Лекции на повышение устойчивости пшеницы к бурой ржавчине. Ключевые слова: пшеница, бурая ржавчина, перспективные линии, гены устойчивости



жүктеу 71.37 Kb.

Дата02.04.2017
өлшемі71.37 Kb.
түріЛекции

238 

 

5.



 

Schachermayr G., Feuillet C., Keller B. Molecular markers for the detection of the wheat 

leaf rust resistance gene Lr10 in diverse genetic backgrounds // Mol. Breed. – 1997. – 3. – P. 65-74. 

6.

 

McIntosh R.A., Wellings C.R., Park R.F. Wheat Rusts: An atlas of Resistance Genes. 



CSIRO. 1995. - Australia. P.200. 

7.

 



Riede C.R., Anderson J.A. Linkage of RFLP markers to an aluminum tolerance gene in 

wheat//Crop Sci. – 1996. – No36. – P.905-909. 

 

Маденова А.К., Кохметова А.М., Кампитова Г.А., Атишова М.Н.  



 

       Резюме  Бурая ржавчина является одной из самых вредоносных заболеваний пшеницы 

во  многих  сельскохозяйственных  регионах  мира,  включая  Казахстан.  С  целью 

идентификации  генов  устойчивости  был  использован STS маркеры  и 35 перспективные 

линии  СП-2  питомника  созданные  в  ИББР.  Для  идентификации  гена  Lr10  и  Lr 68 были 

использованы  маркеры F1.2245/ Lr10-6/r2. и csGS, соответственно.  В  результате 

исследований обнаружено, что носителями гена Lr10 является 8 перспективные линии и 10 

линии с геном Lr 68. Полученные результаты будут использованы в Marker Assisted Selection 

– маркер сопутствующей селекции на повышение устойчивости пшеницы к бурой ржавчине. 



      Ключевые слова: пшеница, бурая ржавчина, перспективные линии, гены устойчивости, 

молекулярные маркеры. 

 

Madenova A.K., Kokhmetova A.M., Kampitova G.A., Atishova M.N. 



 

         Summary  Leaf rust is one of the most important diseases of wheat occurring in all wheat-

producing regions and reduces crop yield. To identify the presence of the leaf rust resistance genes 

using STS markers, 35 advanced wheat lines of IBBR were used. For the identification of resistance 

genes  Lr10 and Lr68 were used molecular markers F1.2245/ Lr10-6/r2 and csGS, respectively. 

Based on the results, the resistance gene Lr10 in 8 and gene Lr68 in 10 entries were identified. These 

results will assist breeders in the programs of Marker Assisted Selection in the wheat breeding for 

improvement of leaf rust resistance. 

         Keywords: wheat, leaf rust, advanced lines, resistance genes, and molecular markers. 

 

 



ƏОЖ 631.531.02:635.21 

 

Мəкейхан А., Бабаев С.А., Тоқбергенова Ж.Ə.  

 

Қазақ ұлттық аграрлық университеті 

 

«Қазақ картоп жəне көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу  институты» ЖШС 

 

ҚАЗАҚСТАННЫҢ  ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛГЕН КАРТОП 

СОРТТАРЫНЫҢ БИОМАССАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ   

 

Аңдатпа

  

Мақалада  Қазақ  картоп  жəне  көкөніс  шаруашылығы  ғылыми-зерттеу  институты 



сұрыптаған  картоптың  жаңа  сорттары  мен  болашағы  зор  будандардың  өсіп-жетілу,  өнім 

қалыптастыру ерекшеліктері бойынша зерттеу нəтижелері баяндалады. 



Кілт сөздер:

 картоп, биометриялық өлшемдер, биомасса. 

 

Кіріспе  

Картоп – əмбебап өнім ретінде халық шаруашылығында ерекше орны бар дақыл. Оның 

халық шаруашылығындағы орнын төрт жақтан қарастыруға болады.  


239 

 

Бірінші,  тағамдық  тұтынылуы  жағынан.  Ол  тағамдық  дақылдар  ішінде  дəнді 



дақылдардан кейінгі екінші орын алады. Халық оны əспеттеп «екінші нан» деп құрметпен 

атайды.  Оның  бұлай  құрметтелуінің  жан-жақты  себебі  бар.  Біріншіден,  өнімді  дақыл, 

өнімділігі  жұмсалған  еңбекке  қайтарымының  молдығында.  Статистика  мекемелерінің 

деректеріне сүйенсек, елімізде картоп дақылынан соңғы жылдары əр гектардан алған өнімі 

16-17 тонна құрайды. Аталмыш дақыл өзінің қоректік құндылығымен ерекшеленеді. Картоп 

түйнегінің құрамы 25% құрғақ заттардан тұрса, оның 80-85% крахмалдың үлесіне тиеді жəне 

3% ақуыздардан тұрады. Ғылыми негізде əр адам күніне 300-400 г картопты тағам ретінде 

қабылдаса,  адам  ағзасына  керекті  барлық  шығынның 10% өтелетіні  белгілі.  Сондай-ақ, 

құрамындағы ақуыз, өзінің биологиялық құндылығы жағынан басқа ақуыздардан  анағұрлым  

жоғары  тұрады.  Мысалы,  картоп  түйнегінің  құрамындағы лизин,  лейцин,  триптофан  

сияқты ақуыздар  адам  ағзасында  жеткіліксіз  болса,  əртүрлі ауруларға  шалдығуы  мүмкін 

[1].  


Сонымен қатар, картоп түйнегі дəрумендердің қоры ретінде де белгілі. Дəлелі, 300 г 

картопта,  адам  ағзасына  керекті  С  дəруменнің  тəуліктік  нормасы  бар.  Қан  тамыры  жəне 

жүйке ауруларынан сақтайтын В дəрумені, адамның дұрыс өсіп-жетілуін қамтамасыз ететін 

А  (каротин),  РР,  К  дəрумендерінің  жиынтығы  бар.  Қан  қысымы,  асқазан  ауруларынан 

сақтайтын минералдық тұздар калций, темір, йод, күкірт жəне басқа да заттар бар. 

Екінші, мал азығы ретінде де маңызы зор. Орташа өнім алған күннің өзінде əр гектарға 

шаққандағы  картоптан    түсетін    азықтық    заттар  дəнді    дақылдар  немесе  шөптен  түсетін  

азықтық  заттардан  əлде  қайда  көп  жəне  қорытымдылығы  жоғары,  картоп өнімінің  83-

97%  жуығы  пайдаға  асады [3].  

Үшінші,  картоп  техникалық  салада да қажетті шикізат көзі ретінде қарастырылады.  

Мысалы,  1 т.  Картоптан  112 л.  спирт,  55 кг көмір  қышықыл  газы,  170 кг крахмал,  80 кг  

глюкоза т.б.  заттар  алуға  болады. 

Төртінші,  картоп  басқа  дақылдармен  салыстырғанда  агрономиялық  тұрғыдан  өте 

тиімді дақыл. Əуелі,  ауыспалы  егіс  жүйесінде  тамаша  алғы  дақыл  болып  саналады. Содан  

кейін,  берілген  тыңайтқышқа,  еңбек  күшіне  қайтарымы  жоғары. 

Қазіргі  кезде  еліміз  бойынша  картоптың  егіс  көлемі  180 000 га  көлемінде.  Əр жылы  

орташа  14-17 т/га  өнім  алынуда. 

Картоптың  шыққан  тегі  оңтүстік  Американың  таулы  өңірі,  күні  бүгінге  дейін  осы 

аймақта  табиғи  жағдайда  өсетін  жабайы  картоп  түрлерін  кездестіруге  болады.  Оңтүстік 

Америкадан Еуропаға 1560 жылы (Испанияға) əкелінген, 1565 жылы Францияға. Ал, Ресейге 

ол  І Петрдің ұсынуы бойынша 1765 жылы əкелінген [2].  

Картоп дақылы еліміздің ауылшаруашылығы өнімдерінің ішінде ерекше маңызға жəне 

сұранысқа ие өнім. Оның пайдалылығы мен өнімділігі, халық шаруашылығындағы маңызы 

жайында  көптеген  ғылыми  еңбектер  мен  оқулықтарда  жазылған  жəне  оның  құндылығын, 

маңызын халық та ерекше бағалайды. Осы салада еселі еңбек сіңіріп, өлшеусіз үлес қосқан 

ғалымдарымыз  да  аз  емес.  Олардың  абройлы  еңбектері  əрқашан  ізбасар  ұрпақтарға  жол 

сілтеп, қазыналы тарихымыздың құнарлы қатпарында алтын əріппен таңбаланбақ.  

Еліміздің  ауылшаруашылығы  саласында  ұшан  теңіз  үлес  қосып  жатқан  ғылыми 

мекемелердің  ішінде  «Қазақ  картоп  жəне  көкөніс  шаруашылығы  ғылыми  зерттеу 

институтының»  алатын  орны  ерекше.  Осы  ғылыми  мекемеде  сұрыпталып,  сорт  сынақтан 

өтіп,  шаруалардың  қызу  қарсы  алуына  бөленіп,  халықтың  тұтынуына   жол  тартқан 

өзгеше  артықшылықтарға  ие,  жергілікті  топырақ-климат    жағдайына  бейімделген  сорттар  

жетерлік.  

Зерттеу əдістері мен материалдары   

Қазақтың  картоп  жəне  көкөніс  шаруашылығы  ғылыми-зерттеу  институтының 

сұрыптап  шығарған  картоптың  жаңа  сорттарының  жергілікті  оңтүстік-шығыс  аймағы 

жағдайындағы  топырақ-климат,  агротехникалық  мүмкіндіктің  аясында  өзіне  тəн  биомасса 

қалыптастыруын анықтаудың маңызы зор. Картоп өсімдігінің қалыптастырған биомассасы 

қаншалықты жоғары болса сапасы жоғары мол өнім қалыптасады.  



240 

 

Осы  айтылған  жүйеге  негіздеме  жасай  отырып,  Қазақ  картоп  жəне  көкөніс 



шаруашылығы    ғылыми-зерттеу    институтында  шығарылған    бірнеше  сорттары  (Қарасай, 

Үшқоңыр, Ауыл,  Тоқтар  жəне Ақсор)  мен  Перудегі  Халықаралық  картоп орталығынан  

алынған    болашағы  зор 1 буданға (390478-9 буданы)  ашық  танап  жағдайында  өсіру  

барысында   бағалаулар  жүргізілді.   

Биометриялық есептеулер картоп дақылының төмендегі негізгі көрсеткіштері бойынша 

өлшеніп анықталды: картоп өсімдігі сабақтарының биіктігі, əр түп өсімдіктегі сабақтар саны, 

бір  түп  өсімдіктегі  сабақтардың  массасы,  бір  түп  өсімдіктегі  жапырақ  массасы,  əр  түп 

өсімдіктің жалпы өркендер массасының жапырақ жəне сабақ массаларымен ара-қатынасы, 

бір түп өсімдік қалыптастырған түйнектердің саны жəне салмағы, сондай-ақ түйнектердің 

көлемдері  бойынша  саны  мен  салмағы  (ірі  түйнектер,  орташа  жəне  кіші  көлемдегі 

түйнектер).  Биомассаға  биометриялық  өлшемдер  картоп  дақылының  негізгі  екі  кезеңінде 

жүргізілді: жаппай гүлдеу кезінде жəне сабақтар мен жапырақтар қурағаннан кейін. 

Зерттеу  нəтижесі  дəлелдегендей  биомассаның  қалыптасуы  өсімдіктің  өсу  кезеңі  мен 

сорттардың ерекшелігіне  байланысты болды.  



Зерттеу нəтижелері

  

Жаппай  гүлдеу  кезінде  (шілде  айында)  картоп  өсімдігі  қарқынды  даму  сатысында 



болды.  Сынауға  алынған  барлық  картоп  сорттарының  түптері  қарқынды  биомасса 

қалыптастырды, өсімдіктер бойшаң, көп сабақты, біршама жетілген түйнектері бар, жер үсті 

өркендері  толықтай  жетілген.  Пісу  мерзімдерінде  үлкен  айырмашылық  байқалмады. 

Айтарлықтай үлкен көлемді болмаса да, биометриялық өлшеулердің нəтижесінде, сынаққа 

алынған 6 сортүлгінің  арасында  биомасса  қалыптастыру  бойынша  айырмашылықтар 

байқалды.  Өсімдіктер  сабақтарының  ұзындығы  70-93 см  аралығында  (ең  биік  өсімдік 

сабағын  Ауыл  сорты  қалыптастырды.  Екі  сорт  түбінің  арасындағы  айырмашылық 23 см 

болды).  Бір  түптегі  түйнектер  саны 7,0-9,3 дана,  бір  түп  қалыптастырған  түйнектердің 

массасы 332-605 г,  ең  көп  жəне  салмақты  түйнек  массасын  Ақсор  сорты  қалыптастырды. 

Сапалы,  əрі  ірі  түйнектер  қалыптастыруы  бойынша  Ақсордан  кейін 390478-9 буданы, 

Тоқтар,  Ауыл,  Қарасай  сорттары  болды.  Қарасай  сорты 7,7 дана  түйнек  

қалыптастырғанымен    Ауыл    сортынан    (түйнек  санынан 7,0 дана)  түйнектердің    жалпы  

массасы  жағынан  төмен  болды.  Бұл аталған  сорттың  ірі,  салмағы  жоғары  түйнектер  

түзуімен  байланысты  болды (кесте 1).   

 

Кесте 1 – Картоп сорттарының биомасса қалыптастыру көрсеткіштері (2013-2014жж.) 



 

 

Сорттар 



Өлшеу нысандары 

Өсім


дік 

биік-


тігі, 

см 


Бір түптегі сабақтар 

Ірі түйнектер 

Орташа 

түйнектер 



Кіші 

түйнектер 

Саны

, дана


 

Массасы


, г

 

Сидам



 массасы

, г


 

Саны


, дана

 

Массасы



, г

 

 



Саны

, дана


 

Массасы


 

Саны



дана


 

Массасы


, г

 

Қарасай 88  6 640 360 0,7 73  4 260 3 66,7 



Үшқоңыр 70  5  617  283  1 

93  2,3  119  3,7  120 

Ауыл 93 

4,3 


667 

410 


1,8 

177,7 


3,4 

166,7 


77 


Тоқтар 78 4 630 

330 3 490 

110 


3,5 

103 


Ақсор 

75  5  680 370  3,3  445 2,2 150 3,8  110 

390478-9 92  7,3 616,7 350  2,3  230  4  267 2,3  87 

 


241 

 

Алайда жапырақсыз сабақ массасының жер үсті өркендерінің жалпы массасының ара 



қатынасына  қарағанда  Ауыл  жəне  Үшқоңыр  сорттарында  алшақ  ауытқулар  болды. 

Үшқоңырдың  жапырақсыз  сабағы  массасының  жалпы  өркен  массасымен  ара-қатынасы 

45,87 %, Ауыл сортында бұл көрсеткіш 61,47%  болды, басқа төрт сортпен салыстырғанда 

біраз ауытқу көрсетті. Қалған үш сорттар бұл көрсеткіш бойынша көрсеткен нəтижесі 52,38-

56,75% аралығында болды (кесте 2).    

 

Кесте 2 – Жалпы өркен массасың сидам жəне жапырақ массаларына үлестірілуі 



 

Сорттар  

Қарасай   Үшқоңыр  

Ауыл   Тоқтар  

Ақсор  

390478-9 



Өркен массасы, г 640 

617  667 630  680  616,7 

Жапырақсыз 

сабақтың 

массалық үлесі, % 

56,25 45,87 61,47 

52,38 54,41 56,75 

Жапырақтың 

массалық үлесі 

43,75 54,13 48,53 

47,62 45,59 43,25 

 

 



Екінші  рет  жүргізілген  (өсімдік  жапырақтары  қурағаннан  кейін)  биометриялық 

өлшемдерден алынған мəліметтер (жер үсті өркендері жаппай қурағандықтан сабақтар мен 

жапырақ  массасы  өлшенбеді)  бір  түптен  саны  мен  салмағы  жағынан  ең  жоғары 

көрсеткішімен ерекшеленген Ақсор сортының  түйнектері екендігі анықталды.     

 Ал,  тұқымдық  картоп  ретінде  сұранысқа  ие,  көлемі  орташа,  салмағы 50-80 г 

аралығындағы түйнектерді ең көп қалыптастырған Үшқоңыр сорты мен  390478-9 буданы 

болды (кесте 3).         

 

Кесте 3 – Картоп сорттарының биомасса қалыптастыру көрсеткіштері (2013-2014жж) 



 

 

 



 

 

Сорттар 



Өлшеу нысандары 

Бір түптегі 

түйнектер 

Ірі түйнектер 

Орташа 

түйнектер 



Кіші түйнектер 

Саны


, дана

 

Массасы



г 

Саны



, дана

 

Массасы



г 

Массалық



 

үлесі


, % 

Саны


, дана

 

Массасы



г 

Массалық



 

үлесі


, % 

Саны


, дана

 

Массасы



г 

Массалық



 

үлесі


, % 

Қарасай 


13,7 737  3  310 42,1 4,7 323 43,8  6  104 14,1 

Үшқоңыр  9,7 432 1,3 117  27 2,7 205 47,5 5,7 110 25,5 

Ауыл 

9,3 633  2  293 46,3 3  243 38,4 4,3 97 15,3 



Тоқтар 

10  690  4  460 66,7  2  130 18,8  4  100 14,5 

Ақсор 

14  868  5  468 53,9  4  250 28,8  5  150 17,3 



390478-9 11 

743 


3,1 

318 


42,8 

365 



49,1 

60 



8,1 

 

 



Қорытынды  

Жоғарыдағы  зерттеуге  алынған  сорттардың  ішінде  картоптың  Ақсор  сорты  жəне 

3904478-9 буданы есепке алынған салыстырмалар бойынша үздік нəтижелер көрсетті.   

 

 



 

 

 



242 

 

Əдебиеттер 



 

1.   Абдильдаев В.С. картоп тұқым шаруашылығы, Қайнар - ҚазККШҒЗИ, 2012 ж 

2. Айтбаев Т.Е., Швидченко В.К., Токбергенова Ж.А. Хасанов В.Т. Картоп дақылының 

шығу  тарихы //С.Сейфуллин  атындағы  Қазақ  агротехникалық  универститетінің  Ғылым 

жаршысы.  -2010. -№ 3 ( 62). – Б. 37-47. 

3



Бабаев С.А, Токбергенова Ж.А., Амренов Б.Р. Семеноводство картофеля с основами 

биотехнологии   Книга. – Алматы: Издательство «Алейрон», 2009.

 

167


 

с.   


 

Макейхан А., Бабаев С.А., Токбергенова Ж.А 



 

ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ БИОМАССЫ СОРТОВ КАРТОФЕЛЯ, 

ВОЗДЕЛЫВАЕМЫХ В УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА 

 

         

В  статье  изложены  результаты  научных  исследований  по  изучению  особенностей 

формирования  биомассы  растений  и  урожая  клубей  новых  сортов  картофеля  селекции 

Казахского научно-исследовательского института картофелеводства и овощеводства. 

 

Makeichan A., Babayev C.A., Tokbergenova ZH.A. 



 

FEATURES OF ACCUMULATION   OF  BIOMASS  OF POTATO  ON 

SOUTHEAST   OF KAZAKHSTAN 

 

         The  article  presents  the  results  of  scientific  studies on the characteristic of new varieties 



of potato breeding of  the Kazakh Research Institute of potato and vegetable on the formation of 

biomass plants, general and standard harvest the tubers. 

 

 

УДК 631.541.3 



 

Мамаджанов Д.К., Кожошев О.К., Пернеев А.Н. 

 

Институт ореховодства и плодовых культур ЮО НАН КР 



г. Жалал-Абад, Кыргызстан 

 

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕПЛОГО КАЛЛЮСОБРАЗОВАНИЯ ДЛЯ ПРИВИВКИ 

ОРЕХА ГРЕЦКОГО       

 

Аннотация 

В  статье  отражено  значение  естественных  ореховых  лесов  Кыргызстана,  приведена 

основная  информация  о  прошлых  исследованиях  по  прививке  ореха  грецкого,  описаны 

результаты опытных прививок ореха грецкого методом теплого каллюсообразования. 



Ключевые слова: 

орех грецкий, ореховые леса, прививка, окулировка, каллюс, теплое 

каллюсование, черенки, привитые черенки, ореховые леса. 

 

Введение 

Естественные леса из грецкого ореха занимают лесной пояс в диапазоне высот от 1100 

до 2200 м.  над  уровнем  моря  и  общая  площадь  ореховых  насаждений  в  гослесфонде 

составляет 40,5 тыс. га [1, c.4]. 

Эти  естественные    ореховые  леса  обладают  огромным  генофондом,  позволяющим 

вести  отбор  наиболее  хозяйственно  ценных  форм,  которые  не  уступают  по  качественным 

признакам  многим культурным сортам ореха грецкого. 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал