдарынан газдар жəне су булары пайда болып, ауа қабаты мен мұхитқа негіз берді.  
 
5.2. Литосфералық плиталардың тектоникасы 
1905ж.  неміс  геофизигі  Альфред  Вегенер  карбонда  Пангей  (грекше  «Жер»)  деп 
аталатын бір тұтас құрлық массиві болған деп болжаған. Пангей Лавразия мен Гондванаға 
жарылған.  135  млн.  жыл  бұрын  Африка  Оңтүстік  Амекрикадан,  ал  85  млн.  жыл  бұрын 
Солтүстік  Америка  Европадан  бөлінген.  40  млн.  жыл  бұрын  Үнді  материгі  Азия 
материгімен соқтығысып, Тибет пен Гималай пайда болды.  
 Берілген  концепцияның  шешуші  аргументі  50-ші  жылдардағы  литосфералық 
плиталардың тектоникасының  дамуына негіз болып, теңіз түбінің кеңеюінің эмперикалық 
зерттеулері  болды.  Қазіргі  уақытта  континенттер  жүзіп  жүретін  плиталардың  жоғары 
бағытталған  терең  конвективті  ағыстардың  əсерінен  континенттер  ыдырайды  деп 
есептейді. Бұл теорияны планеталарда таралған жануарлар туралы биологиялық мəліметтер 
де қолдайды. Континенттердің дрейф теориясы геологияда да қолданылды. 
Міне, қазір сіздер осы жолдарды оқи отырып, өздеріңіздің отырған үстеліңізбен, үйіңізбен, тіпті 
жергілікті  аймағыңызбен  бірге  қозғаласыз.  Яғни,  мұның  бəрі  орналасқан  литосфералық  плитамен  бірге 
қозғалады. Қандай бағытта жəне қандай жылдамдықпен қозғалатындығы плитаға байланысты. Бірақ, 
плиталардың орын ауыстыруы өте жай өтеді – жылына шамамен 1 см жылдамдықпен. Кейде 10-15 есе 
жылдамдықпен  қозғалатын  плиталар  да  кездеседі.  Бірақ  мұндай  жылдамдықта  80  жыл  ішінде  сіздің 
үйіңіз  8-12  м-ге  дейін  орын  ауыстырады.  Сіз  мұны  көршілес  үйдегі  заттардың  орын  ауыстыруынан 
байқайсыз.  Немесе  басқаша  жағдай:  егер  сіз  жарық  жылдамдығына  жақын  жылдамдықпен  ғарышқа 
ұзақ  саяхатқа  шығып,  Жерге  оралдыңыз.  Мысалы;  мұны  Веркораның  «Маймылдар  əлемі»  атты  роман 
кейіпкерлерінен  көруге  болады.  Олардың  Жерде  болмағанына  1000  жыл  өткен.  Бұл  жағдайда  олар  өз 
үйлерін табулары қиынға соғуы мүмкін.  
             Геологтар  9  алып,  10  кіші  жəне  микроплиталардың  барын    анықтаған.  Жеке  дара 
плиталар ауданы жүз милионнан бірнеше жүздеген киллометрге дейін өзгереді. Ең үлкені – 
Тынық мұхиты. Ол мұхиттың бар ауданын алмайды. Жанында кіші көлемді Наска плитасы 
орналасқан. Ал олармен көршілес Кокос плитасы орналасқан. Ол сыртқы көрінісі бойынша 
үш  плита ішіндегі  ең  кішісі.  Ғалымдардың  болжамы  бойынша  оның  көлемі  үлкен  болған. 

Кейін  көрші  плиталарға  жарты  бөлігі  бөлінген.  Осы  аталған  үш  мұхит  плиталары  су 
астында орналасқан жəне құрылыққа шықпайды.  
            Сонымен қатар аралас құрылымды плиталар да кездеседі. Олар: Солтүстік Америка, 
Евразия,  Африка,  Оңтүстік  Америка,  Үнді  немесе  Үнді-  Австралия  жəне  Антрактида. 
Əрбіреуі  мұхит  түбі  бөліктерінің  ауданымен  байланысқан.  Плиталар  ауданының 
кішіреюіне  байланысты  кездессе,  кейде  үш  мұхит  плиталарын  қосып,  негізгі  плита  деп 
атайды.  Кейбір  ғалымдар  Аравия  плитасын  да  есептейді.  Көрсетілген  10  литосфералық 
плиталар жер бетінің 85%, ал қалған 15%-ін микроплиталар алып жатыр.  Микроплиталар – 
негізгі 
плиталардың 
шекарасында 
кездесетін 
қуатты 
плиталардың 
соқтығысуы 
нəтижесіндегі  пайда  болған  сынықтар.  Жеке  микроплиталар  шекарадан  алыс  үлкен 
плиталардың  бөліктерінен  табылған.  Плиталардың  көлемі  емес,  ығысу  процесіндегі 
қозғалысы бойынша сынық тереңдігінің орналасуы мен қозғалыс сипаты маңызды.  
Плиталардың мұндай орын ауыстыруын олардың шеттерінің деформациясына əкеледі. 
Қатты деформациялық түрлердің белгілі–бір шегінде деформация болған аймақ мөлшеріне 
байланысты  сынықтармен  үлкенді–кішілі  жер  сілкіністері  болады.  Сондықтан  плиталар 
арасындағы  шекаралық  аймағы  –  сейсмикалық  белдеу  деп  аталады.  Бұл  –  тыныш  емес 
аймақтар.  Осы  аймақта  Жерде  өтетін  барлық  жер  сілкінісінің  95%  -  і  өтеді,  қалған  5%  -  і 
плитаішілік вулканизмде өтеді. 
 
5.3. Космизм ерекше көзқарас формасы ретінде 
         Космизм Жердегі əртүрлі процестерге белсенді əсер етеді. В.И. Вернадскийдің айтуы 
бойынша  ғарыштық  жарықсыз,  соның  ішінде  Күнсіз  Жер  бетінде  ешқандай  тіршілік 
болмас  еді.  Космостық  денелердің  жердегі  процестерге  əсерін  мына  мысалдан  көруге 
болады:  айдың  теңіз  суының  келуі  мен  кетуіне  əсері.    Күннің  жас  шамасы  5  млрд.  жыл. 
Оның  диаметрі  Жерден  109  есе  үлкен,  ал  массасы  Жерден  333  000  есе  көп.  Күннің  орта 
аумағындағы температурасы 15 млн.
о
С, тығыздығы жүз миллиардтай. Осы жағдайда сутегі 
ядросынан  гелий  ядросы  синтезделеді.  Нəтижесінде  үлкен  энергия  бөлінеді.  Күннің  беткі 
орташа температурасы 6000-8000 
о
С. Күн ядросы үстінде конвекциялық зона, одан жоғары 
фотосфера, хромосфера жəне тəж орналасады. Тəж қалыңдығы күн радиусының бірнеше он 
шақтысын, ал фотосфера қалыңдығы 300 км  құрайды. Күн энергиясының өзгеру периоды 
болып  тұрады.  Ол  10-12  жылда  өтіп  тұрады.  Бұл  əсерлер  жер  атмосферасының 
биологиялық  жəне  А.Л  Чижевский  айтқандай  əлеуметтік  процестеріне  де  əсер  етеді.  Күн 
сəулесінің  бар  энергиясы  бір  миллиондай  аз  бөлігі  жерге  түсіп,  жер  планетасындағы 
тіршілікке жеткілікті. 
    Күн  белсенділігінің  циклді  өзгерісі  Жердегі  магнитті  құйын  өзгерісінен,  ультракүлгін  сəуле 
ауытқуынан,  атмосфералық  иондалу  дəрежесінен  т.б.  көрінеді.  Бұның  бəрі  адамның  дене  жəне 
психикалық жағдайына əсер етеді. Үлкен құйындар ағзаның биоырғағын бұзып, белгілі-бір гормондардың 
пайда  болуына  кедергі  жасайды.  Мысалы:  құйын  кезінде  адамда  көңіл-күйінің  алмасуына  жəне 
мазасыздану  дəрежесінің  көтерілуіне  əкелетін  қосымша  «стресс  гормоны»  (кортизол)  өңделеді.  Мұны 
«зілзала апаты» деп қабылдау керек. 
              Космизм  –  адамзаттың  ғарышпен  үздіксіз  байланысы.  Космизм  идеясы  ХІХ 
ғасырдың  соңынан  бастап  қаралуда.  Бірақта  ертеректе  ұлы  ойшыл  Имануил  Кант  былай 
деген  екен:  «тас  төбедегі  жұлдызды  əлем  мен  өзіңдегі  моральды  заң  –  бұлар  адам  жанын 
үнемі жаңа жəне өте көп күшті таңданыспен толтыратын екі нəрсе». 

               Космизм идеясына өз үлестерін қосқан атақты орыс ғалымдары – А.Л Чижевский., 
К.Э  Циолковский.,  Л.Н  Гумелев.,  В.И  Вернадский.,  А.Н  Бекетов.,  А.И  Козырев.,  Н.А 
Морозов  жəне т.б.  
             Ғарыш  теориясының  жаратылысты-ғылыми  аспектісін  қарастыру  астрономия, 
астрофизика,  астрохимия,  астробиологияда  көрініп,  К.Э.Циолковский,  С.П.Королев 
есімдерімен байланысты теориялық жəне практикалық космонавтиканың шығуына əкелді. .  
          Ұлы  космист  В.И.  Вернадский  физика,  химия,  биология,  геология,  геохимия, 
биохимия,  сондай-ақ  тарих  жəне  философия  ғылымдарының  мəліметтерін  жинақтап, 
биосфера  мен  ноосфера  туралы  білімді  дамытты.  ХХ  ғасырдың  ортасында  біздің 
планетамызда өтіп жатқан ғарыштық процестер мен геологиялық құбылыстардың адамзат 
тарихымен  терең  байланысын  көрсеткен  ғалым  -  энциклопедисттер  В.И.Вернадский,  А.Л. 
Чижевский,  К.Э.  Циалковский    үлкен  үлес  қосқан  биосфераның  мəдени  концепциясы 
алдыңғы орынға шықты.   
   А.Л.  Чижевский  Жердегі  түсініксіз  құбылыстар  мен  Күнде  өтетін  құбылыстардағы 
процестер  арасындағы  корреляция  көрінетін  гелиоцентрлі əлем  тарихының  концепциясын 
дамытты.  «Күн  құйындарының  Жер  жаңғырығы»  атты  кітабында  ол  былай  деген: 
«Тіршілік  негізінен  Жердегі  емес,  ғарыштық  құбылыс  жəне  ол  ғарыш,  сəуле,  өріс, 
ағыстармен  тікелей  байланысты.  А.Л  Чижевский  ертедегі  деректерге  сүйеніп,  Жердегі 
оқиғалардың  көбі  Күннің  орталық  меридианы  арқылы  пайда  болған  үлкен  даққа  сəйкес 
деген  қорытындыға  келген.  Күн  мен  Жер  табиғаты  толқиды  –  адамдар  мазасызданады  – 
Табиғат  тынышталды  –  халық  қауіп-қатерсіз  өмір  сүруде.  Қазіргі  кезде    Күн  белсенділігі 
мен  Жердегі  жұқпалы  аурулардың  қатары  жəне  кейбір  экологиялық  апаттардың    он  бір 
жылдық  циклі  арасындағы  себеп-салдар  байланысы  белгілі.  Шынайы  əдістері  қарастыру 
мен энергия массаларының жоғарғы əдістерін пайдалану жəне ғарыштық энергия мен Күн 
энергиясы қатынасының үйлесімі – экологияның маңызды міндеті. 
К.  Э.  Циолковский  адамдардың  тұрмысын  ғарыштағы  барлық  өлі  жəне  тірімен 
байланысын  қарастырды.  Ол  басқа  Əлемдермен  байланыс  мəселелерін  қарастыратын  ол 
ғылымды алға тартты. Оның ойынша адамдар Жерден оның маңындағы кеңістікті меңгеріп 
жəне  Бүкілəлемге  орналасуды  бастауы  қажет.  Ғалым  қазіргі  өркениет  жаңа  дəуірге  аяқ 
басқанын,  табиғи  коллизияның  алдын  алуға  адамдардың  оптимистілігі  мен  нанымдарын 
бекіткенін  атап  өтті.  Юрий  Гагариннің  ғарышқа  ұшуы,  американдықтардың  Айға  қонуы, 
интернационалды экипаждардың «Мир» станциясындағы ұзақ жұмысы осыны дəлелдейді. 
Қазақстан  ғарышкері  Талғат  Мұсабаев  ғарыш  сапарынан  келгеннен  соң  былай  деді:  «мен 
мүлде басқа адам болдым, менің жүрісімде өзгерді, бір қан қызыл қоңызды басып кетермін 
деп  аяғымды  ақырын  басамын.  Ғарыштан  мен  Жердің  кішкентай  жəне  жарақаттанғыш 
екенін көрдім». 
ХХ  ғасырда  ғалымдар  Күн  белсенділігіне  əлеуметтік  процестердің  (соғыстың, 
төңкерістің,  жұқпалы  аурулардың,  əртүрлі  массалық  сілкіністердің)  тəуелділігіне  көңіл 
аудара  бастады.  1924  ж.  А.Л.  Чижевский  былай  деді:  «Ғарыштық  факторлар  белгілі–бір 
мөлшерде  Жерді  мекендеген  барлық  2  млрд.  адамзат  индивидтерінде  көрініс  табады, 
олардың  əсер  етуін  зерттеуді  ескермеген  қиянат  болар  еді.  1927-1929  жж.  Күн 
белсенділігінің  максимумының  басталғанын  болжауға  болады…  Мүмкіндігінше  осы 
жылдары  əлеуметтік-саяси  факторлар  əсерінен  тарихи  оқиғалар  болады,  олар  тағы 
географиялық картаны түрлендіреді»( А.Л Чижевский. Физические факторы исторического 

процесса.  –  Калуга,  1924.).  Шынымен  де  1929  жыл  –  КСРО  –да  «Ұлы  төңкеріс»  жылы 
болды. Күн белсенділігінің ең жоғарғы шыңы 1905, 1917, 1941 жылдарға келеді, сонымен 
қатар 1991 жыл – тамыз оқиғалары жəне одан кейінгі КСРО құлдырау жылы болды. 
Кейбір  авторлар  Күн  белсенділігінің  жарық  етуін  ғалымдардың  шығармашылық 
белсенділігінің  шыңымен  байланыстырады  (Кузнецов  В.И.,  Идлис  Г.М.,  Гутина  В.Н. 
Естествознание.  –  М.,  1996.).  Мұндай  сəйкестікті  абсолют  деуге  болмайды,  бірақ  бұл 
ойландыратын сұрақ.   
   Əдебиеттер:
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет